Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮਵਿਜ਼ਿਆਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਗਨੀ ‘ਗੀਤਾਸਾਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਰਜੁਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਮਨੋ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ—ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਆਸਕਤੀ, ਫਿਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼—ਦੱਸ ਕੇ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡਦਿਆਂ ਕਰਮਯੋਗ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ, ਅਧਿਆਤਮ/ਅਧਿਭੂਤ/ਅਧਿਦੈਵਤ/ਅਧਿਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ‘ਓਂ’ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮਗਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ (ਅਮਾਨਿਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸ਼ੌਚ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਆਦਿ), ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਆਹਾਰ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਜ਼ਿਆਨ’ ਨਾਮਕ 379ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 380ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਗੀਤਾ-ਸਾਰ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ‘ਗੀਤਾ’ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਾਣ ਗਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਅਜ, ਅਜਰ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਭੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਤਿਆਗੋ।
Verse 3
ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ, ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਹੀ ਘੋਰ ਮੋਹ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 4
अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्
ਮੋਹ ਤੋਂ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸੰਗ ਦੀ ਹਾਨੀ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਥਿਰ-ਪ੍ਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ‘ਰਾਤ’ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜੀਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 7
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 8
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति
‘ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ’ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਬੇੜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।
Verse 11
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
ਹੇ ਤਾਤ! ਭਲਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵੀ—ਗੁਣਮਈ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ—ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।
Verse 13
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ—ਆਰਤ, ਜਿਗਿਆਸੂ, ਅਰਥਾਰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ।
Verse 14
चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं
ਜੋ ਵਿਸਰਗ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਕਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਵੰਤ ਅਵਸਥਾ ‘ਅਧਿਭੂਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ‘ਅਧਿਦੈਵਤ’ ਹੈ।
Verse 16
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः
ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਅਧਿਯਜ੍ਞ ਹਾਂ। ਜੋ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्
ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः
‘ਓਂ’ ਇਸ ਇਕ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਤੱਕ ਸਭ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ—ਮੇਰੇ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਕਲਾ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹਾਂ’ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
ਜੋ ‘ਖੇਤਰ’ ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 21
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
ਮਹਾਭੂਤ, ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ); ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ (ਸਰਬਵਿਆਪੀ) ਆਕਾਸ਼; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं
ਇੱਛਾ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸੰਘਾਤ (ਸਰੀਰ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ), ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
ਅਮਾਨਿਤਾ, ਅਦੰਭ, ਅਹਿੰਸਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਿੱਧਾਪਣ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ, ਸ਼ੌਚ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹਨ।
Verse 24
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं
ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ; ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ—(ਇਹ ਸਾਧਨ ਹੈ)।
Verse 25
आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚਿਮੜਨ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਨ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਹ ਬੋਧ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ‘ਮੇਰੇ ਅੰਗ’ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇੱਛਿਤ‑ਅਨਿਛਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਸਮਚਿੱਤ ਰਹਿਣਾ।
Verse 26
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨਨ੍ਯ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ, ਅਵਿਚਲ ਭਗਤੀ; ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲ ਅਰੁਚੀ।
Verse 27
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ, ਧਿਆਨਮਈ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਗਿਆਨ’ ਹੈ।
Verse 28
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते
ਜੋ ਜਾਣਨਯੋਗ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ‘ਸੱਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ‑ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਣਨ‑ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਬਤ੍ਰ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 30
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
ਉਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਸੰਗ, ਸਭ ਦਾ ਧਾਰਕ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਹੈ।
Verse 31
वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्
ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ; ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗੋਚਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ।
Verse 32
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਜਾਣੋ; ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 33
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं
ਉਹ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗਿਆਤਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 34
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮਯੋਗ ਰਾਹੀਂ (ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ)।
Verse 35
अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च
ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੋਭ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੇ ਮੋਹ—ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵੀ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः
ਜੋ ਇਸ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ’ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
Verse 38
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਸ਼ਵੱਥ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਮੂਲ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਹਨ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦਵਿਤ ਹੈ।
