Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
अग्निर्भगवान् मनुष्यशरीरं वैद्यबोधाय आध्यात्मविवेकाय च सुव्यवस्थितं क्षेत्रमिव निरूपयति। श्रोत्र-त्वक्-चक्षु-रसना-घ्राणानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, तेषां शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धान् विषयान् च; गुद-उपस्थ-हस्त-पाद-वाक् पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तेषां क्रियाश्च निर्दिशति। मनः इन्द्रिय-विषय-महाभूतानां अधिपतिरिति, ततः सांख्यरीत्या आत्मा, अव्यक्तं प्रकृतिः, चतुर्विंशतितत्त्वानि, परमपुरुषश्च—मत्स्य-जलवत् संयोगेऽपि भिन्न इति—वर्ण्यते। आशयाः, स्रोतांसि/शिराः, अवयवोत्पत्तयः दोष-गुणसम्बन्धैः सह, गर्भाधानहेतवः प्रजननस्थितयश्च, पद्मसदृशं हृदयं जीवस्थानमिति, अस्थि-सन्धि-स्नायु-पेशी-जाल-कूर्चादीनां संख्याविशेषाश्च कथ्यन्ते। द्रवाणामञ्जलिमानपरिमाणं निरूप्य, अन्ते शरीरं मल-दोषसमूहं ज्ञात्वा आत्मनि देहाभिमानत्यागः उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः
इत्याग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः शरीरावयवाः। अग्निरुवाच—श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीश्च भूतगं; शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः खादिषु तद्गुणाः।
Verse 2
पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्
पायूपस्थौ करौ पादौ वाग् भवेत् कर्मेन्द्रियाणि। तेषां कर्माणि—उत्सर्गः, आनन्दः, आदानं, गतिः, वागादि च।
Verse 3
पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः
अत्र पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च, पञ्चेन्द्रियार्थाः पञ्च महाभूतानि च; एतेषां सर्वेषामधिपतिः मन एव।
Verse 4
आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे
आत्मा च अव्यक्तं च चतुर्विंशतत्त्वानि परः पुरुषश्च—एते संयुक्ता अपि वियुक्ता अपि कथ्यन्ते, यथा मत्स्यः उदके उभे।
Verse 5
अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं
अत्र अव्यक्ते रजःसत्त्वतमांसि गुणाः आश्रिताः; आन्तरः पुरुषो जीवः स एव परं ब्रह्म कारणभूतम्।
Verse 6
स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः
यः परं पुरुषं वेत्ति स परमं स्थानं याति। देहे सप्त आशयाः स्मृताः; तेषु रुधिरस्य एक आशयः।
Verse 7
श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः
श्लेष्मणः च आमपित्ताभ्यां सम्बद्धः पक्वाशयः पञ्चमः। वाय्वाशयः मूत्राशयश्च सप्तमः परिगण्यते; स्त्रीणां तु गर्भाशयः अष्टमः।
Verse 8
पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं
पित्तप्रकोपात्, हे अग्ने, पक्वाशयो दग्ध इव भवति; योनिर्विकशिता द्युतिमती च दृश्यते, गर्भाशयः पद्मवद् उच्यते; तस्मिन् दशायां सरक्तः स्रावो जायते।
Verse 9
शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने
हे मुने, स्वशुक्रसहितं शुक्रं, अङ्गानि कुन्तलांश्च कालतः न्यस्तं यत्र; तत् शुक्रं योनौ प्रविश्यापि गर्भाशयं न तावद् एति।
Verse 10
ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते
ऋतावपि यदि योनिर्वातपित्तकफैः आवृता भवेत्, तदा तस्यां विकाशित्वं न जायते; अतः प्रजा नोत्पद्यते।
Verse 11
बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः
हे महाभाग, बुक्कात् पुक्कसकप्लीहयकृत्कोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तथा तण्डकश्च—एतानि सर्वाणि आशये निबद्धानि व्याधयः मताः।
Verse 12
रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः
हे धर्मज्ञ, देहिनां रसस्य पच्यमानस्य सारात् प्लीहा यकृच्च भवतः; रक्तस्य फेणात् (मलात्) च पुक्कसः जायते।
Verse 13
रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः
रक्तपित्तदोषसम्भवोऽयं विकारः ‘तण्डक’ इति संज्ञितः। मेदोरक्तयोः प्रसारात् ‘वुक्का’ नाम व्याधिरपि सम्भवतीति स्मृतम्।
Verse 14
रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्
रक्तमांसयोः प्रसारात् देहिनामन्त्राणि भवन्ति। तेषां प्रमाणं सार्धत्रिव्यामं मनुष्येषु विशेषेण विनिर्दिशेत्।
Verse 15
त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः
स्त्रीणां त्रिव्यामानि प्रमाणानि वेदविदो जनाः प्राहुः। रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः।
Verse 16
कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः
कफप्रसारात् हृदयं पद्मसन्निभमधोमुखं भवति। तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः।
Verse 17
चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्
चैतन्यानुगता भावाः सर्वे तत्र व्यवस्थिताः। तस्य वामे प्लीहा, दक्षिणे च यकृत् व्यवस्थितम्।
Verse 18
दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च
दक्षिणे च तथा क्लोमः पद्मस्यैवं प्रकीर्तितः। देहेऽस्मिन् यानि श्रोतांसि कफरक्तवहानि च॥
Verse 19
तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं
तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः। नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम्॥
Verse 20
कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं
कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्। पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवम्॥
Verse 21
मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु
मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदोऽसृक्कफमांसजौ। वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु॥
Verse 22
मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः
मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश्च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितम्। गुदं वस्तिश्च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः॥
Verse 23
द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश
द्वे जाले हस्तयोर्द्वे च चरणयोः; चतस्रः पृष्ठे गले च। एवं पादादिशीर्षान्तं देहे षोडश जालान्येव सन्ति।
Verse 24
मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं
मांसं स्नायवः शिराः अस्थीनि—इति चत्वारः पृथक् पृथक्; मणिबन्धे गुल्फे च परस्परं निबद्धानि।
Verse 25
षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः
षट्कूर्चानि स्मृतानीह—हस्तयोः पादयोः पृथक्; ग्रीवायां तथा मेढ्रे—इति मनीषिभिः कथितम्।
Verse 26
पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः
पृष्ठवंशस्योपगताः चतस्रो मांसरज्जवः; नवत्यश्च तथा पेश्यः तासां बन्धनकारिकाः।
Verse 27
सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं
सीरण्यश्च तथा सप्त, पञ्च मूर्धानमाश्रिताः; एकैका मेढ्रजिह्वास्ताः। अस्थीनि षष्टिशतत्रयम्।
Verse 28
सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं
सूक्ष्मदन्तैः सह दन्ताः चतुःषष्टिः; नखाः विंशतिः; पाणिपादयोः शलाकासदृशा अङ्गुल्यः अपि सन्ति—तासां स्थानं चतुष्टयेन विन्यस्तम्।
Verse 29
षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु
अङ्गुलीनामस्थीनि षष्टिः; पार्ष्ण्योः द्वे; गुल्फेषु चतुष्टयम्; अरत्न्योः चत्वारि अस्थीनि; जङ्घयोः अपि तद्वदेव।
Verse 30
द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्
जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवानि द्वे द्वे; अक्षस्थानांशे द्वे; श्रोणिफलके अपि द्वे—एवं समादिशेत्।
Verse 31
भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः
भगप्रदेशे अल्पसंख्या अस्थीनि; पृष्ठे पञ्चचत्वारिंशत्; ग्रीवायामपि अस्थीनि; जत्रुकं तथा हनू च।
Verse 32
तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः
तन्मूलात् द्वे; ललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्रिषु अवस्थिताः; पर्शुकाः तालुकैः सार्धम् अर्वुदैश्च—द्विसप्ततिः इति कथ्यते।
Verse 33
द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश
द्वयोः शङ्खयोः कपालानि चत्वारि; शिरसि अपि तथैव। उरसि सप्तदश अस्थीनि; सन्धीनां संख्या द्वे शते दश।
Verse 34
अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च
शाखासु अष्टषष्टिः (अस्थीनि); काये षष्टिः एकविवर्जिता। अन्तरभागेषु त्र्यशीतिः; स्नायवः नवशतानि च।
Verse 35
त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु
त्रिंशाधिके द्वे शते (संख्यायां) अन्तराधौ सप्ततिः। ऊर्ध्वगणने शाखाः षट्शतान्येव इति कथितम्।
Verse 36
पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका
पञ्चपेशीशतानि एव; ऊर्ध्वभागे चत्वारिंशत् अधिकानि। तेषु शाखासु चतुःशतम्; अन्तराधौ षष्टिका।
Verse 37
स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये
स्त्रीणां तु एकाधिका संख्या; चतुर्विंशतिः। स्तनयोः दश; योनौ त्रयोदश; तथा आशये (गर्भाशये) अपि।
Verse 38
गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु
गर्भे चतस्रः प्रधानाः शिराः कथ्यन्ते। देहिनां तु शिराणां त्रिंशच्छतसहस्राणि भवन्ति, तदन्याः नवापि सन्ति।
Verse 39
षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्
षट्पञ्चाशत्सहस्राणि शिराः देहे रसवहाः। केदार इव कुल्याश्च सर्वत्र क्लेदलेपादिकं वहन्ति।
Verse 40
द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज
द्वासप्ततिः कोटयो व्योम्नामिह, महामुने। तथा मज्जाया मेदसश्चैव वसायाश्च, द्विजोत्तम।
Verse 41
मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः
मूत्रस्य पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतश्चात्र, अञ्जलिमिताः क्रमशो मताः। केषुचित् पाठेषु पञ्चपेशीशतानि चोक्तानि; रक्तस्य सरसस्य चात्र क्रमशोऽञ्जलयो निर्दिष्टाः।
Verse 42
अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः
पूर्वोक्ताः सर्वाः मात्राः पूर्वपूर्वाञ्जलेरर्धार्धाभ्यधिकाः स्मृताः। शुक्रस्यार्धाञ्जलिः प्रोक्ता, तदर्धं तु ततोऽोजसः।
Verse 43
रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्
रजसः स्त्रीणां चतस्रः अवस्थाः बुधैः कथिताः। शरीरं मलदोषादिसङ्घातं पिण्डमिति ज्ञात्वा आत्मनि तदभिमानं त्यजेत्॥
Frequently Asked Questions
A śāstric, metric anatomy: enumerations of indriyas and their objects, āśayas (including garbhāśaya), networks (jāla, kūrca), and quantitative counts such as 360 bones and 210 joints, plus channel totals (e.g., śirā and rasa-vāhinī srotas) and fluid measures in añjali.
By coupling embodied science with tattva-vicāra: after mapping senses, guṇas, and the tattvas up to Puruṣa/Brahman, it frames the body as a doṣa-mala aggregate and directs the seeker to relinquish identification with it, strengthening viveka (discernment) central to yoga and Brahma-vidyā.