Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
अयं खण्डः ध्याने पूर्वोक्तोपदेशस्य उपसंहाररूपः, तथा च परं योगाङ्गं धारणा-नाम्नीं स्पष्टतया प्रवर्तयति। अध्यायान्त-कोलोफनेन साधनस्य मोक्षलक्ष्यं—हरिप्राप्तिः तथा नियमित-चिन्तनफलम्—प्रतिपाद्यते, सह च जीवत्परम्परां सूचयन्ति भिन्न-पाण्डुलिपि-पाठाः संरक्ष्यन्ते। ध्यानेन मनः दीर्घकालं सम्यगाभिमुखीकृत्य, ततः धारणा द्वारा निर्दिष्टेषु देशेषु तत्त्वेषु च सूक्ष्म-निश्चल-निबन्धनं क्रियते इति क्रमबद्धा योगशिक्षा अत्र दर्श्यते। अग्निना वसिष्ठाय प्रदत्ते दिव्योपदेशे, पुराणस्य विश्वकोशीय-प्रयासे, अन्तःयोगविधिः शास्त्रीय-विज्ञानवत् परिभाषा-सीमा-क्रमविकासयुक्तः निरूप्यते, येन साधकाः चित्त-प्रसादं मोक्षं च प्राप्नुवन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘ध्यानं’ नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। (पाठान्तरम्— ‘प्राप्नुयाद्धरिमिति’ / ‘प्राप्यते फलमिति’)। अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘धारणा’ आरभ्यते। अग्निरुवाच— धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा; मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः प्राप्यते।
Verse 2
यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः
यदा बाह्ये लक्षये विन्यस्ते मनस्तस्मान्न चलति, तावत्कालं निर्दिष्टप्रदेशे मनसः स्थिता धारणा इति कथ्यते।
Verse 3
कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते
कालावधिपरिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनो यल्लक्ष्याद् न प्रच्यवति, सा धारणा इति अभिधीयते।
Verse 4
धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते
धारणा द्वादशायामा; द्वादशधारणाः ध्यानम्; ध्यानं द्वादशकं यावत्, तावत् समाधिरिति अभिधीयते।
Verse 5
धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं
धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर्विमुच्यते, कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्गं याति परं पदम्।
Verse 6
यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं
यस्मिन्यस्मिन्भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः। तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणम्॥
Verse 7
आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम
आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका। साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम॥
Verse 8
नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं
नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम्। पादाङ्गुष्ठात्कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतम्॥
Verse 9
स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने
स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः। प्रयान्त्योऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने॥
Verse 10
भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः
भस्मीभूते शरीरे तु स्वयमेव समाहरेत्। शीतश्लेष्मादयश्चैव पापं नश्यन्ति द्विजातयः॥
Verse 11
शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना
शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत्। ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भूयो भूतेन चात्मना॥
Verse 12
स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्
स्फुरच्छीकरसंस्पर्शप्रभूतैर्हिमगामिभिः। धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्॥
Verse 13
ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं
ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलम्। सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयम्॥
Verse 14
संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः
संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना। क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः॥
Verse 15
धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु
मन्त्रसाधकः अनाकुलचित्तः तुष्ट्यर्थं वारुणीधारणां धारयेत्। वारुणीधारणा प्रोक्ता; इदानीम् ऐशानीधारणां शृणु।
Verse 16
व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता
व्योम्नि अन्तःस्थिते ब्रह्ममये पद्मे, प्राणापाणयोः क्षयङ्गते, विष्णोः प्रसादं चिन्तयेत्—यावत् चिन्तापि क्षयं गता।
Verse 17
महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं
महाभावे सर्वं जपेत्; ततः व्यापकः ईश्वरः अर्धेन्दुसदृशं परमं शान्तं निराभासं निरञ्जनं च ध्येयः।
Verse 18
असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः
गुरुवक्त्रतः स्वस्य अन्तरूपं यावन्न दृष्टं, तावत् असत्यं सत्यमिवाभाति; सर्वं चराचरं सत्यवत् प्रतिभाति।
Verse 19
दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं
तस्मिन् परे तत्त्वे दृष्टीभूते, आब्रह्म सचराचरं सर्वं एकत्वेन ज्ञायते। अयं पाठः आदर्शदोषेण दुष्टः; अभिप्रायः—प्रमातृ-मान-मेयत्रयं अतिक्रान्तं, ध्यानं च हृत्पद्मकल्पनारूपम्।
Verse 20
मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे
मातृमोदकविधिना सर्वं जपहोमार्चनादिकं कुर्यात्; अथवा विष्णुमन्त्रेणैव सर्वकर्माणि साधयेत्। इदानीं ‘अमृता’ नाम धारणां वक्ष्यामि।
Verse 21
संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं
संपूर्णेन्दुनिभं कमलं ध्यायेत्, तन्त्रिमुष्टिसदृशकर्णिकं युक्तम्। तच्च शिरःस्थं यत्नेन चिन्तयेत्, शशाङ्ककोटिसमप्रभम्।
Verse 22
सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः
व्योम्नि सम्पूर्णमण्डलं ध्यायेत् शिवकल्लोलपूर्णितम्। तथा हृत्कमले तद्ध्यायेत्, तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत्। अनेनैव धारणया साधको विगतक्लेशो भवति इह।
Frequently Asked Questions
It closes the dhyāna instruction and prepares the reader for the next limb—dhāraṇā—by reiterating the attainment of Hari as the intended fruit and marking the textual transition.
They indicate manuscript-lineage diversity and preserve interpretive nuances (e.g., ‘one attains Hari’ vs. ‘the fruit is attained’), useful for critical study and traditional recitation lineages.