Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
अग्निर्भगवान् उपदिशति यत् ‘आत्यन्तिकलयः’ केवलं विश्वप्रलयः न, किन्तु ज्ञानजन्यः बन्धननिर्वाणः—अन्तःक्लेशपरिज्ञानात् वैराग्यसमुद्भवः। ततः स जीवस्य मरणोत्तरगतिं निरूपयति—स्थूलभोगदेहत्यागः, आत्यवाहिकदेहग्रहणम्, यममार्गे नयनम्, चित्रगुप्तेन धर्माधर्मविचारः, श्राद्धपिण्डाद्युपजीवनं यावत् सपिण्डीकरणेन पितृपङ्क्तौ संयोगः। शुभाशुभभोगदेहभेदः कर्मफलभोगाय, स्वर्गात् पतनं नरकात् विमोचनं च अधोयोनिषु अवतरणम्, गर्भविकासः मासानुसारं, गर्भदुःखं प्रसवपीडा च वर्ण्यते। अन्ते देहस्थितं जगद्व्यवस्थानं—आकाशाग्निजलपृथिव्यः इन्द्रियधातुजननम्, तमोरजःसत्त्वगुणैः मनोवृत्त्याचारलक्षणम्, आयुर्वेदीयदोष-रस-ओजः-त्वक्कलादिविभागैः प्राणबलव्याख्या—योगब्रह्मविद्यायाः उपकारकज्ञानत्वेन देहशास्त्रस्य प्रतिष्ठापनम्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलया नाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं अग्निर् उवाच आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः
इत्याग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलयानाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणम्। अग्निरुवाच—आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये; ज्ञानादेव आत्यन्तिको लयः। आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः॥
Verse 2
आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज
आध्यात्मिकः सन्तापः शारीरो मानसो द्विधा। शारीरो बहुभिर्भेदैः; तद् श्रूयतां द्विज॥
Verse 3
त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज
त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं कर्मभिर्गर्भमाप्नोति। आतिवाहिकसंज्ञोऽसौ देहो भवति वै द्विज॥
Verse 4
केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमाः, मनुष्याणां मृत्युकाले उपस्थिते याम्यैः पुरुषैः केवलं तत्सूक्ष्मं जीवतत्त्वं नीयते; मनुष्यशरीरं तु पृष्ठतः अवशिष्यते।
Verse 5
नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्
हे मुने, ततः प्राणी याम्यमार्गेण नीयते; अनन्तरं नरकं प्राप्य घटयन्त्रवत् भ्रमन् परिभ्रमति।
Verse 6
कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा
हे ब्रह्मन्, इयं कर्मभूमिरिति स्मृता, असौ तु फलभूमिरिति स्मृता; स्वकर्मणा यमः योनीश्च नरकं निरूपयति।
Verse 7
पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि
तेनैव नियोगेन यमं पश्यतां पूरणीयाः; प्राणिनश्च वायुभूताः सन्तो गर्भप्रवेशं हि प्राप्नुवन्ति।
Verse 8
यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे
यमदूतैर्मनुष्यः नीयते तं लोकं च पश्यति; तत्र धर्मी पूज्यते, पापिष्ठस्तु यमगृहे ताड्यते।
Verse 9
शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत् बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके
तस्य शुभाशुभकर्माणि चित्रगुप्तो विनिर्णीय लेखयेत्। बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके स तिष्ठति॥
Verse 10
तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः
धर्मज्ञ! दत्तपिण्डाशनानन्तरं स तिष्ठन् नयति। ततः प्रेतदेहं त्यक्त्वा प्रेतलोकेऽन्यं (सूक्ष्मं) देहं प्राप्नोति॥
Verse 11
वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः
आमश्राद्धान्नभुक् नरः क्षुधातृषायुक्तो वसेत्। आतिवाहिकदेहे तु प्रेतपिण्डैर्विना नरः न तृप्यति॥
Verse 12
न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं
यावत् पिण्डाः तत्रैव तिष्ठन्ति तावत् स मोक्षम न अवाप्नोति। सपिण्डीकरणे कृते तु नरः संवत्सरात् परं पितृपङ्क्तौ प्रविशति॥
Verse 13
प्रेतलौकिके इति ख प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ
प्रेतलौकिके (शास्त्रे) इति—प्रेतदेहं समुत्सृज्य भोगदेहं प्रपद्यते। भोगदेहावुभौ प्रोक्तौ अशुभशुभसंज्ञितौ॥
Verse 14
भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः
भोगदेहेन भोगान् भुक्त्वा कर्मबन्धात् पतितः; ततः परं तं देहं निशाचराः खादन्ति।
Verse 15
पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां
