Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
अग्निर्भगवान् ध्यानं निरन्तरं निर्विघ्नं च चिन्तनं निरूपयति—पुनःपुनर्विष्णौ हरौ मनः स्थापयित्वा पराकाष्ठायां ब्रह्मणि एव। ध्यानं मध्यवर्तिवृत्त्यभावेनैकतानप्रत्ययरूपं, देशकालानपेक्षं—गच्छतः स्थितस्य सुप्तस्य जाग्रतः च सम्भवति। साधनस्य चतुर्विधं विन्यासं वदति—ध्याता, ध्यानम्, ध्येयम्, प्रयोजनम्; योगाभ्यासः मुक्तिं च अणिमाद्यष्टैश्वर्यं च ददाति। ‘ध्यानयज्ञः’ शुद्धोऽहिंसकः आन्तरयागः, बाह्यकर्मभ्यः श्रेष्ठः; मनः शुद्धयति, अपवर्गं जनयति। क्रमशो गुणत्रयविन्यासः, त्रिवर्णमण्डलानि, हृदयपद्मं च उपदिश्यते—दलानि सिद्धयः, नालः कर्णिका च ज्ञानवैराग्ये। अङ्गुष्ठमात्र ओङ्कारः वा प्रभामयः पद्मासनस्थो भगवान् प्रधाना-पुरुषातीतः ध्येयः। अन्ते वैष्णवमूर्तिध्यानं, ‘अहं ब्रह्म… अहं वासुदेवः’ इति निश्चयः जपेन समं; जपयज्ञः रक्षण-समृद्धि-मोक्ष-मृत्युजयेषु अनुत्तरः प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते
इत्याग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारानाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—ध्यानम्। अग्निरुवाच—‘ध्यै’ चिन्तायां स्मृतो धातुः; विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः, अनाक्षिप्तेन मनसा, ध्यानमित्यभिधीयते।
Verse 2
आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते
समनस्कस्यात्मनः मुक्ताशेषोपधस्य च, ब्रह्मचिन्तासमा या शक्तिः, तद् ध्यानं नाम उच्यते।
Verse 3
ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते
ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च, प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते।
Verse 4
ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना
ध्येयावस्थितचित्तस्य यत्र कुत्रापि प्रदेशे प्रत्ययस्यैकभावना यत्, तदेव ध्यानमिति समुद्दिष्टम्।
Verse 5
एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्
एवं ध्यानसमायुक्तो यः खदेहं परित्यजेत्, स कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्।
Verse 6
एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः
एवं मुहूर्तमर्धं वा श्रद्धया हरिं ध्यायन्, सोऽपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः।
Verse 7
भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्
भोगनद्यभिवेशेन इति ज्ञात्वा, ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्—एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा तत्त्ववित् योगं युञ्जीत।
Verse 8
योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः
योगाभ्यासाद् भवेत् मुक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत्; ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्धधानः क्षमान्वितः।
Verse 9
विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्
विष्णुभक्तः सदोत्साही पुरुषोऽनेन विधिना ध्यायेत्; एवं ध्यायमानः साधकः स्मृतः। मूर्तामूर्तं परं ब्रह्म; हरेर्ध्यानमेव चिन्तनरूपा भावना।
Verse 10
सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्
सकलो निष्कलश्चैव ज्ञेयो हरिः परमो विभुः। सर्वज्ञः स एवोक्तो; अणिमादिगुणैश्वर्यं मोक्षश्च ध्यानप्रयोजनम्।
Verse 11
फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि
फलेन योजको विष्णुं प्रति कर्म समर्पयन्; अतः परेश्वरं ध्यायेत्—गच्छन् तिष्ठन् स्वपन् जाग्रन् उन्मिषन् निमिषन्नपि।
Verse 12
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि सततम् ईश्वरं ध्यायेत्। स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि केशवं स्थापयेत्।
Verse 13
हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः
हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत्। ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः।
Verse 14
तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः
तेन यज्ञेन कृतवता मोक्षमाप्नोति; न तु केवलं बाह्यशुद्धैः, यज्ञाभासैर्नाध्वरैः। हिंसादोषविमुक्तत्वात् स एव विशुद्धिं जनयति, चित्तस्य साधनं शमदमादिकं च भवति।
Verse 15
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं
ध्यानयज्ञः तस्माद्बाह्यकर्मणः परतरः, अपवर्गफलप्रदः। तस्मात् शुद्धमपि ह्यनित्यं बाह्यसाधनं सन्त्यज्य, अन्तर्मार्गे प्रवर्तेत।
Verse 16
यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं
यज्ञादिकं कर्म सन्त्यज्य, योगं अत्यर्थमभ्यसेत्। विकारमुक्तमव्यक्तं चिन्तयेत्, यद्भोग्यभोगसमन्वितं च।
Verse 17
चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः
पूर्वं हृदये क्रमात् गुणत्रयं चिन्तयेत्—तमः रजसा प्रच्छाद्य, रजः सत्त्वेन च्छादयेत्।
Verse 18
ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः
‘ध्यानमार्गेण’ इति ख-जा-पाठः। पूर्वं त्रिमण्डलं ध्यायेत्—कृष्णं रक्तं सितं क्रमात्। सत्त्वोपाधिना गुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः।
Verse 19
ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं
एतदशुद्धं ध्येयवस्तुं परित्यज्य शुद्धं रूपं विचिन्तयेत्—पुरुषोपरि संस्थितं दिव्यं पङ्कजमयमैश्वर्यम्।
Verse 20
द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं
द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं तत्; तस्य नालमष्टाङ्गुलं नाभिकन्दसमुद्भवम्।
Verse 21
पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्
पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम्; कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्।
Verse 22
विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं
विष्णुधर्मश्च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत्; तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परम्।
Verse 23
ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं
ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात्; तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं (विचिन्तयेत्)।
Verse 24
अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं
अङ्गुष्ठमात्रं निर्मलं परमेश्वरम् । ओङ्काररूपं ताराख्यं कदम्बगोलकसन्निभं ध्यायेत् ॥
Verse 25
ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं
अथवा पद्मासने स्थितं परमं प्रभुम् । रश्मिजालैः समन्ताद् दीप्यमानं प्रधानपुरुषातीतमीश्वरं ध्यायेत् ॥
Verse 26
ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्
सततमोङ्कारं परमाक्षरं ध्यायेज्जपेच्च । मनःस्थित्यर्थं स्थूलध्यानमनुक्रमेण प्रवर्तन्ते ॥
Verse 27
तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं
तद् यदा निश्चलीभूतं तदा सूक्ष्मेऽपि संस्थितं लभेत् । नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं ॥
Verse 28
नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं
नालेन सहाष्टदलपद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं ध्यायेत् । सत्त्वोपाधिसमायुक्तः केशवः सदा ध्येयः । सकर्णिके केसराले च सूर्यसोमाग्निमण्डलं ध्यायेत् ॥
Verse 29
अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः
अग्निमण्डलस्य मध्ये स्थितो विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मधारी चतुर्भुजः; अथवा अष्टभुजो हरिरिति ध्येयः।
Verse 30
शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः
शार्ङ्गधनुर्बाहुवलयधरो पाशाङ्कुशधरः परः; स्वर्णवर्णः श्वेतप्रभश्च, श्रीवत्सलाञ्छनयुक्तः कौस्तुभभूषितश्च।
Verse 31
वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्
वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः; रत्नोज्ज्वलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान्।
Verse 32
सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ
सर्वाभरणभूषाढ्यः यथेच्छया वितस्तिमात्ररूपं समास्थाय, ‘अहं ब्रह्म, ज्योतिरात्मा, वासुदेवो विमुक्तः’ इति ध्यायेत्। ॐ।
Verse 33
ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति
ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं, जपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत्; जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति।
Verse 34
जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं
जपयज्ञस्य यज्ञाः अन्ये षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति। जपिनं व्याधयः, आधयः, ग्रहाश्च नोपसर्पन्ति। जपेन भुक्तिं मुक्तिं मृत्युञ्जयत्वं च फलं प्राप्नुयात्।
Frequently Asked Questions
It specifies dhyāna as a single, uniform pratyaya free from intervening cognitions, and gives a stepwise inner-visualization protocol: guṇa sequencing, tri-maṇḍala colors, heart-lotus measurements (e.g., 12-aṅgula lotus; stalk measures), Oṅkāra as thumb-sized, and placement of Viṣṇu within fire/solar/lunar maṇḍalas.
It reframes worship as dhyāna-yajña—an inward, non-violent sacrifice that purifies the mind, replaces reliance on external rites, stabilizes attention through Omkāra and japa, and culminates in realization-oriented contemplation (Hari/Brahman), thereby supporting both disciplined living (bhukti) and liberation (mukti/apavarga).
Liberation (mukti/apavarga) and aṣṭa-aiśvarya—mastery through qualities beginning with aṇimā—are explicitly stated as the purposes of dhyāna, with japa also yielding protection from afflictions and victory over death.