Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
अस्मिन्नध्याये पूर्वोक्ताद्वैत-ब्रह्मविज्ञानात् परं अग्निना अर्जुनाय कृष्णोपदेशस्य ‘गीतासारः’ संक्षेपेण निरूप्यते, यः भुक्तिं मुक्तिं च ददाति। अजातात्मतत्त्वेन शोकनिवृत्तिः, इन्द्रियसंस्पर्शात् आसक्तिः—कामः—क्रोधः—मोहः—विनाश इति बन्धमानसश्रेणी, तस्य प्रतिकाररूपेण सत्सङ्गः कामत्यागश्च, तथा स्थितप्रज्ञालक्षणं कथ्यते। ब्रह्मण्यर्पितकर्मत्वेन आसक्तित्यागपूर्वकं कर्मयोगः, सर्वभूतेषु आत्मदर्शनं च स्थाप्यते। भक्त्या शरणागत्या मायातरणं, अध्यात्म-अधिभूत-अधिदैवत-अधियज्ञ-परिभाषाः, अन्तकाले ओंकारस्मरणेन परमगति-न्यायश्च प्रतिपाद्यते। क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागः, ज्ञानसाधनानि (अमानित्वम् अहिंसा शौचं वैराग्यादि), ब्रह्मणः सर्वव्यापकता, तथा गुणभेदेन ज्ञान-कर्म-कर्ता-तपस्-दान-आहाराणां वर्गीकरणं व्यवस्थितं भवति। अन्ते स्वधर्मो विष्णुपूजनरूपः इति पवित्रीकृत्य, नीतियोगतत्त्वानां पुराणीयः समन्वयः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं
इत्याग्नेये महापुराणे अद्वैतब्रह्मविज्ञानं नामोनाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाशीत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—गीतासारः। अग्निरुवाच—गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतासु उत्तमोत्तमम्, यत् कृष्णेन पुरा अर्जुनाय उक्तं, भुक्तिमुक्तिप्रदम्।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्
श्रीभगवानुवाच—गतासुरगतासुर्वा देहवान् न शोच्यः। आत्मा अजः अजरः अमरः अभेद्यः; तस्मात् शोकादिकं त्यजेत्।
Verse 3
ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते। सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः, क्रोधात् सम्मोह एव च॥
Verse 4
अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्
सम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति। दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गात्, मोक्षकामी च कामनुत्॥
Verse 5
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते। या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी॥
Verse 6
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः। आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥
Verse 7
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश्चनः। तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः॥
Verse 8
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते। सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति॥
Verse 9
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन। ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः॥
Verse 10
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
पापेन न लिप्यते सः, यः पद्मपत्रमिवाम्भसा अलिप्तः सन् सर्वभूतेषु आत्मानं पश्यति, सर्वभूतानि चात्मन्येव पश्यति।
Verse 11
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते
योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः सन् ईक्षते; योगभ्रष्टोऽपि शुचीनां श्रीमतां गेहे पुनरभिजायते।
Verse 12
न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
कल्याणकृत् कश्चिदपि, तात, दुर्गतिं न गच्छति; एषा हि देवी गुणमयी मम माया दुरत्यया।
Verse 13
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ
ये मामेव प्रपद्यन्ते ते एतां मायाम् अन्तरन्ति; आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च, भरतर्षभ।
Verse 14
चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते
चतुर्विधा मां भजन्ते; ज्ञानी चैकत्वमास्थितः। अक्षरं ब्रह्म परमं; स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।
Verse 15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं
भूतभावोद्भवकरो यो विसर्गः स कर्मसंज्ञितः। क्षरोभावोऽधिभूतं स्यात् पुरुषश्चाधिदैवतं॥
Verse 16
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर। अन्तकाले स्मरन्मां च मद्भावं यात्यसंशयः॥
Verse 17
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहं तमाप्नुयात्। प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्॥
Verse 18
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन् देहं त्यजन् तथा। ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः॥
Verse 19
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनः स्मृताः। अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते॥
Verse 20
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति स एव क्षेत्रज्ञः प्रकीर्तितः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तदेव ज्ञानं मम मतम्॥
Verse 21
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
महाभूतानि च अहङ्कारः बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि च देशैकं पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥
Verse 22
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥
Verse 23
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥
Verse 24
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥
Verse 25
आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
आसक्तिरहितत्वं चानभिष्वङ्गश्च पुत्रदारगृहादिषु, ‘ममाङ्गा इमे’ इति भावस्य त्यागः; इष्टानिष्टप्राप्तिषु नित्यं समचित्तत्वं च।
Verse 26
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
मयि चानन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः; विविक्तदेशसेवित्वं च; जनसंसदि अरतिश्च।
Verse 27
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं तत्त्वज्ञानानुदर्शनं च; एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम्, यदतोऽन्यथा तदज्ञानम्।
Verse 28
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि, यं ज्ञात्वा अमृतत्वमश्नुते; अनादि परमं ब्रह्म ‘सत्त्वम्’ इति तदुच्यते।
Verse 29
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्; सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।
Verse 30
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
