Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
अग्निरद्वैतब्रह्मविज्ञानस्य संक्षिप्तं निरूपणं प्रतिजानाति—शालग्रामे तपसा वासुदेवपूजनपूर्वकं साधकस्य प्रवृत्तिः, आसक्त्या पुनर्जन्महेतुत्वं मृगासक्तिदृष्टान्तेन, योगेन स्वस्वरूपप्रतिपत्तिश्च। ततः समाजोपाख्यानेऽवधूतवत् ज्ञानी पालकीवाहनाय बलात् नियुज्यमानः राजानं कर्तृत्वाहङ्कारभेदेन बोधयति; ‘वाहकः, वह्यमानः, पालकी’ इति नामरूपाणि देहावयव-भूत-व्यवहारकल्पनासु आरोपितानि, ‘अहं-त्वं’ शब्दकल्पिते गुणप्रवाहे कर्माविद्याजन्ये, आत्मा तु शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः इति। अनन्तरं निदाघ-ऋतुसंवादेन क्षुधातृप्त्यादिना देहसीमाः दर्श्यन्ते, आत्मा तु आकाशवत् सर्वव्यापी न गच्छति न आगच्छति। अन्ते वासुदेवस्वरूपत्वेन अखण्डविश्वैक्यं प्रतिपाद्यते; ज्ञानजन्मा मोक्षः संसाराविद्यावृक्षच्छेदकः ‘शत्रुः’ इव निगद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्
इत्याग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—अद्वैतब्रह्मविज्ञानम्। अग्निरुवाच—अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतोऽगदत्; शालग्रामे तपश्चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्।
Verse 2
मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्
मृगसङ्गान्मृगो भूत्वा ह्यन्तकाले स्मरन्मृगम्। जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतोऽभवत्॥
Verse 3
अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत
अद्वैतब्रह्मभूतश्च जडवल्लोकमाचरत्। क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत॥
Verse 4
उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं
उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः। गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तम्॥
Verse 5
ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्
ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः। शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्॥
Verse 6
राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे
राजोवाच—किं त्वं श्रान्तोऽसि? अल्पमध्वानमेव मम शिविकां त्वया वोढा। किं त्वं आयासं सोढुं न शक्नोषि? त्वां निरीक्ष्य न पीवानिव दृश्यसे।
Verse 7
ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते
ब्राह्मण उवाच—नाहं पीवान्, न चास्मि वोढुमशक्तः। भवतः शिविका मया एव वोढव्या। नाहं श्रान्तोऽस्मि न चायासितः; वोढव्योऽसि महीपते।
Verse 8
भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
भूमौ पादयुगं न्यस्तं, पादद्वये जङ्घे स्थिते। जङ्घाद्वयोरुपरि ऊरू, तदाधारं तथोदरम्।
Verse 9
वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः
वक्षःस्थलं तथा बाहू, स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ। स्कन्धस्थितेयं शिविका; मम भावोऽत्र किं कृतः?
Verse 10
शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा
शिविकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितं ‘त्वम्’ इति; तत्रैवात्र ‘अहम्’ अपि प्रोच्यते, अन्यथा वचनं विरुद्धं स्यात्।
Verse 11
अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं
अहं त्वं च तथान्ये च भूतैः शरीरधातुभिः वह्यमानाः, हे पार्थिव। गुणप्रवाहे पतितोऽयं गुणवर्गः खलु निरन्तरं नीयते।
Verse 12
कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु
कर्मवश्याः खल्वेते गुणाः सत्त्वादयः, हे पृथिवीपते। अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु विद्यते।
Verse 13
आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः। एकस्यास्याखिलजन्तुषु न प्रवृद्धिर्न चापचयः।
Verse 14
यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं
यदा नोपचयस्तस्य नापचयोऽपि, हे नृप। तदा ‘पीवानसि’ इति त्वया कया युक्त्या स्वयमेवोक्तम्?
