Adhyaya 373

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਨਾਮਕ 372ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 373ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਧਿਆਨ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਧ੍ਯੈ’ ਧਾਤੂ ‘ਚਿੰਤਨ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਵਿਖੇਪਤ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨ ਸਮਨਵਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਛੁੱਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਥਿਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਧ੍ਯੇਯ ਵਸਤੂ ਦੇ ਆਲੰਬਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇੱਕਸਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਖੇਪਕ ਹੋਰ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਇਕੋ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵਨਾ—ਇਹੀ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ, ਸਵਜਨ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਹਰਿ-ਸਰੂਪ (ਵਿਸ਼ਣੁ-ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦਾ ਅੱਧ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਮਹਾਮਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘ਭੋਗ-ਨਦੀ’ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਿਆਤਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ—ਇਹ ਚੌਕੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤੱਤ੍ਵਵਿਤ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਯੋਗੀ) ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ ਹੋਵੇ।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪੁਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਐਸਾ ਧਿਆਨੀ ਹੀ ਸਾਧਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਦੋਵੇਂ ਹੈ; ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਚਿੰਤਨ-ਰੂਪ ਮਨਨ ਹੈ।

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

ਪਰਮ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ (ਸਕਲ) ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ (ਨਿਸ਼ਕਲ) ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ। ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਚਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਜਾਗਦਿਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ-ਬੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ।

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਸਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੇਹ-ਆਯਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਪੀਠਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

ਉਹ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਯੱਗ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਸਾ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੰਯਮ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਉਸ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੁਕਤੀ) ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨਿੱਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਗ੍ਯ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀ ਹੈ।

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਤਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇਵੇ।

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ਧਿਆਨਮਾਰਗੇਣ’—ਇਹ ਖ ਅਤੇ ਜ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਮੰਡਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਤਵ-ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸੰਬੱਧ ਪੁਰੁਸ਼ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ—ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ-ਰੂਪ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ—ਸ਼ੁੱਧ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਦੀ, ਨਾਭੀ-ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

ਕਮਲ ਦੇ ਅੱਠ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਡੰਡੀ—ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹਨ।

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਮਝੇ—“ਇਸ ਦਾ ਕੰਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੈ।” ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਰਮ, ਸ਼ਿਵ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯਮਯ।

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

ਪਦਮਾਸਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ (ਸਾਧ ਕੇ) ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿਤਨੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਓੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਰ (ਪ੍ਰਣਵ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਦੰਬ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਗੋਲਕ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

ਜਾਂ ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਲਈ ਪਰਮ ਅੱਖਰ ਓੰਕਾਰ ਦਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥੂਲ (ਆਧਾਰ-ਸਹਿਤ) ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

ਜਦੋਂ ਉਹ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਭੀ-ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਲ਼ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

ਨਾਲ਼ ਸਮੇਤ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਨੂੰ—ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ—ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ। ਸੱਤਵ-ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਕਣਿਕਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

ਅੱਗ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਦਮਧਾਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ; ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਠ-ਭੁਜਾ ਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਕੜੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਰਣ ਸੁਵਰਨਮਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਵੈਤ ਹੈ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

ਉਹ ਵਨਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਕਿਰਿਟ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਤਸਤੀ-ਮਾਤ੍ਰ (ਇੱਕ ਬਿੱਤਾ) ਮਾਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਉਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—“ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਸਰੂਪ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ—ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ।” ਓਂ।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਥੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ (ਅਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ) ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

ਜਪ-ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਯੱਗ ਉਸਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਰੋਗ, ਮਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਪ ਨਾਲ ਭੋਗ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ—ਇਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।