सः सर्वेन्द्रियगुणाभासोऽपि सर्वेन्द्रियविवर्जितः। असक्तः सर्वभृच्चैव निर्गुणो गुणभोक्तृ च॥
Verse 31
वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिकेऽपि यत्॥
Verse 32
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्। भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥
Verse 33
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम्॥
Verse 34
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥
Verse 35
अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
अन्ये तु एवम् अजानन्तः परेषां श्रवणेन उपासते; तेऽपि श्रुतिपरायणाः सन्तः शीघ्रमेव मृत्युम् अतिक्रम्य तरन्ति।
Verse 36
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च
सत्त्वात् ज्ञानं सञ्जायते; रजसः लोभ एव; तमसः प्रमादमोहौ भवतः, अज्ञानं चापि।
Verse 37
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः
‘गुणा एव वर्तन्ते’ इति यः स्थितः न विचलति; मानावमानयोः मित्रार्योः समदर्शी, त्यागी च—स एव निर्गुणः।
Verse 38
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थम् अव्ययम् आहुः; छन्दांसि यस्य पर्णानि; यः तं वेद स वेदवित्।
Verse 39
द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां
लोकेऽस्मिन् द्वौ भूतसर्गौ—दैवः आसुरश्च; अहिंसादिः क्षमा चैव नृणां दैवीसम्पत्तिः।
Verse 40
न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्
आसुरीसम्पदुद्भवात् न शौचं न वाचारः; क्रोधलोभकामाः नरकत्वहेतवः, तस्मात् एतान् त्रयम् त्यजेत्।
Verse 41
यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं
यज्ञस्तपश्च दानं च सत्त्वादिगुणभेदात् त्रिविधं स्मृतम्। आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखवर्धकं यदन्नं तत् सात्त्विकम्।
Verse 42
दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं
दुःखशोकामयकरं तीक्ष्णरूक्षं च यदन्नं तत् राजसम्। अमेध्योच्छिष्टपूत्यादि नीरसादि च यदन्नं तत् तामसम्।
Verse 43
यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः
विधिना यष्टव्यो यज्ञः; निष्कामेन कृतः स सात्त्विकः। फलार्थं दम्भात्मना कृतो यज्ञो राजसः; हीनविधिना कृतः क्रतुः तामसः।
Verse 44
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं यत् तपः तत् शारीरमुच्यते। देवादिपूजा अहिंसादि च यत्, तत् वाङ्मयं तप उच्यते।
Verse 45
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः; मानसं चित्तशुद्ध्यर्थं संयमः, स्नानोत्सवविनिग्रहश्च।
Verse 46
सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते
अकामं यत्तपः सात्त्विकं, फलाद्यर्थं तु राजसम्; परपीडायै यत्तामसं, दानं च सात्त्विकमुच्यते शुद्धाशयेन।
Verse 47
देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं
देशाद्यपेक्षया प्रत्युपकाराय यद्दानं राजसं; आदेशाद्यवज्ञया तिरस्कारयुक्तं यद्दानं तामसमीरितम्।
Verse 48
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां
ॐ तत्सदिति ब्रह्मणस्त्रिविधो निर्देशः स्मृतः; यज्ञदानादिकं कर्म तेन भावेन कृतं नृणां भुक्तिमुक्तिप्रदम्।
Verse 49
अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्; अत्यागिनां प्रेत्य भवति, न तु सन्न्यासिनां क्वचित्।
Verse 50
तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः
कर्मणः पञ्च हेतवः—(१) कर्मसंयोगजन्यस्तामसः, (२) मोहजः, (३) क्लेशभयादिजन्यः, (४) राजसः, (५) निष्कामः सात्त्विकश्च; एते पञ्च कर्महेतवः।
Verse 51
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं
अत्र पञ्च—अधिष्ठानं, कर्ता, करणं पृथग्विधम्, त्रिविधा पृथक् चेष्टा, दैवं च पञ्चमम्।
Verse 52
एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं
एकत्वग्राहि ज्ञानं सात्त्विकं; पृथक्त्वदर्शि ज्ञानं राजसम्; अतत्त्वार्थाभिमुखं ज्ञानं तामसम्। निष्कामं कर्म सात्त्विकम्।
Verse 53
कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि
कामाय यत्कर्म तत् राजसम्; मोहात्कृतं कर्म तामसम्। सिद्ध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विकः; अतिप्रवृत्तो राजसः।
Verse 54
शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी
शठोऽलसश्च तामसः; कार्यादिधीः सात्त्विकी। कार्यार्थप्रवृत्ता सा राजसी; विपरीता तु तामसी।
Verse 55
मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं
मनोधृतिः सात्त्विकी ज्ञेया; प्रीतिकामसमुद्भवा राजसी; तामसी तु प्रशोकाद्युदये भवति—तस्य लक्षणं अवनतमुखता; परिणामश्च प्रबलसत्त्वानुसारः, तदन्तग एव।
Verse 56
सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं
तद् रजसः—आदौ सुखकरं, अन्ते दुःखरूपं तामसम्। अत एव भूतानां प्रवृत्तिः तेन जायते, येन सर्वमिदं जगत् ततम् विस्तृतं च।
Verse 57
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिं च विन्दति। कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा॥
Verse 58
भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं
भवत्ययोगिनामपि—ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद् विष्णुमयं वेत्ति यः। स भगवद्भक्तो भागवतः ध्रुवं सिद्धिमाप्नोति॥
Frequently Asked Questions
It presents Kṛṣṇa’s distilled teaching as bhukti-mukti-prada: it supports righteous worldly life through disciplined action and ethics, and culminates in liberation through knowledge, devotion, and non-attachment.
Bondage arises from repeated dwelling on sense-objects leading to attachment, desire, anger, delusion, memory-confusion, and loss of discernment; the remedy is sat-saṅga, desire-renunciation, steadiness of wisdom, and karma performed without attachment as an offering to Brahman.
It defines adhyātma (intrinsic spiritual principle), adhibhūta (perishable elemental domain), adhidaivata (presiding divine principle as Puruṣa), and adhiyajña (the Lord within the body), alongside kṣetra/kṣetrajña and the guṇa-based classifications of knowledge and action.
It frames one’s own prescribed work as worship of Viṣṇu—performed by body, speech, and mind—so that practical duty becomes a yoga that yields siddhi and supports mokṣa through devotion and non-attachment.