Verse 15
भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया
भुजजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता एषा ‘शिविका’; तथा स्कन्धेऽपि। एवं समस्तभावोऽयं त्वया निरूपितः।
Verse 16
तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा
हे भूपते, अन्यजन्तुभिः कृतं यत्—शिविकोत्थानकर्मणा, शैलद्रव्यगृहोत्थेन, अथवा पृथिवीसम्भवेनापि—तत्रापि स एव नियमः।
Verse 17
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया
हे नृप, यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैः सोढव्यः, तथा स महाभारोऽपि सहनीयः। ब्रूहि मे, हे नृपते, कतरः भारो मया सोढव्यः?
Verse 18
यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः
यद् द्रव्यं शिविकायां विद्यते, तदेव भूतसंग्रहः। हे प्रभो, भवता मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितं धारितं च।
Verse 19
तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्
तच्छ्रुत्वा राजा उवाच—तवाङ्घ्री गृहीत्वा क्षमाप्य च, प्रसादं कुरु। इमां शिविकां त्यक्त्वा ब्रूहि; अहं शृण्वे—को भवान्, किमर्थं, किमागमनकारणं वा?
Verse 20
ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया
ब्राह्मण उवाच—श्रूयताम्। ‘कोऽहम्’ इत्येतद् एवं वक्तुं नैव शक्यते। अयं पाठो न समीचीनः; सर्वत्रोपभोगनिमित्तमेवागमनक्रिया प्रवर्तते।
Verse 21
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति
सुखदुःखयोः उपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ; धर्माधर्मसमुद्भवौ फलभोगाय जन्तुः देशादीन् प्राप्नोति।
Verse 22
रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज
रज उवाच—ब्रह्मन्, ‘सोऽहम्’ इति कथं न वक्तुं शक्यते? आत्मन्येषु ‘अहम्’ इति शब्दो न दोषाय, हे द्विज।
Verse 23
ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः
ब्राह्मण उवाच—‘शब्दोऽहम्’ इति दोषाय; नात्मन्येष तथा। अनात्मनि आत्मविज्ञानं, शब्दमात्रे वा सत्यबुद्धिः, भ्रान्तिलक्षणम्।
Verse 24
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः
यदा समस्तदेहेषु पुमानेकः व्यवस्थितः, तदा ‘को भवान्? कोऽहम्?’ इति वाक्यं निष्फलं भवति।
Verse 25
त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
‘त्वं राजा, शिविका चेयं, वयं वाहाः पुरःसराः; अयञ्च भवतो लोकः’—इति न सदेतत्; नृपोऽयं न तथा वक्तव्यः।
Verse 26
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप
वृक्षाद् दारु जायते; तत एव त्वदधिष्ठिता एषा शिविका। जातस्य तस्य कथं वृक्षसंज्ञा स्यात्, उत दारुसंज्ञैव युक्ता, हे नृप?
Verse 27
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं
वृक्षारूढो महाराज इति नायं चेतनः वदति; न च सर्वे दारुण्या त्वां ‘शिविकागतः’ इति ब्रुवते।
Verse 28
शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया
शिविका दारुसङ्घातः रचनास्थितिसंस्थितः। अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ, तद्भेदे शिविका त्वया।
Verse 29
पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
पुमान् स्त्री गौः अयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः—इति देहेषु लोकसंज्ञा; कर्महेतुषु तु तद्भावो विज्ञेयः।
Verse 30
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति; दन्तौष्ठौ तालुकं च ‘नाहम्’ इति। नृप, एते सर्वे वाङ्निपादनहेतवः।
Verse 31
किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते
किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते।
Verse 32
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहम्।
Verse 33
यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते
यदन्योऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते।
Verse 34
परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः
परमार्थभेदो न नगो न पशुर्न च पादपः शरीराश्च विभेदाश्च य एते कर्मयोनयः।
Verse 35
यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं
यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयम्।
Verse 36
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं
त्वं सर्वलोकस्य राजा; पितुः पुत्रः, रिपोरपि रिपुः; पत्न्याः पतिः, सूनोः पिता। हे भूप, त्वां कथं नु अहं वर्णयामि वा उपदिशामि?
