Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
अत्र भगवान् अग्निः योगस्य तन्त्रात्मकं मोक्षोपदेशं प्रवर्तयति। साधकः शुचौ देशे नात्युच्चे नातिनीचे आसने वस्त्राजिनकुशसंस्तरे समासीत; कायशिरोग्रीवाः सम्यग् ऋज्वीः कृत्वा नासाग्रदृष्टिं स्थापयेत्। पादहस्तविन्यासैः रक्षणं स्थैर्यं च विधाय निश्चलतां एकाग्रतां च परमानुसन्धानस्य पूर्वशर्तं वदति। प्राणायामः प्राणस्य नियतविस्तारनिग्रहः; रेचकपूरककुम्भकत्रयम्, कालमानैः कन्यक-मध्यम-उत्तमभेदैश्च निरूप्यते। तस्य फलानि आरोग्यबलस्वरवर्णप्रसाददोषशमनानि; असिद्धे तु व्याधिवृद्धिरिति चेतयति। जपध्यानयोः ‘गर्भ’स्थितिसाधनत्वं प्रतिपाद्येन्द्रियनिग्रहं दर्शयति—इन्द्रियाणि स्वर्गनरकहेतवः; देहः रथः, इन्द्रियाणि अश्वाः, मनः सारथिः, प्राणायामः कशा। अन्ते प्रत्याहारः विषयसागरात् इन्द्रियाणां प्रत्याहरणं, ज्ञानवृक्षाश्रयेण आत्मोद्धारश्च उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
इत्याग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—आसनप्राणायामप्रत्याहाराः। अग्निरुवाच—आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परम्। शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
Verse 2
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरम्। तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
Verse 3
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये। समकायशिरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
Verse 4
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन्। पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः।
Verse 5
उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि
उरुभ्यामुपरि स्थाप्य बाहू तिर्यक् प्रयत्नतः । दक्षिणस्य करपृष्ठं वामहस्ततले न्यसेत् ॥
Verse 6
उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं
उन्नम्य शनकैर्वक्रं मुखमग्रे नियोज्य च । प्राणो देहसमुद्भूतो वायुः स्यादायमो निरोधः ॥
Verse 7
नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः
नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्य परेण रेचयेत् । आदरेण वायुं तस्माद्रेचनाद्रेचकः स्मृतः ॥
Verse 8
वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः
वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा । तथा पूर्णश्च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः ॥
Verse 9
न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः
न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्बहिःस्थितम् । सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः ॥
Verse 10
कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः
कन्यकच्छन्दः सकृदुद्घातयुक्तः द्वादशमात्रात्मकः। मध्यमच्छन्दः द्विरुद्घातयुक्तः चतुर्विंशतिमात्रात्मकः॥
Verse 11
उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः
उत्तमः त्रिरुद्घातयुक्तः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः। स्वेदकम्पाभिधानानां जनकः स उच्यते, अत एवोत्तमोत्तमः॥
Verse 12
अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते
अजितप्राणो न भूमिमुन्नतामारुहेत्; हिक्काश्वासादयस्ततो जायन्ते। जितप्राणे तु कफादिदोषा मलमूत्रादिविकाराश्च यथोचितं प्रशाम्यन्ति॥
Verse 13
आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं
फलम्—आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्। बलवर्णप्रसादश्च सर्वदोषक्षय एव च॥
Verse 14
जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं
जपध्यानविना गर्भो न; स गर्भस्ताभ्यां समन्वितः पूर्णतामेति। इन्द्रियजयार्थं तं परं गर्भं धारयेत्॥
Verse 15
ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्
ज्ञानवैराग्यसमायुक्तः प्राणायामवशेन च । इन्द्रियाणि विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत् ॥
Verse 16
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥
Verse 17
शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः
शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः । मनश्च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशः स्मृतः ॥
Verse 18
ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्
ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः । शनैर्निश्चलतामेति प्राणायामैकसंहितम् ॥
Verse 19
जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः
जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिबेत्तु यः । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामश्च तत्समः ॥
Verse 20
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते
इन्द्रियाणि विषयासक्तानि विषयोदधौ प्रविष्टानि सन्ति; यः प्राणायामाङ्कुशेनैव तानि आहृत्य निगृह्णाति, स प्रत्याहार इति कथ्यते।
Verse 21
उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्
भोगनद्यतिवेगेन मज्जमानं यथाम्भसि, आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्; ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्।
Frequently Asked Questions
It emphasizes precise practice-setup (seat height and layers), posture alignment and gaze-fixation, the definitions of recaka–pūraka–kumbhaka, and measured regulation via mātrā/tāla-based types (kanyaka, madhyama, uttama).
It frames bodily steadiness and breath-regulation as tools for purification and indriya-jaya, integrating japa and dhyāna to stabilize the ‘garbha’ (inner seed-state), thereby enabling pratyāhāra and refuge in knowledge—steps that support Brahma-vidyā and liberation.