Adhyaya 375

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते

इत्याग्नेये महापुराणे ‘धारणा’ नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘समाधिः’। अग्निरुवाच—यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं, तत् समाधिरिहोच्यते।

Verse 2

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः

ध्यायन् मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः। निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः।

Verse 3

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वदति; न च स्पर्शं विजानाति, मनो न सङ्कल्पयते।

Verse 4

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते

न चाभिमन्यते किञ्चित्, न च बुध्यति काष्ठवत्; एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते।

Verse 5

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते—सोपमा स्मृता; विष्णुमात्मानं ध्यायतः योगिनः तस्य स्थैर्यं समाधिः।

Verse 6

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः; पातितः श्रावणो धातुः, दशनस्वाङ्गवेदनाः।

Verse 7

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर्दिव्यैश्च योगिनम्; नृपाश्च पृथिवीदानैर्धनैश्च सुधनाधिपाः।

Verse 8

वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते

वेदादिसर्वशास्त्राणि स्वयमेव प्रवर्तन्ते; अस्य चाभीष्टछन्दोविषयकं काव्यमपि स्वयमेव प्रवर्तते।

Verse 9

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति

दिव्यानि रसायनानि दिव्याश्चौषधयस्तथा; समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश्च विन्दति।

Verse 10

सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति

“सुरेन्द्रकन्या” इत्याद्याः प्रतिभादयश्च गुणाः; यस्तु तृणवत् तान् त्यजेत् तस्य विष्णुः प्रसीदति।

Verse 11

अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः

अणिमादिगुणैश्वर्ययुक्तः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य; यथेच्छं भोगान् भुक्त्वा तनुं त्यक्त्वा ततः लयम् आप्नोति।

Verse 12

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः

स्वात्मनि विज्ञाने आनन्दे ब्रह्मणि ईश्वरे तिष्ठेत्; मलिनो हि यथादर्शः मन आत्मज्ञानाय न क्षमः।

Verse 13

सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां

देही स्वदेहे सर्वाश्रयः सन् वेदनां अनुभवति; योगयुक्तस्तु सर्वयोगाभ्याससमन्वितः वेदनां नाप्नोति।

Verse 14

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्

यथा घटादिषु एकमेव आकाशं पृथगिव दृश्यते, तथा अनेकदेहेषु आत्मा एक एव बहुधेवाभाति, यथा जलाधारेषु अंशुमान् प्रतिबिम्बितः।

Verse 15

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं

ब्रह्म च आकाशं वायुः तेजः, जलं भूमिः क्षितिधातवश्च; इमे लोका एष चात्मा—तस्मात् एव सचराचरं सर्वं प्रवर्तते।

Verse 16

गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः

गृद्दण्डचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति, तृणमृत्काष्ठैर्वा गृहकारकः गृहं निर्माति; तथा साधनोपादानसंयोगात् कार्यं निष्पद्यते।

Verse 17

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च

एवं करणानि आदाय आत्मा इह तासु तासु योनिषु प्रविशति; पुनः करणैः सह सम्भूय आत्मानं मृजति विशुद्धये।

Verse 18

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव च जीवः बध्यते। ज्ञानादेव विमुच्यते; धर्मपालनात् योगी रोगभाक् न भवति॥

Verse 19

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः। तथैव धातुविक्रियादृष्टौ प्राणसंक्षयोऽकाले मृत्युः॥

Verse 20

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् हृदि स्थितस्य। सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताश्च॥

Verse 21

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं

तेषां मार्गाणामूर्ध्वमेकः स्थितः। यः सूर्यमण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन पराङ्गतिं याति॥

Verse 22

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते

यदस्य अन्यद् रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितम्। तेन देवनिकायानां धामानि प्रतिपद्यते॥

Verse 23

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः

येऽस्य नैकरूपा अधस्ताद् विस्तीर्णा मृदुप्रभा रश्मयः सन्ति; तैरेव स इह कर्मफलोपभोगाय सञ्चरति।

Verse 24

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च; अहङ्कारश्च बुद्धिश्च पृथिव्यादीनि चैव हि (एते तत्त्वसमूहाः)।

Verse 25

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते; तस्य क्षेत्रं क्षेत्र इति निगद्यते। स सर्वभूतानामीश्वरः, सन्नसन्, सदसच्च सः।

Verse 26

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु

अव्यक्ताद् बुद्धेरुत्पत्तिः, ततोऽहङ्कारसम्भवः। तस्मात् खादीनि जायन्ते, एकोत्तरगुणानि तु।

Verse 27

शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः। यो यस्मिन्नाश्रितोऽेषां स तस्मिन्नेव लीयते।

Verse 28

सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः

सत्त्वं रजस्तमश्चैव तस्य गुणाः प्रकीर्तिताः। रजस्तमोभ्यामाविष्टः स चक्रवद् भ्रमत्येव॥

Verse 29

अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः

अनादिरादिमांश्चैव स एव पुरुषः परः। लिङ्गेन्द्रियैरुपग्राह्यः स विकार इति स्मृतः॥

Verse 30

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तथा। श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं जगत्॥

Verse 31

पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति

पितृयानोपवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरम्। तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति॥

Verse 32

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश्च गुणैर्युताः। अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः॥

Verse 33

पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः

पुनरावर्तने काले बीजभूताः धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षयः नागवीथ्याश्च देवलोकं समाश्रयन्ति।

Verse 34

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया।

Verse 35

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः।

Verse 36

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर्निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु।

Verse 37

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश्च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः।

Verse 38

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः। क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरम्॥

Verse 39

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतम्। ततस्तान् पुरुषोऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्॥

Verse 40

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते। यज्ञेन तपसा दानैर्ये हि स्वर्गजितो जनाः॥

Verse 41

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च। पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं॥

Verse 42

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च। एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः॥

Verse 43

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेत् कीटोऽथवा कृमिः। हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यात्वा जीवो मृत इव भवेत्॥

Verse 44

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः। श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते॥