यदि पापं तिष्ठति, तेन स्वर्गोऽपि भुक्त एव, द्विज; तदा पापिनां द्वितीयं भोगदेहं गृह्णाति।
Verse 16
भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते
पापं भुक्त्वा तु पश्चात्, येन त्रिपिष्टपः स्वर्गो भुक्तः, स स्वर्गभ्रष्टः शुचीनां श्रीमतां गेहेऽभिजायते।
Verse 17
पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत् तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्
यदि पुण्ये पापं तिष्ठति, तेनैव तत् पापं भुक्तं भवेत्; तस्मिन् देहे सम्भक्षिते स शुभं विग्रहं गृह्णाति।
Verse 18
कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः
कर्मण्यल्पावशेषे नरकादपि मुच्यते; नरकान्मुक्तस्तु तिर्यग्योनिं याति, न संशयः।
Verse 19
जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः
जीवः गर्भं प्रविश्य कललावस्थायामपि तत्रैव तिष्ठति। द्वितीये मासे स घनीभवति, तृतीये तु ततोऽवयवाः प्रादुर्भवन्ति॥
Verse 20
चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे
चतुर्थे मासेऽस्थीनि त्वङ्मांसं च जायते। पञ्चमे रोमसम्भवः। षष्ठे चेतः प्रादुर्भवति, सप्तमे तु जीवो दुःखमनुभवति॥
Verse 21
जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः
जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिर्भवति। मध्ये क्लीवः, वामे स्त्री, दक्षिणे पुरुषः—एषा तेषां स्थितिः॥
Verse 22
तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः
स उदरभागे तिष्ठति पृष्ठाभिमुखः। यस्यां योनौ स तिष्ठति तां स वेत्ति, न संशयः॥
Verse 23
सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः गच्छतीति क अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः
सर्वं वृत्तान्तं नरजन्मन आरभ्य स वेत्ति। ततोऽस्य मनो नरकं गच्छतीव; तत्र महदन्धकारं तीव्रां च पीडां मानवो विन्दति॥
Verse 24
मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा
सप्तमे मासि गर्भो मातुराहारपीतं भुङ्क्ते; अष्टमे नवमे च मासि स एव भृशमुद्विजते तथा।
Verse 25
व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्
व्यवाये पीडामाप्नोति, मातुर्व्यायामके तथा; व्याधौ च व्याधितायां स्यात् मुहूर्तं शतवर्षवत्।
Verse 26
सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान् गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति
सन्तप्यते कर्मभिस्तु, कुरुतेऽथ मनोरथान्; गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन्, मोक्षज्ञानं करिष्यति।
Verse 27
सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः
सूतिवातैरधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः; पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः।
Verse 28
खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा
खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे, श्रोत्रं विविक्तता; श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा।
Verse 29
अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके
शरीरेऽग्नेः स्वरूपं दर्शनं प्रोक्तम्; ऊष्मा पङ्क्तिः (कार्यव्यवस्था) च पित्तं, तथा मेधा वर्णो बलं छाया तेजः शौर्यं च शरीरगतं भवति।
Verse 30
जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं
जलात् स्वेदः प्रजायते; देहे रसान्नूनं क्लेदो वसा रसाः तक्रं तथा शुक्रमूत्रकफादिकं च जायते।
Verse 31
भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च
भूमेः घ्राणेन्द्रियं केशनखौ गौरवं स्थैर्यं च जायते। अत्र मातृजानि मृदूनि—त्वङ्मांसहृदयानि च—भूमिजानि इति गण्यन्ते।
Verse 32
नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु
नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदादीन्यामाशयाश्च पितृजानि कथ्यन्ते; शिराः स्नायवः शुक्रम् च आत्मजानि तु निगद्यन्ते।
Verse 33
कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्
कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा; आकृतिः स्वरवर्णौ च, मेहनाद्यं च यत् किञ्चिद्—एतत् सर्वं ज्ञेयम्।
Verse 34
श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ वाह्यसंस्पर्शनमिति ञ नाभिर्मेडमिति ख , ञ च ???