Verse 37
त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते
किं त्वमेवैतच्छिरः? अथवा शिरस्तव? तथोदरं किं? अथवा पादादिकं त्वमेव? हे महीपते, एतत्किम् ‘त्वम्’ किम् ‘तव’ इति वद।
Verse 38
समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं
समस्तावयवेभ्यः पृथग्भूतो व्यवस्थितस्त्वम्। ‘कोऽहम्’ इत्यत्र निपुणो भूत्वा गम्भीरं चिन्तय, हे पार्थिव। इति श्रुत्वा स राजा तमवधूतं द्विजं हरिं प्रत्युवाच।
Verse 39
रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद
राजोवाच—श्रेयःप्राप्त्यर्थं कपिलर्षिं प्रष्टुमुद्यतोऽहं, हे द्विज। त्वं तस्य कपिलर्षेरंशः; मत्कृते भुवि ज्ञानदः। अतस्त्वत्तो ज्ञानवीची उदचेर्य, यच्छ्रेयस्तन्मे वद।
Verse 40
ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते
ब्राह्मण उवाच—भूयः किं श्रेय इति पृच्छसि; परमार्थं न पृच्छसि। हे भूपते, ये श्रेयांसि परमार्थवर्जितानि, तान्यशेषाण्येव (अल्पफलानि) इति।
Verse 41
देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप
देवताराधनं कृत्वा जनो धनसमृद्धिं कामयते; पुत्रान् च राज्यं चाभिलषति—तस्मात् परं श्रेयः किं स्यात्, हे नृप?
Verse 42
विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता
विवेकिनः तु परमात्मसंयोग एव परमं श्रेयः; यज्ञादिकाः क्रियाः न कर्तव्याः, द्रव्योपपत्तिर्नास्ति (अथवा तत्त्वतः नोपलभ्यते)।
Verse 43
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इति कीर्त्यते; स एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः।
Verse 44
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः
आत्मा जन्मवृद्ध्यादिरहितः सर्वगतोऽव्ययः; परं ज्ञानमयोऽसङ्गी गुणजात्यादिभिरनवच्छिन्नो विभुः।
Verse 45
निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः
निदाधऋतुसंवादं वदामि, द्विज, तं शृणु; ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी, तच्छिष्योऽभूत् पुलस्त्यजः।
Verse 46
निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः
निदाघः प्राप्तविद्योऽस्मान्नगरे पुरे स्थितः। देविकायास्तटे तत्र ऋतुः तं तर्कयामास वै॥
Verse 47
दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः
दिव्ये वर्षसहस्रेऽगान्निदाघमवलोकितुम्। निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत्॥ भुक्तं ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः॥
Verse 48
ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि
ऋतुरुवाच— क्षुदस्ति यस्य भुक्तेऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते। न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि॥
Verse 49
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज। पृष्टोऽहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्येव मे सदा॥
Verse 50
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः। अतोऽहं प्रत्यगात्मास्मीति एतदर्थो भवेत्कथम्॥
Verse 51
सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं
सोऽहं तत्त्वम्; न गच्छामि न चागच्छामि, नैकदेशनिकेतनः। त्वं च नान्यो मत्तः; नाप्यहं त्वत्तोऽन्यः कदाचन॥
Verse 52
निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः
निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति। (केषुचित् पाठेषु) ततः क्षुत्सम्भवाभावात्। (च) कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत्; कथमिति। (च) भोक्तेति। मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत्, पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः॥
Verse 53
ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः
ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज। इहागतोऽहं; यास्यामि, परमार्थस्तवोदितः॥
Verse 54
एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः
एकमेवमिदं विद्धि; न भेदः सकलं जगत्। वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः॥
Verse 55
ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्
ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ। निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत्— एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्॥
Verse 56
निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
निदाघ उवाच— भो विप्र, भो नरेश्वर, एष महान् जनसमागमः संवादश्च। रम्यं पुरं प्रविवीक्ष्य तदर्थमेवाहमत्र स्थीयते।
Verse 57
ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम
ऋतुरुवाच— नराधिपोऽत्र कतमः, कतमश्चेतरो जनः? कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ; त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम।
Verse 58
यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः
योऽयं गजेन्द्रम् उन्मत्तं मद्रिशृङ्गसमुत्थितम् अधिरूढः— नरेन्द्रोऽयं; परिवारस्तथैते, इतरा जनाश्च।
Verse 59
गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः
गजो योऽयम् अधो ब्रह्मन्, उपर्येष स भूपतिः— इति ऋतुराह। ‘गजः कोऽत्र, राजा च कः?’ इति नृपोऽब्रवीत्; निदाघकः प्रत्युवाच।
Verse 60
ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा
ऋतुरुवाच— निदाघ, आरूढो दृष्टान्तं पश्य; वाहनं निरीक्ष्य। उपर्यहं यथा राजा, त्वमधः कुञ्जरो यथा।
Verse 61
ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्
ऋतुरुवाच निदाघं—“कथं त्वां संबोधयामि?” इत्युक्ते निदाघः तं प्रणम्य प्राह—“त्वमेव मे ध्रुवो गुरुर्निश्चितम्।”
Verse 62
आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया
“अयं राजा गजमारूढः; परलोकस्तथेतरः”—इति ख-ञ-कपुस्तकेषु पाठान्तरम्; सर्वत्र ‘ऋभुः’ इति ऋतुस्थाने। द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं नान्यथा बोधयति। ऋतुः प्राह निदाघं—“ब्रह्मज्ञानायाहमागतः; परमार्थसारभूतमद्वैतं मया ते दर्शितम्।”
Verse 63
ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि
ब्राह्मण उवाच—निदाघोऽपि तेनोपदेशेन अद्वैतपरः अभवत्; स सर्वभूतानि अभेदेन तदात्मनि ददर्श।
Verse 64
अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः
ज्ञानात् स मुक्तिमवाप; तथा त्वमपि मुक्तिमाप्स्यसि। एक एव समस्तम्; त्वञ्चाहं च सर्वगतो विष्णुरेव, यतो हि स सर्वत्र।
Verse 65
पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्
यथा एकं नभः पीत-नीलादिभेदेन दृश्यते, तथा आत्मापि एक एव सन् भ्रान्तिदृष्टिभिः पृथक् पृथगिव दृश्यते।
Verse 66
अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय
अग्निरुवाच—भवता ज्ञानसारबलात् भूपतिः मुक्तिमवाप। संसाराज्ञानवृक्षच्छेदकं यद् अरिज्ञानं तदेव ब्रह्मेति चिन्तय।
Frequently Asked Questions
The teacher dismantles the king’s assumptions by showing that ‘carrier’ and ‘carried’ are conventions imposed on a composite body driven by elements, guṇas, and karma, while the true Self is nirguṇa, unchanged, and not the agent of bodily motion.
Because when the one Self is recognized as present in all bodies, personal identity-questions based on separative naming lose ultimate meaning; they remain valid only at the level of social convention (vyavahāra), not paramārtha.
It uses experiential markers (hunger, satisfaction, place, movement) to show these belong to body-conditions, whereas the Self is all-pervading like space—neither coming nor going—thus undermining dualistic habit (dvaita-saṃskāra).
Not finite gains (wealth, sons, sovereignty) sought through deity-worship, but the discerning ‘union’ with the Supreme Self—paramārtha—realized through knowledge of the Self beyond prakṛti and guṇas.