Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
अग्निरुवाच—यममार्गवर्णनानन्तरं मरणप्रक्रिया सूक्ष्मगत्याः च निरूप्यते। देहोष्मा-वायुविक्षोभेण दोषाः रुद्धाः, प्राणस्थानानि मर्माणि च शिथिलानि भवन्ति; वायुः निर्गमनमार्गान् अन्वेषते। नेत्र-श्रवण-नासिका-मुखादि ऊर्ध्वनिर्गमाः शुभकर्मफलाः, गुद-मेढ्रादि अधोनिर्गमाः अशुभकर्मफलाः; योगिनः तु मस्तके ब्रह्मरन्ध्रेण स्वाधीनं प्रयाणं करोति। प्राणापानयोः सङ्गमे चेतना आवृत्यते; नाभिदेशस्थो जीवः अतीवाहिकं सूक्ष्मशरीरं गृह्णाति, देवाः सिद्धाश्च दिव्यदृष्ट्या तस्य गतिं पश्यन्ति। ततः यमदूतैः भीषणेन यममार्गेण नीयते; बान्धवकृतपिण्डोदकादिभिः तस्य पोषणं भवति, अन्ते यम-चित्रगुप्तयोः समीपे कर्मनिर्णयः। नरकलोकानां बहुत्वं, तेषां अधिपतयः, दारुणदण्डाः च वर्ण्यन्ते; महापातकिनां कर्मफलरूपा पुनर्जन्मगतिः कथ्यते। उपसंहारे त्रिविधदुःखं (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक) दर्शयित्वा, ज्ञानयोगः व्रतदानानि च विष्णुभक्तिः च उपायत्वेन प्रशस्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे शरीरावयवा नामो न सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथसप्रत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नरकनिरूपणम् अग्निर् उवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्ये ऽथ मरणे नृणां ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘शरीरावयवा’ नामोऽध्यायः सप्तत्यधिकत्रिशततमः समाप्तः। अथ त्रिशतसप्तततमोऽध्यायः ‘नरकनिरूपणम्’। अग्निरुवाच—उक्तान् यममार्गान् वक्ष्ये, अथ मरणकाले नृणां यद्भवति; काये ऊष्मा प्रकुपितः तीव्रवायुसमीरितः प्रज्वलति॥
Verse 2
शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि
शरीरमुपरुध्य अथ कृत्स्नान् दोषान् रुणद्धि वै। छिनत्ति प्राणस्थानानि, पुनर्मर्माणि चैव हि॥
Verse 3
शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा
शैत्यात् प्रकुपितो वायुः छिद्रमन्विष्यते ततः। द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ, द्वौ तु नासापुटौ तथा॥
Verse 4
ऊर्ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणां
ऊर्ध्वं तु सप्त छिद्राणि, अष्टमं वदनं तथा। एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणाम्॥
Verse 5
अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां पिण्डं कृत्वा तुव्न्यसेदिति ञ मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया
अधः पायुरुपस्थमार्गेण जीवो निष्क्रामति; अनेनाशुभकर्मकारिणः कर्ममलनिबद्धाः पिण्डीभूता इव यान्ति। योगी तु मूर्ध्नि ब्रह्मरन्ध्रं भित्त्वा स्वेच्छया जीवस्य निष्क्रमणं कारयति।
Verse 6
अन्तकाले तु सम्प्राप्रे प्राणे ऽपानमुपस्थिते तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु
अन्तकाले सम्प्राप्ते प्राणेऽपानमुपस्थिते, तमसा संवृते ज्ञाने, संवृतेषु च मर्मसु।
Verse 7
स जिवो नाभ्यधिष्टानश्चाल्यते मातरिश्वना बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः
स जीवो नाभ्यधिष्ठानः मातरिश्वना चाल्यते; बाध्यमाणश्च अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः अपि नयते।
Verse 8
च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुपा
च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तं च योनिषु; तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुषा प्रपश्यन्ति।
Verse 9
गृह्णाति तत्क्षणाद्योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूर्ध्वगामिनः
योगे तत्क्षणात् अतिवाहिकं शरीरं गृह्णाति; विग्रहादाकाशवायुतेजांसि ऊर्ध्वगामिनः भवन्ति।
Verse 10
जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं
जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः; आतिवाहिकदेहस्थं तं यमदूताः नयन्ति।
Verse 11
याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम् अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते
याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम्; अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते।
Verse 12
यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर् दिवम्
यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान्; प्राप्नोति नरकान् रौद्रान्, धर्मी शुभपथैर् दिवम्।
Verse 13
भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश् च यातनाः अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः
भुज्यन्ते पापिभिर् वक्ष्ये नरकांस् ताश् च यातनाः; अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः।
Verse 14
सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः घोराख्या प्रथमाकोटिः सुघोरा तदधःस्थिता
सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः; घोराख्या प्रथमाकोटिः, सुघोरा तदधःस्थिता।
Verse 15
अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका
पञ्चमी तिथिदेवी अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च; षष्ठी तरलताराख्या; सप्तमी भयानका स्मृता।
Verse 16
भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका
भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया; कोलाहला प्रचण्डाख्या; पद्मा नरकनायिका च।
Verse 17
पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका
पद्मावती भीषणा भीमा चैव करालिका; विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका च।
Verse 18
सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका दीप्तमायाष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःखदाः
सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा सुभूमिका दीप्तमाया च—एते नरकलोकाः समष्ट्या अष्टाविंशतिकोटिसंख्याः पापिनां दुःखदाः।
Verse 19
अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं
अष्टाविंशतिकोटीनां नरकविभागानां नायकाः पञ्च पञ्च समूहशः; रौरवादयः नरकाः शतञ्चैकं, अपरं च चतुश्चत्वारिंशत्-चतुष्टयम्।
Verse 20
तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च
तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ, असिपत्रं वनं चैव लोहभारं तथैव च—एते नरकाः स्मृताः।
Verse 21
नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव व सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं
नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव च। सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनम्॥
Verse 22
सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्
सङ्घातं सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकाम्। लोहशङ्कुं मृजीषं च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्॥
Verse 23
नरकान्विद्धि कोटीशनागन्वै घोरदर्शनान् पात्यन्ते पापकर्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि
नरकान् विद्धि कोटीशः, नागान् वै घोरदर्शनान्। पात्यन्ते पापकर्माणः, एकैकस्मिन् बहुष्वपि॥
Verse 24
मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश् च ते तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं
मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश्च ते। तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनम्॥
Verse 25
अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् अयःपात्रेषु चैवान्यान् बहुवह्निकणेषु च
अम्बरीषेषु केचित् स्थाप्याः, केचित् ताम्रपात्रेषु, केचिद् अयःपात्रेषु, केचिद् बहुवह्निकणचिह्नितेषु पात्रेषु च।
Verse 26
शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरके ऽपरे ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुडान्
केचित् शूलाग्रारोपिताः, अपरे नरके छिद्यन्ते; केचित् कशाभिस्ताड्यन्ते, केचित् अयःगुडान् भोज्यन्ते च।
Verse 27
यमदूतैर् नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान्
यमदूतैर्नराः पांशून् विष्ठारक्तकफादिकैः मिश्रितं तप्तं मद्यं पाय्यन्ते; पुनश्च तान् नरान् पाटयन्ति।
Verse 28
यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकघा शिरः
यन्त्रेषु पीड्यन्ते स्म, वायसादिभिर्भक्ष्यन्ते; उष्णतैलेन सिच्यन्ते, शिरश्च नैकधा छिद्यन्ते।
Verse 29
हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्निदन्ति कर्म ते महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान्
‘हा तात’ इति क्रन्दमानाः स्वकर्म निन्दन्ति; महापातकजाञ् घोरान् गर्हितान् नरकान् प्राप्य विलपन्ति।
Verse 30
कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति
कर्मक्षयात् पापफलपरिपाके महापातकिनोऽत्र पुनर्जायन्ते। ब्रह्महा मृगाश्वशूकरोष्ट्रयोनिषु प्रविशति।
Verse 31
खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्यपि कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां
सुरापो खरपुक्कशम्लेच्छेषु जायते; स्वर्णहारीऽपि कृमिकीटपतङ्गत्वं प्राप्नोति। गुरुतल्पगस्तृणगुल्मभावं गच्छति।
Verse 32
ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः स्वर्णहारी तु कुनखी दुश् चर्मा गुरुतल्पगः
ब्रह्महा क्षयरोगी भवति, सुरापः श्यावदन्तकः। स्वर्णहारी कुनखी स्यात्, गुरुतल्पगः दुश्चर्मा भवति।
Verse 33
यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते अन्नहर्ता मायावी स्यान्मूको वागपहारकः
यो येनैषां प्रति संस्पृशति, स तद्लिङ्ग एवाभिजायते। अन्नहर्ता मायावी स्यात्, वागपहारकः मूको भवति।
Verse 34
धान्यं हृत्वातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः
धान्यहारीऽतिरिक्ताङ्गो भवति; पिशुनः पूतिनासिकः। तैलहृत्तैलपायी स्यात्; सूचकः पूतिवक्त्रः भवति।
Verse 35
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः ॥
Verse 36
रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः
रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् । पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः ॥
Verse 37
अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं
अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः । मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं ॥
Verse 38
शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः
शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः । उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः ॥
Verse 39
ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिकैविक ईरितः यानं वस्त+इति ख त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः
ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिदैविक ईरितः । त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् । कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः ॥
Frequently Asked Questions
It is the subtle carrier-body assumed at death, through which the jīva is led by Yama’s messengers after the gross elements resolve; it functions as the vehicle for post-mortem transit and experience.
Meritorious persons commonly depart through the upward apertures; inauspicious actors depart through the lower apertures; the yogin departs by will through the crown (brahma-randhra), indicating mastery over prāṇa and consciousness.
Citragupta operates as Yama’s recorder and administrator of karmic account, guiding the soul’s adjudication that leads either to naraka experiences or to auspicious destinations.
It links metaphysical doctrine to a technical account of prāṇa dynamics, subtle embodiment, and karmic causality, concluding with prescriptive sādhanā—jñāna-yoga, vrata, dāna, and devotion—as methods to dissolve saṃsāric suffering.