श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ बाह्यसंस्पर्शनं इति—इत्येवं पाठान्तरम्। अन्यत्र तु “नाभिर्मेढ्रम्” इति पठ्यते; अपरं च पाठान्तरं दूषितत्वात् सन्दिग्धम्।
Verse 35
तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च
तामसानि—अज्ञानं प्रमादोऽलस्यं तृट् क्षुधा मोहः मात्सर्यं वैगुण्यं शोकः आयासो भयं च।
Verse 36
कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने
कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता। अहङ्कारः परावज्ञा—राजसानि, महामुने।
Verse 37
धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्
धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश्च केशवे। दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं—सात्विकानि विनिर्दिशेत्।
Verse 38
चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्
चपलो क्रोधनो भीरुर्बहुभाषः कलिप्रियः। स्वप्ने गगनगश्चैव बहुवातो नरो भवेत्॥
Verse 39
अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्
अकालपलितो यः क्रोधी महाप्राज्ञो रणप्रियः। स्वप्ने दीप्तिमतीं ज्योतिं पश्यति स बहुपित्तकः॥
Verse 40
स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्
स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः। स्वप्ने जलं सितं पश्यन् बहुश्लेष्मा नरो भवेत्॥
Verse 41
रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्
रसः प्राणिनां देहे जीवनाधार उदीरितः। स एव रुधिरं भूत्वा लेपनं मांसमेदसौ। स्नेहं च जनयत्येष इति तत्त्वविदो विदुः॥
Verse 42
धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः
धारणं चास्थिमज्जा स्यात् पूरणं वीर्यवर्धनम्। ओजः शुक्रवीर्यकरं प्राणकृज्जीवसंस्थितिः॥
Verse 43
ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं
ओजः शुक्रात् सारतरं हृदये समुपस्थितम्। षडङ्गेषु शक्थिबाहुमूर्धजठरेषु च व्याप्तमिति स्मृतम्॥
Verse 44
षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी
षट् त्वचः सन्ति। बाह्यतः अन्तःप्रवेशेन यथोक्तैका, अन्याऽसृग्धारिका, अन्याऽपि सिरा-नाड्यादि-विलासधारिणी, चतुर्थी तु कुण्डधारिणी।
Verse 45
पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी
पञ्चमी कला विद्रधिस्थानं मता, षष्ठी प्राणधरा। सप्तमी कला मांसधरा; द्वितीया तु रक्तधारिणी इति।
Verse 46
यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा
अन्या यकृत्प्लीहाश्रया, अन्या मेदोधरास्थिधारिणी। मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता। षष्ठी पित्तधरा; अपरा शुक्रधरा शुक्राशयस्था।
Frequently Asked Questions
It is the “final dissolution” of bondage achieved through jñāna (liberating knowledge), arising from insight into inner afflictions (ādhyātmika santāpa) and resulting vairāgya.
It is a subtle “transit/transporting” body assumed after leaving the gross bhoga-deha at death; it is the vehicle by which the jīva is led on Yama’s path and through preta-loka processes.
They sustain and transition the departed through preta status; sapiṇḍīkaraṇa, after a year, ritually integrates the departed into the pitṛ line, completing a key post-death dharmic passage.
It treats physiology, psychology, and karmic mechanics as diagnostic knowledge that supports detachment and disciplined practice—culminating in the claim that liberation is realized through knowledge rather than mere post-mortem movement.