Adhyaya 381

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां

इत्याग्नेये महापुराणे ‘गीतासारः’ नाम त्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘यमगीता’। अग्निरुवाच—यमगीतां प्रवक्ष्यामि, या नाचिकेतसे प्रोक्ता; पठतां शृण्वतां च भुक्त्यै मुक्त्यै, मोक्षार्थिनां सतां हिताय।

Verse 2

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः

यम उवाच—अहोऽतिमोहेन स्वयमस्थिरो जनः सुस्थिरं वाञ्छति; आसनं शयनं यानं परिधानं गृहादिकं च।

Verse 3

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि

भोगेषु सततं संयमः तथा चात्मावलोकनं स्थिरम्; एतदेव मनुष्याणां परं श्रेयः, कपिलेनोद्गीतं हि।

Verse 4

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्ममत्वमसङ्गता च; एतन्मनुष्याणां परं श्रेयः, पञ्चशिखेन गीतं हि।

Verse 5

आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं

आगर्भजन्मबाल्यादिवयोऽवस्थादिवेदनं मनुष्याणां परं श्रेयः; गङ्गाविष्णुभ्यां प्रगीतकम्।

Verse 6

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया मनुष्याणां परं श्रेयः; जनकेनोद्गीतमेव च।

Verse 7

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं

अभिन्नयोः परात्मनि भेदबुद्धिं जनयन् यः प्रत्ययः, स एव ब्रह्मोद्गीतमिति उदाहृतः—शान्तिपरमं परमं श्रेयः।

Verse 8

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते

कर्तव्यमिति निश्चयेन यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं क्रियते, तत् श्रेयसे; तस्य सङ्गान् जैगीषव्यप्रणीतया रीत्या गीयन्ते।

Verse 9

हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं

सर्वविधित्सानां हानिरपि आत्मनः सुखहेतुः; मनुष्याणां तु परं श्रेयः देवलोद्गीतमिति प्रकीर्तितम्।

Verse 10

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्

कामत्यागात् विज्ञानं जायते; सुखं ब्रह्मैव परं पदम्। कामिनां तु विज्ञानं न जायते—एतत् सनकोद्गीतमेव।

Verse 11

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः

कर्मपरः प्रवृत्तिं निवृत्तिं च कार्यमित्यब्रवीत्; एतद्धि श्रेयसां श्रेयः—नैष्कर्म्यं ब्रह्म, तदेव हरिः।

Verse 12

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च

यः पुमान् सम्यग्ज्ञानमधिगत्य सत्तमः सन् भेदं न पश्यति; परमोऽव्ययः तदेव ब्रह्म विष्णुसंज्ञया च ज्ञायते।

Verse 13

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम्—एतत्सर्वं तपसा लभ्यते; मनसा यद्यदिच्छति तत्तत् प्राप्नोति।

Verse 14

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्

विष्णुसमं नास्ति ध्येयम्, नानशनात्परं तपः; आरोग्यसमं नास्ति धन्यम्, गङ्गासमा नास्ति सरित्।

Verse 15

न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे

विष्णुं जगद्गुरुं मुक्त्वा न कश्चिद्बान्धवोऽस्ति; अधश्चोर्ध्वं चाग्रे हरिरेव देहेन्द्रियमनोवाक्-प्रमुखे स्थितः।

Verse 16

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्

इत्येवं संस्मरन् यः प्राणान् त्यजति स हरिर्भवेत्; यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं जायते, यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्।

Verse 17

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

अग्राह्यमननिर्देश्यं सुप्रतिष्ठं च यत्परम्। परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः॥

Verse 18

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परम्। केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरम्॥

Verse 19

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम्। ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च॥

Verse 20

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः। सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः॥

Verse 21

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात्। आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु॥

Verse 22

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्

बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्॥

Verse 23

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः। यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा॥

Verse 24

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति। यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा॥

Verse 25

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते। विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः॥

Verse 26

सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

सोऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्। इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः॥

Verse 27

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

मनसः परा बुद्धिः; बुद्धेः परो महान्। महतः परमव्यक्तम्; अव्यक्तात् पुरुषः परः॥

Verse 28

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते

पुरुषान्न परं किञ्चित्; सा काष्ठा सा परा गतिः। एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते॥

Verse 29

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः। यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि॥

Verse 30

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि। ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्॥

Verse 31

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः

अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं अपरिग्रहः—एते पञ्च यमाः। शौचं सन्तोषः सत्-तपः—नियमाः (पञ्च)॥

Verse 32

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः

स्वाध्यायः ईश्वरपूजा च, पद्मकाद्यासनं, प्राणायामः वायुजयः, प्रत्याहारः इन्द्रियनिग्रहः—एते योगसाधनाङ्गानि।

Verse 33

शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते

शुभे ह्येकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं, निश्चलत्वात् तु धीमद्भिः धारणा द्विज कथ्यते।

Verse 34

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा; ध्यानं स्मृतं, समाधिस्तु ‘अहं ब्रह्म’ इति आत्मसंस्थितिः।

Verse 35

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्

घटध्वंसाद्यथाकाशं नभसा अभिन्नं भवेत्; मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्।

Verse 36

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा; जीवो ह्यज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः।

Verse 37

अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः

अग्निरुवाच—हे वशिष्ठ! यमगीताख्या एषा शिक्षा पठतां भुक्तिं मुक्तिं च ददाति। अत्र वेदान्तब्रह्मधीमयः ‘आत्यन्तिको लयः’ प्रोक्तः।