Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
अग्निः योगं एकचित्ततां निर्दिश्य चित्तवृत्तिनिरोधं जीवब्रह्मसम्बन्धसाक्षात्कारस्य परं साधनं मन्यते। अत्र पञ्च यमाः—अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यं, अपरिग्रहः—पञ्च च नियमाः—शौचं, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरपूजनम्—ब्रह्मविद्यायाः अनिवार्याधारत्वेन विधीयन्ते। अहिंसा परमो धर्मः; सत्यं तु हितकरवचनरूपं, सत्यं प्रियं च वदेत् इति नियमेन परिष्क्रियते। ब्रह्मचर्यं मनोवाक्कायादिषु अष्टविधसंयमरूपेण, अपरिग्रहश्च देहधारणमात्रपरिमितः। अनन्तरं शुद्धितपसोः पश्चात् प्रणवकेन्द्रितः स्वाध्यायः—ओंकारः अ-उ-म् अर्धमात्रासहितः—वेदलोकगुणावस्थात्रयैः देवत्रयैश्च सम्बध्यते। हृदयपद्मे तुरीयध्यानं विधीयते—प्रणवो धनुः, आत्मा शरः, ब्रह्म लक्ष्यं इति दृष्टान्तेन। गायत्रीच्छन्दोऽधिकारः, भुक्तिमुक्त्यर्थं विनियोगः, कवच-न्यासः, विष्णुपूजा, होमः, नियमयुक्तजपश्च ब्रह्मप्रकाशपर्यन्तं निरूप्यते; अन्ते पराभक्तियुक्तस्य गुरौ समदर्शिनश्च अर्थाः पूर्णतया प्रबोधन्ते इति निष्कर्षः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नरकनिरूपणं नाम सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमनियमाः अग्निर् उवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्य् अष्टाङ्गयोगकं ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता
इत्याग्नेये महापुराणे नरकनिरूपणं नाम सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—यमनियमाः। अग्निरुवाच—संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्यष्टाङ्गयोगं ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानम्; तत्र योगः एकचित्तता।
Verse 2
चित्तवृत्तिर्निरोधश् च जीवब्रह्मात्मनोः परः अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
चित्तवृत्तिनिरोधश्च जीवब्रह्मात्मनोः परः। अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ॥
Verse 3
यमाः पञ्च स्मृता नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने
यमाः पञ्च स्मृता; नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः। शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने॥
Verse 4
भूतापीडा ह्य् अहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः यथा गजपदे ऽन्यानि पदानि पथगामिनां
भूतापीडा ह्यहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः। यथा गजपदेऽन्यानि पदानि पथगामिनाम्॥
Verse 5
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते। उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणं तथा॥
Verse 6
रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा ब्रह्मप्रकाशनं ज्ञानमिति ञ यथा नागपदे ऽन्यानीति क पदगामिनामिति ख , ज च हितस्यातिनिषेधश् च मर्मोद्घाटनमेव च
रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणं तथा ब्रह्मप्रकाशनं ज्ञानं निन्द्यकर्मेति निश्चयः। तथा कुमार्गेऽन्यप्रवर्तनं तद्गामिनां दोषश्च; हितस्याप्यतिनिषेधः, परस्य मर्मोद्घाटनमेव च॥
Verse 7
सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविथा च सा यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं
सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविधा च सा। यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणम्॥
Verse 8
सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः
सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं। प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः॥
Verse 9
मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यन्तदष्टधा स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणं
मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यं तदष्टधा। स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणम्॥
Verse 10
सङ्कल्पो ऽध्यवसायश् च क्रियानिर्वृत्तिरेव च एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः
सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च। एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः॥
Verse 11
ब्रह्मचर्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया वसिष्ठश् चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्यः पितामहः
ब्रह्मचर्यं सर्वकर्मणां मूलम्; तदभावे क्रिया निष्फला भवति—इति वसिष्ठः, चन्द्रमाः, शुक्रः, देवाचार्यः बृहस्पतिः, पितामहः ब्रह्मा च उपदिशन्ति।
Verse 12
तपोवृद्धा वयोवृद्धास्ते ऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः
तपोवृद्धा वयोवृद्धाश्च तेऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः। सुरा त्रिविधा विज्ञेया—गौडी, पैष्टी, माध्वी च।
Verse 13
चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्यति
चतुर्थी स्त्री सुरा चेति ज्ञेया, यया जगन्मोहितम्। प्रमदां दृष्ट्वा माद्यति, सुरां पीत्वा तु माद्यति।
Verse 14
यस्माद्दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् यद्वा तद्वापरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः
यस्माद् दृष्टमदा नारी, तस्मात् तां नावलोकयेत्। तथा परद्रव्यं यत्किञ्चिदपि नरः बलान्नापहरेत्।
Verse 15
अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारिणीं
आहुतं हविर्जग्ध्वा अवश्यं तिर्यक्त्वं याति। तस्य वासः कौपीनाच्छादनं, शीतनिवारिणी कन्था च भवति।
