Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
अग्निर्देवो ब्रह्मज्ञानोपदेशं प्रारभते—संसारजन्याज्ञानस्य साक्षादौषधं ‘अयमात्मा परं ब्रह्म—अहमस्मि’ इति मुक्तिप्रत्यभिज्ञा। विवेकतः शरीरं दृश्यत्वादात्मनोऽनात्मेति निरस्यते; इन्द्रियाणि मनः प्राणश्च साधनत्वेन, न तु साक्षी, इति दर्श्यन्ते। आत्मा सर्वहृदयेषु दीपवत् तमसि प्रकाशमानः द्रष्टा भोक्ता च अन्तर्ज्योतिरिति प्रतिपाद्यते। ततः समाधिप्रवेशध्यानं—ब्रह्मणो भूताद्युत्पत्तिक्रमं अनुगम्य, पुनर्लयक्रमेण स्थूलस्य ब्रह्मणि विलापनम्; विराट् (स्थूलसमष्टिः), लिङ्ग/हिरण्यगर्भः (सप्तदशकलासंयुक्तः सूक्ष्मदेहः), तथा जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यवस्थाः वेश्व-तैजस-प्राज्ञसम्बन्धाश्च निरूप्यन्ते। तत्त्वं अनिर्वचनीयं ‘नेति नेति’ इति उपास्यं, कर्मणा न, किन्तु साक्षात्कारज्ञानैरेव प्राप्यम्। अन्ते महावाक्यवत् साक्षिचैतन्यस्य अज्ञानरहितत्वं प्रतिज्ञाय, फलम्—ब्रह्मज्ञानी मुक्तो ब्रह्मैव भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते
इत्याग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः। अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—ब्रह्मज्ञानम्। अग्निरुवाच—ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये। अयमात्मा परं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते॥
Verse 2
देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं
देहोऽात्मा न भवति दृश्यत्वाच्च घटादिवत्। प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवम्॥
Verse 3
देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः
देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः। चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः॥
Verse 4
मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः
मनो धीरमपि नात्मा; दीपवत् करणमात्रम्। तथा प्राणोऽपि नात्मा; सुषुप्तौ चित्प्रभावतः आत्मा भिन्न एव प्रकाशते।
Verse 5
जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः
जाग्रत्स्वप्नयोश्च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न विविच्यते। सुषुप्ते तु विज्ञानरहितः प्राणो ज्ञायते, ततोऽसौ अवस्था निश्चीयते।
Verse 6
अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः
अतो नेन्द्रियमात्मा; तस्मादिन्द्रियादिकमपि नात्मस्वरूपम्। अहङ्कारोऽपि नैवात्मा, देहवत् व्यभिचारित्वात्।
Verse 7
उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्
उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तोऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः। सर्वद्रष्टा च भोक्ता च, नक्तमुज्ज्वलदीपवत् प्रकाशते।
Verse 8
समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः
समाध्यारम्भकाले मुनिरेवं सञ्चिन्तयेत्— ब्रह्मण आकाशं, आकाशाद्वायुः, वायुतोऽनलः उत्पद्यते।
Verse 9
अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः
अग्नेरापः सम्भवन्ति, जलात् पृथिवी जायते। ततः अपञ्चीकृतभूतेभ्यः सूक्ष्मं शरीरकं निर्मीयते, तैरेव पञ्चीकृतैः स्थूलभूतानि प्रादुर्भवन्ति।
Verse 10
स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्
स्थूलं शरीरं ध्यात्वा अस्मात् लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत्। पञ्चीकृतानि भूतानि तेषां कार्यसमष्टिश्च विराट् इति स्मृतम्।
Verse 11
एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः
एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनि ज्ञानकल्पितं; इन्द्रियैः सह यत् विज्ञानं तत् जागरितं धीरा विदुः।
Verse 12
विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते
विश्वस्तदभिमानी स्यात्; त्रयमेतदकारकं। अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं च लिङ्गम् उच्यते।
Verse 13
संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते
सप्तदशभिः संयुक्तं हिरण्यगर्भसंज्ञितं यदात्मनः सूक्ष्मं शरीरं, तदेव लिङ्गम् इत्यभिधीयते।
Verse 14
जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः
जाग्रत्संस्कारसमुद्भवः स्वप्नः विषयात्मकः प्रत्ययः। तत्रात्मा तदुपमानः स्यात्, तैजस इति कथ्यते, तस्मिन् अवस्थायाम् अप्रपञ्चत्वात्॥
Verse 15
स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते
स्थूलसूक्ष्मशरीरयोर्द्वयस्यैकं कारणं ह्यात्मा। ज्ञानं साभासं च तस्मिन्नध्याहृतमिति उच्यते॥
Verse 16
न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च
एतत्तत्त्वं न सन्नासन्न, न सदसदिति निर्दिश्यते। न सावयवं, न च निर्गतावयवं; ‘नेति’ इति कथ्यते; नाभिन्नं, भिन्नमेव च (आभासतः)॥
Verse 17
भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः
एकं तद्ब्रह्म भिन्नाभिन्नत्वेन अनिर्वाच्यं, बन्धसंसारकारकमिव (अविद्यया)। विज्ञानात् प्राप्यते, न तु कर्मभिः कदाचन॥
Verse 18
सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्
इन्द्रियाणां कारणात्मनां सर्वात्मना संहारः। बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्; तद्द्वयस्याभिमानवान् (जीवः) इति कथ्यते॥
Verse 19
प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च
प्राज्ञ एवात्मा; एष प्रणवः त्रिविधः स्मृतः। अकार-उकार-मकाररूपः, मकारः प्रणव इति च स्मृतः॥
Verse 20
अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं
अहं साक्षी चिन्मात्रः जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थासु। न ममाज्ञानं तत्कार्यं संसारादिबन्धनं च॥
Verse 21
नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ
नित्यशुद्धो बन्धमुक्तः सत्योऽहमानन्दमद्वयः। ब्रह्माहमस्मि परं ज्योतिः सर्वथा विमुक्त ओम्॥
Verse 22
अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
अहं ब्रह्म परं ज्ञानं; समाधिर्बन्धघातकः। चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम्॥
Verse 23
अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः
अयमात्मा परं ब्रह्म; तद्ब्रह्म त्वमसीति च। गुरुणा बोधितो जीवः ‘अहं ब्रह्मास्मि’ बाह्यतोऽपि निश्चिनोति॥
Verse 24
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्
सोऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्डः ॐ। ब्रह्मज्ञोऽसारसंसारान्मुच्यते, स ब्रह्मैव भवति तदेव भवेत्॥
Frequently Asked Questions
Discrimination (viveka) that negates body–senses–mind–prāṇa–ego as non-Self, followed by contemplative dissolution (laya) and firm abidance as the witnessing consciousness expressed in “aham brahmāsmi.”
It uses emanation (ākāśa → vāyu → agni → āpaḥ → pṛthvī) and pañcīkaraṇa as a samādhi-entry map, then reverses it through laya so the practitioner resolves the gross and subtle identifications into Brahman.
It explicitly prioritizes realized knowledge (vijñāna/jñāna) over karma and culminates in non-dual affirmations (Brahman as pure consciousness, neti, aham brahmāsmi), aligning strongly with Advaita-leaning Brahma-vidyā.