Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
अग्निर्देवोऽत्र साधनानां क्रमं निरूपयति—यज्ञेन दिव्यलोकप्राप्तिः, तपसा ब्रह्मपदं, वैराग्ययुक्तसंन्यासेन प्रकृतिलयः, ज्ञानात् कैवल्यम्। ज्ञानं चेतनाचेतनविवेकः; सर्वाधारः परमात्मा विष्णुर्यज्ञेश्वरश्च, प्रवृत्तियाजकैरर्च्यः, निवृत्तिज्ञानयोगिभिर्निर्विशेषतया साक्षात्कर्तव्यः। शाब्दब्रह्म आगमवेदमूलं, परब्रह्म विवेकसिद्धम्; ‘भगवान्’ इति षड्भगैः—ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यैः—व्याख्यायते। बन्धः अविद्या, आत्मानात्माध्यासः; जलाग्निघटदृष्टान्तेन आत्मा प्रकृतेरधर्मात् पृथक्क्रियते। विषयात् मनः प्रत्याहृत्य हरिं ब्रह्मरूपं स्मरेत्; मनसो ब्रह्मणि योगः यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारसमाधिभिः स्थिरीभवति। आरम्भे साकारध्यानं, अन्ते अभेदबोधः; भेददर्शनं अज्ञानकृतम्।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं
इत्याग्नेये महापुराणे ‘समाधि’नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘ब्रह्मज्ञानम्’। अग्निरुवाच—यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं, तपसा पदं ब्रह्मणः; कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयम्॥
Verse 2
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं; पञ्चैता गतयः स्मृताः। प्रीति-ताप-विषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता॥
Verse 3
सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते
सन्न्यासः कर्मणां त्यागः कृताकृताभिमानसहितः। अस्मिन्न् तत्त्वेऽव्यक्तादारभ्य विशेषान्तं यः विकारः स सर्वथा निवर्तते॥
Verse 4
चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः
चेतनाचेतनयोर्भेदविवेकज्ञानं ज्ञानमुच्यते। परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः॥
Verse 5
विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
विष्णुनाम्ना स देवेषु वेदान्तेषु च गीयते। यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्यसौ॥
Verse 6
निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः
निवृत्तैर्ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते। ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वाक् सैव तत्पुरुषोत्तमः॥
Verse 7
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने। आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते॥
Verse 8
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये—ब्रह्मशब्दपरं च यत्॥
Verse 9
वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः
वेदादिविद्या ह्यपरमक्षरं ब्रह्म सत्परम्। तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारेऽर्चनेऽन्यतः॥
Verse 10
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः। नेता गमयिता स्रष्टा गकारोऽयं महमुने॥
Verse 11
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षणां भग इतीङ्गना॥
Verse 12
वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः
वसन्ति विष्णौ भूतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः। एवं हरौ हि भगवान् शब्दोऽन्यत्रोपचारतः॥
Verse 13
उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति
यः भूतानाम् उत्पत्तिं प्रलयं च, अगतिं गतिं च, तथा विद्याम् अविद्यां च वेत्ति, स एव ‘भगवान्’ इति वाच्यः।
Verse 14
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांसि च अशेषतः—एतानि भगवच्छब्दवाच्यानि; हेयैः गुणादिभिः विना।
Verse 15
खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः
पुरा केशिध्वजः खाण्डिक्यजनकाय योगं प्राह—या अनात्मनि आत्मबुद्धिः, तथा ‘आत्मस्वम्’ इति या मतिः, सा मूलभ्रान्तिः।
Verse 16
अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः
अविद्या च भवसम्भूतिः च बीजम्—एतद् द्विधा स्थिरम्। पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमः आश्रितः तिष्ठति।
Verse 17
अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च
‘अहम् एतत्’ इति कुमतिः उच्चैः मतिं करोति; तथा पुत्रपौत्रेषु, तद्देहोत्पातितेषु च, एवमेव भ्रान्तिः प्रवर्तते।
Verse 18
करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः
पण्डितः अनात्मनि कलेवरे समत्वं करोति; मानवः सर्वदेहोपकाराय कर्म कुर्यात्।
Verse 19
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
यदा पुंसः देहः अन्य इति मन्यते तदा तत्परता बन्धहेतुः; आत्मा तु निर्वाणमयः ज्ञानमयोऽमलः।
Verse 20
दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
दुःखज्ञानमयोऽधर्मः प्रकृतेरेव नात्मनः; जलस्य नाग्निना सङ्गः, स्थालीसङ्गात्तथापि हि।
Verse 21
शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः
कादिकाः शब्दाः ये धर्माः ते महामुने कृताः; तथा आत्मा प्रकृतिसङ्गादहंमानादिभूषितः।
Verse 22
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये
प्राकृतान्धर्मान् भजते, स तु तेभ्योऽन्यः अव्ययः; विषयासङ्गो बन्धाय, धिये मनो निर्विषयं कुर्यात्।
Verse 23
विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
विषयेभ्यः मनः समाकृष्य ब्रह्मस्वरूपं हरिं स्मरेत्। हे मुने, एषा साधना ब्रह्मध्यायिनं तं आत्मभावं नयति॥
Verse 24
विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
स्वात्मशक्त्या विचार्य लौहमाकर्षको यथा। तथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः॥
Verse 25
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इति अभिधीयते। विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति॥
Verse 26
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः। प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः॥
Verse 27
वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा
वशीकृतैः इन्द्रियैः ततः कुर्यात् चेतः शुभाश्रये स्थितम्। आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तं चामूर्तकं द्विधा॥
Verse 28
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः
सनन्दनादयः ब्रह्मभावभावनया युक्ताः; अन्ये तु देवादयः स्थावरान्तकाः कर्मभावनया युताः स्मृताः।
Verse 29
हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते
हिरण्यगर्भादिषु भावना ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा, त्रिविधा च प्रोक्ता; एतया विश्वरूपं ब्रह्मोपास्यते।
Verse 30
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसाम्, आत्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्।
Verse 31
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरम्; प्रथमं ध्यातुमशक्यं, तस्मान्मूर्त्यादि चिन्तयेत्।
Verse 32
सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्
सद्भावभावमापन्नः स परमात्मना सहाभेदी भवति; तस्य भेदस्तु अज्ञानकृत एव भवेत्।
Frequently Asked Questions
Sacrifice yields divine/Virāj states, tapas yields Brahmā’s station, renunciation with dispassion yields dissolution into prakṛti, and knowledge yields kaivalya—placing Brahma-jñāna as the direct route to liberation.
Śabda-brahman is Brahman approached through āgama/veda as sacred sound and doctrinal transmission, while para-brahman is realized through viveka and direct self-awareness beyond speech and distinctions.
Because the formless, unborn, imperishable supreme is difficult to grasp initially; therefore saguṇa contemplation serves as an entry-point that matures into nirguṇa realization and non-difference.
Avidyā: the superimposition of ‘I’ upon the body (anātman) and ‘mine’ upon related extensions, producing ego-sense and attachment through prakṛti.
It supplies the para-vidyā capstone: it reframes pravṛtti (ritual/action) and nivṛtti (knowledge/withdrawal) as a coherent ladder, and then gives operational yogic steps (yama-niyama through samādhi) to convert doctrine into realization.