Verse 16
पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः
पादुके अपि गृह्णीयात्; अन्यस्य कस्यचित् संग्रहं न कुर्यात्। देहस्थितिनिमित्तं वस्त्रादीनामेव परिग्रहः स्यात्।
Verse 17
शरीरं धर्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा
शरीरं धर्मसंयुक्तं प्रयत्नतः रक्षणीयम्। शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं—वाह्यम् अभ्यन्तरं तथा।
Verse 18
गृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः
मृज्जलाभ्यां वाह्यं शौचं स्मृतम्; भावशुद्ध्या तु आन्तरम्। उभयेन यः शुचिः स एव शुचिः; अन्यः शुचिः न।
Verse 19
यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते
यथा कथञ्चित् प्राप्त्या यः सन्तोषः स तुष्टिरुच्यते। मनसः इन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं तप उच्यते।
Verse 20
तज्जयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्जनं
तस्य जयः सर्वधर्मेभ्यः परः; स एव परो धर्म उच्यते। वाचिकं मन्त्रजप्यादि; मानसं रागवर्जनम्।
Verse 21
शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः
शारीरं देवपूजादि च सर्वदन्तु त्रिधा तपः। प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः॥
Verse 22
वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् अकारश् च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया
वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत्। अकारश्च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया॥
Verse 23
तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश् च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः। जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥
Verse 24
प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात् अमात्रो नष्टमात्रश् च द्वैतस्यापगमः शिवः
प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात्। अमात्रो नष्टमात्रश्च द्वैतस्यापगमः शिवः॥
Verse 25
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः। चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते॥
Verse 26
तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः
तत्तुरीयं परं ब्रह्म, घटान्तर्दीपज्योतिरिव। तथा हृत्पद्मनिलयं तद्ध्यायेन्नित्यं, जपेन्नरः॥
Verse 27
प्रणवो धनुः शरो ह्य् आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
प्रणवो धनुः, शरो ह्यात्मा, ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं, शरवत्तन्मयो भवेत्॥
Verse 28
एतेदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं देतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्
एतदेकाक्षरं ब्रह्म, एतदेकाक्षरं परम्। एतदेकाक्षरं ज्ञात्वा, यो यदिच्छति तस्य तत्॥
Verse 29
छन्दो ऽस्य देवी गायत्री अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये
छन्दोऽस्य देवी गायत्री, अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः। देवता परमात्मास्य, नियोगो भुक्तिमुक्तये॥
Verse 30
भूरग्न्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने शिरः स्वःसूर्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते
भूरग्न्यात्मने हृदयं, भुवः प्राजापत्यात्मने शिरः। स्वः सूर्यात्मने च शिखा, कवचमुच्यते॥
Verse 31
ओंभूर्भुवः स्वःकवचं सत्यात्मने ततो ऽस्त्रकं विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये
ॐ भूर्भुवः स्वः इति कवचं सत्यात्मने न्यस्य, ततः अस्त्रकं विन्यस्य, विष्णुं पूजयेत्; भुक्तिमुक्त्यर्थं जपं च कुर्यात्।
Verse 32
जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत्
तिलाज्यादिभिः जुहुयात्; यः नरः द्वादशसाहस्रं जपं अन्वहं आचरेत्, तस्य सर्वं सम्पद्यते।
Verse 33
तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते अनिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं
तस्य द्वादशभिः मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते; अनिमादि-कोटि-जप्यफलात्, लक्ष-जप्येन सारस्वतादिकं च।
Verse 34
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णार्वै त्रिविधो मखः त्रयानामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्चयेत्
वैदिकः तान्त्रिकः मिश्रश्च—विष्णोः मखः त्रिविधः; त्रयाणामपि इप्सितेन एकविधिना हरिमर्चयेत्।
Verse 35
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण यो ऽर्चयेत् स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैर् अपि
यो भूमौ दण्डवद् प्रणम्य नमस्कारेण अर्चयेत्, स यां गतिमवाप्नोति, तां क्रतुशतैरपि न लभ्यते।
Verse 36
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ, तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः।
Frequently Asked Questions
It gives a structured, quasi-śāstric mapping of Praṇava: A-U-M plus ardha-mātrā; correlations with Vedas, lokas, guṇas, and consciousness-states; and a ritual-technical protocol (viniyoga, kavaca, astra-nyāsa, homa, and a quantified japa regimen of 12,000 daily).
It builds a step-ladder from conduct to concentration: yama-niyama purify intention and behavior, tapas and svādhyāya stabilize attention, and Praṇava-upāsanā focuses the mind toward turīya—culminating in non-dual realization framed as ‘piercing’ Brahman with unwavering awareness.