Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
अध्यायः पूर्वोक्तां “यमगीताम्” उपसंहरति, ततः क्षणादेव आग्नेयपुराणं ब्रह्मरूपं महान्तं च निरूप्य विद्याद्वयस्य—सप्रपञ्चस्य च निष्प्रपञ्चस्य च—उपदेशकत्वं दर्शयति। अग्निः तस्य विश्वकोशवत् विस्तारं गणयति—वेदाः वेदाङ्गानि च, धर्मशास्त्रम्, न्यायमीमांसादर्शनम्, आयुर्वेदः, राजधर्मनीतिः, धनुर्वेदः, नाट्यगीतादिकलाः—इत्यादि; अपराविद्यायाः (शास्त्रसमूहस्य) पराविद्यायाश्च (परमाक्षर-साक्षात्कारस्य) भेदं स्पष्टयति। ततः विष्णुभक्तिः सारत्वेन प्रतिपाद्यते—गोविन्दकेशवध्यानभक्तिकथाकर्माणि पापहराणि, कलिदोषशमनानि, सत्यध्यानलक्षणानि च। माहात्म्ये श्रवणपठनलेखनपूजनदानगृहधारणादीनां रक्षापावनफलानि, ऋतुमासानुसारं पुण्यविशेषाः, पुराणपाठकानां विधिवत् सत्कारः च कथ्यते। अग्नि–वसिष्ठ–व्यास–सूतपरम्परया वेदानुगुणता, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मसमन्वयः, भुक्तिमुक्तिप्रदत्वं च पुनः प्रतिपाद्यते, उपनिषद्वाक्येन समापनम्—“सर्वं ब्रह्मेति विजानीयात्।”
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यमगीता नामैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आग्नेयपुराणमाहात्म्यं अग्निर् उवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथतं मया सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘यमगीता’ नामैकाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्व्यशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—आग्नेयपुराणमाहात्म्यम्। अग्निरुवाच—आग्नेयं ब्रह्मरूपं ते पुराणं मया कथितं, सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं च विद्याद्वयमयं महत्।
Verse 2
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः छन्दः शिक्षा व्याकरणं निघण्टुज्योतिराख्यकाः
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या विद्या; विष्णुर्जगज्जनिः। छन्दः शिक्षा व्याकरणं निघण्टुज्योतिराख्यकाः च।
Verse 3
निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः
निरुक्तधर्मशास्त्रादि, मीमांसान्यायविस्तराः। आयुर्वेदपुराणाख्या, धनुर्गन्धर्वविस्तराः।
Verse 4
विद्या सैवार्थशास्त्राख्या देवान्तान्या हरिर्महान् इत्येषा चापरा विद्या परिविद्याक्षरं परं
विद्या सैवार्थशास्त्राख्या; देवान्तान्या हरिर्महान्। इत्येषा चापरा विद्या; परिविद्याक्षरं परम्।
Verse 5
यस्य भावो ऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां
यस्य सर्वभावो विष्णौ निश्चलः, तं कलिः न बाधते। महायज्ञान् अनिष्ट्वापि पितृभ्यः स्वधां न दत्त्वापि स निर्भयः भवति।
Verse 6
कृष्णमभ्यर्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति
कृष्णं भक्त्या अभ्यर्चयन् न एनसः भाजनं भवेत्। सर्वकारणं अत्यन्तं विष्णुं ध्यायन् न सीदति।
Verse 7
अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते
अन्यतन्त्रादिदोषोत्थः विषयाकृष्टमानसः। कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन् पापैः प्रमुच्यते।
Verse 8
तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः स कथा यत्र केशवः तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर् बहुभाषितैः
तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः, सा कथा यत्र केशवः। तत्कर्म यत्तदर्थीयं; किमन्यैः बहुभाषितैः।
Verse 9
न तत् पिता तु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं
न तत् पिता तु पुत्राय, न शिष्याय गुरुः द्विज। परमार्थं परं ब्रूयात्, यदेतत् ते मयोदितम्।
Verse 10
संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु सुहृदश् च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः
संसारे भ्रमता जनस्य पुत्रदारधनवसु-सुहृदादयः सर्वे लभ्यन्ते; किन्तु द्विजदृशा धर्मदर्शिना महर्षिणा य उपदेशः स दुर्लभः।
Verse 11
किं पुत्रदारैर् मित्रैर् वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये
किं पुत्रदारैर्मित्रैर्वा किं मित्रक्षेत्रबान्धवैः। विमुक्तये य उपदेशः स एव परो बन्धुरुत्तमः॥
Verse 12