Verse 39
द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ—ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ। ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ।
Verse 40
न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्
ਆਸੁਰੀ ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਨਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਦਾਚਾਰ। ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਰਕ-ਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 41
यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं
ਯੱਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਆਹਾਰ ਆਯੁ, ਮਨ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਬਲ, ਨਿਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਧਾਏ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ।
Verse 42
दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं
ਜੋ ਆਹਾਰ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਸ ਹੈ। ਜੋ ਆਹਾਰ ਅਪਵਿੱਤਰ—ਜਿਵੇਂ ਜੂਠਾ, ਸੜਿਆ—ਅਤੇ ਨੀਰਸ ਆਦਿ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਹੈ।
Verse 43
यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः
ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੰਭੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਯੱਗ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਤੂ ਤਾਮਸ ਹੈ।
Verse 44
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते
ਸ਼ਰਧਾ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਤਪ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵਾਂਗਮਯ (ਵਾਣੀ-ਸੰਬੰਧੀ) ਤਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः
ਜੋ ਬਚਨ ਉਦਵੇਗ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜਪ; ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਯਮ, ਭੋਗ ਲਈ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ।
Verse 46
सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते
ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤਪ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੈ; ਫਲ ਆਦਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं
ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਜਾਂ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां
‘ਓਂ’, ‘ਤਤ੍’ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍’—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्
ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ—ਅਨਿਸ਼ਟ, ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ—ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਫਲ ਫਲ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 50
तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः
ਕਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰੇਰਕ ਕਾਰਨ ਹਨ—(1) ਕਰਮ-ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਤਾਮਸ (ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਂ ਕੀਤਾ), (2) ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, (3) ਕਲੇਸ਼, ਡਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, (4) ਰਾਜਸ, ਅਤੇ (5) ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਾਤ्तਵਿਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਹੇਤੂ ਹਨ।
Verse 51
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं
ਇੱਥੇ ਪੰਜ (ਘਟਕ) ਹਨ—ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ (ਕਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ), ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਣ (ਸਾਧਨ), ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਚੇਸ਼ਟਾ (ਕਿਰਿਆ), ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਦੈਵ (ਵਿਧੀ/ਭਾਗ੍ਯ-ਤੱਤ)।
Verse 52
एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं
ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਕ (ਪਰਮ ਤੱਤ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਉਹ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਭੇਦ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾ ਵੇਖੇ ਉਹ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੱਤ/ਅਸੱਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਉਹ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਹੈ।
Verse 53
कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि
ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਮੋਹ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਤਾਮਸ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ-ਅਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਸਾਤ्तਵਿਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ ਰਾਗ-ਆਵੇਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਸ ਹੈ।
Verse 54
शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी
ਛਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਆਲਸੀ ਮਨੁੱਖ ਤਾਮਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਕਰਤੱਬ ਆਦਿ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਾਤ्तਵਿਕੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਕੰਮ-ਸਿੱਧੀ/ਲਾਭ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਬੁੱਧੀ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।
Verse 55
मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं
ਮਨ ਦੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਉਹ ਰਾਜਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਬਰ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਉਹ ਤਾਮਸ—ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਖ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਤਦਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं
ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਾਜਸ ਹੈ—ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤਾਮਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਸੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 57
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਸਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 58
भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं
ਇਹ ਫਲ ਅਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂਮਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਦ-ਭਕਤ ਭਾਗਵਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It presents Kṛṣṇa’s distilled teaching as bhukti-mukti-prada: it supports righteous worldly life through disciplined action and ethics, and culminates in liberation through knowledge, devotion, and non-attachment.
Bondage arises from repeated dwelling on sense-objects leading to attachment, desire, anger, delusion, memory-confusion, and loss of discernment; the remedy is sat-saṅga, desire-renunciation, steadiness of wisdom, and karma performed without attachment as an offering to Brahman.
It defines adhyātma (intrinsic spiritual principle), adhibhūta (perishable elemental domain), adhidaivata (presiding divine principle as Puruṣa), and adhiyajña (the Lord within the body), alongside kṣetra/kṣetrajña and the guṇa-based classifications of knowledge and action.
It frames one’s own prescribed work as worship of Viṣṇu—performed by body, speech, and mind—so that practical duty becomes a yoga that yields siddhi and supports mokṣa through devotion and non-attachment.