Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
अस्मिन् योग-ब्रह्मविद्याखण्डे अग्निर्देवः संक्षेपेण अद्वैतघोषं करोति—“अहं ब्रह्म, परं ज्योतिः।” स्थूलोपाधीनां क्रमशोऽपवादेन पृथिव्यग्निवाय्वाकाशादारभ्य विराट्-जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तैजस-प्राज्ञाद्यभिमानान्, कर्मेन्द्रिय-ज्ञानेन्द्रियाणि, अन्तःकरणचतुष्टयं (मनः बुद्धिः चित्तम् अहङ्कारः), प्राणं तद्विभागांश्च निराकरोति। मान-मेय, कारण-कार्य, सत्-असत्, भेद-अभेदादि कल्पनाः, साक्षित्वाद्युपाधयश्च निवार्यन्ते; तुरीयत्वेन त्र्यवस्थातीतं ब्रह्म प्रतिपाद्यते। अन्ते नित्यशुद्ध-चैतन्य-स्वतन्त्र-सत्य-आनन्द-अद्वैतस्वरूपं ब्रह्मोक्तं, तद्ज्ञानं च परसमाधिना साक्षान्मोक्षप्रदं इति निगद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
इत्याग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ब्रह्मज्ञानम्। अग्निरुवाच—अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितम्; अहं ब्रह्म परं ज्योतिः वाय्वाकाशविवर्जितम्॥
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः विराडात्मविवर्जितम्॥
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः विश्वभावविवर्जितम्॥
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्॥
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, पायूपस्थविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितम्॥
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, रसरूपविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, सर्वगन्धविवर्जितम्॥
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, जिह्वाघ्राणविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, स्पर्शशब्दविवर्जितम्॥
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, मनोबुद्धिविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, चित्ताहङ्कारवर्जितम्॥
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, प्राणापानविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, व्यानोदानविवर्जितम्॥
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, समानोपमादिवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, जरामरणवर्जितम्॥
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, शोकमोहविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, क्षुत्पिपासाविवर्जितम्॥
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, शब्दोद्भूतादिवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, हिरण्यगर्भवर्जितम्॥
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, स्वप्नावस्थाविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, तैजसादिविवर्जितम्॥
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, अपकारादिवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, सभाज्ञानविवर्जितम्॥
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितम्॥
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितम्॥
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्॥
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्॥
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्॥
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, साक्षित्वादि-कल्पनाविवर्जितम्। अहं ब्रह्म परं ज्योतिः, कार्यकारण-भेदरहितम्॥
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
देहेन्द्रिय-मनೋ-बুদ্ধि-प्राण-অहङ्कारवर्जितं, जाग्रत्-स्वप्न-সुषुप्त্যादि-অवस्थातीतं ब्रह्म तुरीयकम्॥
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
नित्यशुद्ध-बुद्ध-मुक्तं सत्यं आनन्दम् अद्वयम्। ब्रह्माहमस्मि, अहं ब्रह्म, सविज्ञानं विमुक्तम्। ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः; समाधिः परो मोक्षदः॥
Frequently Asked Questions
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.