द्विविधो भूतमार्गीयं दैव आसुर एव च विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस् तथासुरः
भूतानां संसारमार्गीयानां द्विविधो भेदो दैव आसुर एव च। विष्णुभक्तिपराः दैवा विपरीताः तथासुराः॥
Verse 13
एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद्यत्तवेरितं
एष उपदेशः पवित्रः आरोग्यकरः धन्यः दुःस्वप्ननाशनः। नराणां सुखप्रीतिकरः, त्वया प्रोक्तोऽयं मोक्षकृत्॥
Verse 14
येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः
येषां गृहेषु लिखितं आग्नेयं पुराणपुस्तकं सदा तिष्ठति, तत्र उपद्रवाः क्लेशाश्च न जायन्ते।
Verse 15
किं तीर्थैर् गोप्रदानैर् वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः आग्नेयं ये हि शृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः
किं तीर्थैर्गोप्रदानैर्वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः। आग्नेयं ये हि शृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः॥
Verse 16
ये ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं शृणोति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात्
ये ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं। शृणोति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात्॥
Verse 17
अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति
अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद्विशिष्यते। अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति॥
Verse 18
कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात्
कपिलानां शते दत्ते यद्भवेज्ज्येष्ठपुष्करे। तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात्॥
Verse 19
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकम्। आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि॥
Verse 20
पठन्नाग्नेयकं नित्यं शृण्वन् वापि पुराणकं भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे वसिष्ठ, यो भक्तो मनुजो नित्यं आग्नेयपुराणं पठति, अथवा तदपि शृणोति, स सर्वपापेभ्यः सम्यक् प्रमुच्यते।
Verse 21
नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे तस्मन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं
यस्मिन् गृहे आग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तिष्ठति, तत्र नोपसर्गा न चानर्था, न च चौरारिभयं भवति।
Verse 22
न गर्भहारिणीभीतिर्न च बालग्रहा गृहे यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं
यत्र गृहे आग्नेयं पुराणं विद्यते, तत्र न गर्भहारिणीभीतिः, न च बालग्रहपीडा, न पिशाचादिभयं च भवति।
Verse 23
शृण्वन्विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश् च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति
अस्य श्रवणेन विप्रः वेदवित् भवति, क्षत्रियः पृथिवीपतिः, वैश्यः ऋद्धिं प्राप्नोति, शूद्रश्च आरोग्यम् ऋच्छति।
Verse 24
यः पठेत्शृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः
यो नित्यं पठेत् शृणुयाद् वा समदृक् विष्णुमानसः पवित्रं ब्रह्माग्नेयं पुराणं, तत्रोपद्रवा नश्यन्ति।
Verse 25
दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्वं हन्ति केशवः
दिव्येऽन्तरीक्षे भौमे च ये दुःस्वप्नाभिचारादयः, यच्चान्यत् किञ्चिद् दुरितं, तत्सर्वं केशवो हन्ति।
Verse 26
पठतः शृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत् आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः शृणोति वै
पठतः शृण्वतः पुंसः पुस्तकपूजां महतीं कुर्वतः, हेमन्ते यः श्रीमदाग्नेयं पुराणं शृणोति, स महत् पुण्यमवाप्नोति।
Verse 27
प्रपूज्य गन्धपुष्पाध्यैर् अग्निष्टोमफलं लभेत् शिशिरे पुण्डरीकस्य वसन्ते चाश्वमेधजम्
गन्धपुष्पैः समृद्धैः सम्यक् प्रपूज्य, अग्निष्टोमफलं लभेत्; शिशिरे पुण्डरीकफलं, वसन्ते चाश्वमेधजं फलम्।
Verse 28
ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्य् ऋतौ
ग्रीष्मे तु वाजपेयफलं, वर्षासु राजसूयफलं, शरदि गोसहस्रदानसमं फलम्; ऋतौ यः पठति, तस्य तत्फलम्।
Verse 29
आग्नेयं हि पुराणं यो भक्त्याग्रे पठेते हरेः सो ऽर्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम्
