कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva

Verse 1

मुनय ऊचुः । कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते । न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते

मुनय ऊचुः—कालात् सर्वं जायते, कालेनैव विनश्यति; कालनिरपेक्षं किञ्चिदपि क्वचित् न विद्यते।

Verse 2

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते

यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम् । सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते ॥

Verse 3

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्

ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम् ॥

Verse 4

भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः । अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः

भूतं भव्यमथ भविष्यच्च विभज्य प्रजाः क्षपयन् । स्वयमत्यन्तप्रभुरिति मन्वानः स्वैरं चरत्यतिभीषणः ॥

Verse 5

क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण

क एष भगवान्कालः कस्य वा वशवर्त्ययम् । क एवास्य वशे न स्यात् कथयैतद्विचक्षण ॥

Verse 6

वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्

वायुरुवाच । कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम् । कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम् ॥

Verse 7

यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च । नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्

ईश्वरस्य नियोगरूपं यद्बलं विश्वनियामकं तत् स्थावरचरात्मकस्याशेषस्याप्यलंघ्यम्।

Verse 8

तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि । ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी

कालात्मनि महात्मनि तस्यांशांशमयी मुक्तिः स्थिताऽस्ति; तस्मान्निष्क्रम्य संक्रान्ता विसृष्टाग्नेरिवायसी।

Verse 9

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः । शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः

तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः; शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः।

Verse 10

यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम् । महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया

यतोऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितं तेन कालस्य मर्यादा महती दुरत्यया च।

Verse 11

कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति । कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते

कालं प्रज्ञाविशेषेण कोऽतिवर्तितुमर्हति; कालेन कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते।

Verse 12

एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति । ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः

एकच्छत्रां कृत्स्नां महीं ये पराक्रम्य शासन्ति, तेऽपि कालस्य नियतां वेलां नातिवर्तन्ते—यथा अब्धयः वेलां न लङ्घयन्ति।

Verse 13

ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत् । न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि

ये इन्द्रियग्रामं निगृह्य सकलं जगत् जयन्ति, तेऽपि कालं न जयन्ति; काल एव तानपि जयति।

Verse 14

आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः । न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः

आयुर्वेदविदो वैद्याः कृतरसायनानुष्ठानाः अपि मृत्युम् नातिवर्तन्ते; कालो हि दुरतिक्रमः।

Verse 15

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च । अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्

श्रिया रूपेण शीलेन बलेन कुलसम्पदा च जन्तुः यदन्यत् चिन्तयति; कालस्तु बलात् तदन्यदेव साधयति।

Verse 16

अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः । संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः

अप्रियैः प्रियैश्चैव अचिन्तितगमागमैः; ईश्वरः भूतानि संयोजयति वियोजयति च।

Verse 17

यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः । दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता

यदैव दुःखितः कश्चित् तदैव सुखितः परः। दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालस्याहो विचित्रता॥

Verse 18

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः । यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा

यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान् स दुर्बलः। यः श्रीमान् सोऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजाः॥

Verse 19

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम् । भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः

नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम्। भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः॥

Verse 20

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः । ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥

Verse 21

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति

फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि । तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति ॥

Verse 22

नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति । नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्

नाकालतो जननं मरणं वा; नाकालतः परमपुष्टिमुपैति कश्चित्। नाकालतः सुखदुःखप्रवृत्तिः; नाकालिकं वस्तु किमपि न विद्यते।

Verse 23

कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति

कालेन शीतो वायुः प्रतिवाति; कालेन वृष्टिर्जलदाननुगच्छति। कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति; कालेन सर्वं स्वफलत्वमेति।

Verse 24

कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम् । कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः

कालः सर्वस्य भवस्य हेतुः; कालेन सस्यानि नित्यं भवन्ति। कालेन सस्यानि लयं प्रयान्ति; कालेन संजीवति जीवलोकः।

Verse 25

इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः । कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति

इत्येवं कालात्मनस्तत्त्वं यः सम्यग् यथावत् विजानाति सः । कालात्मभावमतिक्रम्य कालातीतं शिवं पश्यति ॥

Verse 26

न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय

न यस्य कालो न च बन्धमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम् । विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमः परस्मै परमेश्वराय ॥