हे वसिष्ठ, यो भक्त्या हरेराग्नेयं पुराणं प्रथमतः पठति, स इह ज्ञानयज्ञेन केशवं समर्चयति।
Verse 30
यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करे ऽस्ति हि
यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं स्यात् तस्य नूनं जयः। तद् लिखितं गृहे पूजितं चेद् भुक्तिर्मुक्तिश्च करस्थे भवतः॥
Verse 31
इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम् विद्याद्वयं वसिष्ठेदं भक्तेभ्यः कथयिष्यसि
इति कालाग्निरूपेण पुरा हरिणा मम गीतम्। आग्नेयं पुराणं हि ब्रह्मविद्याद्वयस्य आश्रयः। वसिष्ठ, त्वं भक्तेभ्यः तद् विद्याद्वयं कथयिष्यसि॥
Verse 32
वसिष्ठ उवाच व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा
वसिष्ठ उवाच—हे व्यास, त्वया कथितमाग्नेयपुराणं विद्याद्वयात्मकं रूपं विद्धि। ब्रह्मविष्णुभ्यां समुत्पन्नमिव, यथा अग्निना कथितं तथा॥
Verse 33
सार्धं देवैश् च मुनिभिर्मह्यं सर्वाथदर्शकं पुराणमग्निना गौतमाग्नेयं ब्रह्मसन्मितं
देवैर्मुनिभिः सार्धं मह्यं सर्वार्थदर्शकं गौतमाग्नेयं पुराणम्। अग्निना प्रदत्तं ब्रह्मसन्मितं पुराणं॥
Verse 34
यः पठेच्छृणुयाद्ध्यास लिखेद्वा लेखयेदपि श्रावयेत्पाठयेद्वापि पूजयेद्धारयेदपि
यः पठेत् शृणुयाद् वा ध्यायन्, लिखेद् वा लेखयेदपि। श्रावयेत् पाठयेद् वापि, पूजयेद् धारयेदपि॥
Verse 35
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्रकामो दिवं व्रजेत् लेखयित्वा पुराणं यो दद्याद्विप्रेभ्य उत्तमं
सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्य कामान् यथेष्टतः। दिवं व्रजेत् स यो भक्त्या पुराणं लेखयित्वा वा लेखयित्वा दद्याद् विप्रेभ्य उत्तमम्॥
Verse 36
स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत् एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते
स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत्। एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते॥
Verse 37
तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्येभ्यः सर्वदर्शनं शुकाद्यैर् मुनिभिः सर्धं श्रोतुकामैः पुराणकं
तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्येभ्यः सर्वदर्शनम्। शुकाद्यैर् मुनिभिः सार्धं श्रोतुकामैः पुराणकम्॥
Verse 38
आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदं अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुरानकं
आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदम्। अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुराणकम्॥
Verse 39
व्यास उवाच वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितं पराविद्यापराविद्यास्वरूपं परमं पदम्
व्यास उवाच—वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितम्। पराविद्यापराविद्यास्वरूपं परमं पदम्॥
Verse 40
आग्नेयं दुर्लभं रूपं प्राप्यते भाग्यसंयुतैः ध्यायन्तो ब्रह्म चाग्नेयं पुराणं हरिमागताः
आग्नेयं दुर्लभं रूपं भाग्यसंयुतैरेव प्राप्यते। ब्रह्माग्नेयपुराणयोर्ध्यानात् ते हरिं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 41
विद्यार्थिनस् तथा विद्यां राज्यं राज्यार्थिनो गताः अपुत्राः पुत्रिणः सन्ति नाश्रया आश्रयं गताः
विद्यार्थिनो विद्यां प्राप्नुवन्ति, राज्यार्थिनो राज्यं प्राप्नुवन्ति। अपुत्राः पुत्रवन्तो भवन्ति, नाश्रयाः आश्रयं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 42
सौभाग्यार्थी च सौभाग्यं मोक्षं मोक्षार्थिनो गताः लिखन्तो लेखयन्तश् च निष्पापश् च श्रियं गताः
सौभाग्यार्थी सौभाग्यं प्राप्नोति, मोक्षार्थी मोक्षं प्राप्नोति। लिखन्तो लेखयन्तश्च निष्पापा भूत्वा श्रियं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 43
शुकपैलमुखैः सूत आग्नेयन्तु पुराणकं रूपं चिन्तय यातासि भुक्तिं मुक्तिं न संशयः
हे सूत, शुकपैलमुखोपदिष्टमाग्नेयं पुराणकं रूपं चिन्तय। भुक्तिं मुक्तिं च प्राप्स्यसि, न संशयः॥
Verse 44
श्रावय त्वञ्च शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश् च पुराणकम् सूत उवाच व्यास प्रसादादाग्नेयं पुराणं श्रुतमादरात्
शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश्च त्वं पुराणकं श्रावय। सूत उवाच—व्यासप्रसादादाग्नेयं पुराणं मया श्रद्धयाऽऽदरात् श्रुतम्॥
Verse 45
आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं
आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरम्।
Verse 46
तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम् अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं
तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम्। अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितम्॥
Verse 47
ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत् नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत्
ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत्। नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत्॥
Verse 48
नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरो गतिः नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः
नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरो गतिः। नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः॥
Verse 49
नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः नास्मात्परो ह्य् आगमो ऽस्ति नास्माद्विद्या परास्ति हि
नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः। नास्मात्परो ह्यागमोऽस्ति नास्माद्विद्या परास्ति हि॥
Verse 50
नास्मात्परः स्यात्सिद्धन्तो नास्मात्परममङ्गलम् नास्मात्परो ऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं
नास्मात्परः सिद्धान्तोऽस्ति, नास्मात्परममङ्गलम्। नास्मात्परो वेदान्तोऽस्ति; इदं पुराणं परम्॥
Verse 51
नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम् आग्नेये हि पुराणे ऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः
भूमौ नास्मात्परतरं दुर्लभं वस्तु विद्यते। आग्नेयेऽस्मिन् पुराणे हि सर्वविद्याः प्रदर्शिताः॥
Verse 52
सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः
सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणं तथा। हरिवंशो भारतं च नवसर्गाः प्रदर्शिताः॥
Verse 53
आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं
आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया। पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकम्॥
Verse 54
प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिमुक्तिदाः शैवागमस्तदर्थश् च शाक्तेयः सौर एव च
प्रासादलक्षणाद्याश्च मन्त्राः भुक्तिमुक्तिप्रदाः। तदर्थः शैवागमे प्रोक्तः शाक्तेये सौर एव च॥
Verse 55
मण्डलानि च वास्तुश् च मन्ताणि विविधानि च प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं
मण्डलानि च वास्तुश्च मन्ताणि विविधानि च प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलम्।
Verse 56
गीतो भुवनकोषश् च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः गयागङ्गाप्रयागादि तीर्थमाहात्म्यमीरितं
गीतो भुवनकोषश्च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः। गयागङ्गाप्रयागादि तीर्थमाहात्म्यमीरितम्॥
Verse 57
ज्योतिश् चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च
ज्योतिश्चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः। मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च॥
Verse 58
अशौचं द्रव्यशुद्धिश् च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं राजधर्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च
अशौचं द्रव्यशुद्धिश्च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितम्। राजधर्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च॥
Verse 59
व्यवहाराः शान्तयश् च ऋग्वेदादिविधानकं सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश् च वैद्यकं
व्यवहाराः शान्तयश्च ऋग्वेदादिविधानकम्। सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश्च वैद्यकम्॥
Verse 60
गान्धर्ववेदो ऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः पुराणसंख्यामाहत्म्यं छन्दो व्यकरणं स्मृतं
गान्धर्ववेदः, अर्थशास्त्रं, मीमांसा, न्यायस्य विस्तरः, पुराणानां संख्या-माहात्म्यं, छन्दः, व्याकरणं च—एतान्यपि विद्यान्गानि स्मृतानि।
Verse 61
अलङ्कारो विघण्डुश् च शिक्षाकल्प इहोदितः स्मृतः नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः
अलङ्कारः विघण्डुश्च तथा शिक्षाकल्प इहोदितः। लयः पुनस्त्रिविधः स्मृतः—नैमित्तिकः, प्राकृतिको, ऽत्यन्तिकश्च।
Verse 62
वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगो ह्य् अष्टाङ्ग ईरितः स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्य् अष्टादश स्मृताः
वेदान्तो ब्रह्मविज्ञानं योगो ह्यष्टाङ्ग ईरितः। स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं—विद्या ह्यष्टादश स्मृताः॥
Verse 63
ऋग्वेदाद्याः परा ह्य् अत्र पराविद्याक्षरं परं सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं
ऋग्वेदाद्याः परा ह्यत्र, पराविद्याक्षरं परम्। सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितम्॥
Verse 64
इदं पञ्चदशसोहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं देवलोके दैवतैश् च पुराणं पठ्यते सदा
इदं पञ्चदशसाहस्रं शतकोटिप्रविस्तरम्। देवलोके दैवतैश्च पुराणं पठ्यते सदा॥
Verse 65
लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शौनकादयः
लोकानां हितकामेन अग्निना संक्षेपेण उद्गीतम्— “सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वम्” इति; हे मुनयः शौनकादयः।
Verse 66
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि लिखेल्लेखापयेद्वापि युजयेत्कीर्तयेदपि
यः शृणुयात् शृण्वापयेद्वा, यः पठेत् पाठयेदपि; यः लिखेत् लेखापयेद्वा, युजयेत् कीर्तयेदपि— स पुण्यफलभाग् भवति।
Verse 67
पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः गोभूहिरण्यदानाद्यैर् वस्त्रालङ्कारतर्पणैः
पुराणपाठकं चैव नृपः प्रयतः पूजयेत्— गोभू-हिरण्यदानाद्यैः, वस्त्रालङ्कार-तर्पणैश्च।
Verse 68
तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं पुराणान्ते च वै कुर्यादवश्यं द्विजभोजनं
तं सम्यक् संपूज्य पुराणश्रवणात् फलं लभेत्; पुराणान्ते च अवश्यं द्विजभोजनं कुर्यात्।
Verse 69
निर्मलः प्राप्तसर्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं
निर्मलः प्राप्तसर्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्। पुस्तकाय च शरयन्त्रं सूत्रं च पत्रसञ्चयं च सम्यक् सज्जीकुर्यात्।
Verse 70
पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात् यो दद्याद्ब्रह्मलोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे
पट्टिकाबन्धवस्त्रादि यः दद्यात् स स्वर्गमाप्नुयात्। यः पुस्तकं दद्यात् स ब्रह्मलोके वसेत्; यस्य गृहे पवित्रं पुस्तकं तिष्ठति स धन्यः॥
Verse 71
तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् यूयं समरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं सूतो गतः पुजितस्तैः शौनकाद्या हरिं यायः
तस्योत्पातभयं नास्ति; स भुक्तिं मुक्तिं चावाप्नुयात्। यूयं चाग्नेयं पुराणं स्मरत—तदेव ऐश्वर्यरूपं प्रभोः। सूतोऽथ तैः पूजितो गतः; शौनकादयश्च हरिं ययुः॥
Frequently Asked Questions
A structured taxonomy of knowledge: Vedas and Vedāṅgas (Śikṣā, Chandas, Vyākaraṇa, Nirukta/Nighaṇṭu, Jyotiṣa), plus śāstric systems (Nyāya, Mīmāṃsā, Dharmaśāstra), applied sciences (Ayurveda, Arthaśāstra, Dhanurveda, Gandharvaveda), and ritual-architectural domains (Āgamas, Pratimā-lakṣaṇa, Prāsāda-lakṣaṇa, Vāstu, Maṇḍala).
It defines parāvidyā as realization of the supreme Akṣara while positioning aparā disciplines as supportive; it then centers practice on Viṣṇu-bhakti—meditation on Govinda/Keśava—as the unifying sādhanā that purifies sin, protects from Kali, and culminates in bhukti and mukti.
Yes. It repeatedly asserts no text, doctrine, knowledge, or refuge is higher, while also claiming Veda-concordance (veda-sammita) and presenting the Purāṇa as an all-aim illuminator (sarvārtha-darśaka).