Adhyaya 368

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलया नाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं अग्निर् उवाच आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਤ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ’ ਨਾਮਕ 367ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 368ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ—‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਲਯ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਿ ਸੰਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज

ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਤਾਪ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ। ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਸੰਤਾਪ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸੁਣੋ।

Verse 3

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज

ਭੋਗ-ਦੇਹ (ਸਥੂਲ ਅਨੁਭਵ-ਸ਼ਰੀਰ) ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਗਰਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤਦ ‘ਆਤਿਵਾਹਿਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਹ (ਸੂਖਮ ਵਾਹਕ-ਸ਼ਰੀਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 4

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਮ ਦੇ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸੁਖਮ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਘਟ-ਯੰਤਰ (ਜਲ-ਚੱਕਰ) ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਫਲ-ਭੂਮੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਮ ਅਤੇ ਯੋਨੀਸ਼ਵਰ ਨਰਕ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि

ਉਸੇ ਹੀ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਨਿਯਤ ‘ਪੂਰਣਤਾ’ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗਰਭ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਧਰਮੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत् बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਕੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਸਮੇਂ ਕਥਿਤ ‘ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ’ ਸੱਚਮੁੱਚ (ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਾਲ) ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः

ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ (ਸੂਖਮ) ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः

ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕੱਚੇ (ਅਪੱਕੇ) ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 12

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं

ਜਦ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ਉੱਥੇ ਹੀ (ਅਵਿਲੀਨ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਪਰ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

प्रेतलौकिके इति ख प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ

ਪ੍ਰੇਤ ਲੋਕ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਭੋਗ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਦੇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਸ਼ੁਭ-ਸੰਜ्ञਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਸੰਜ्ञਿਤ।

Verse 14

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः

ਭੋਗ-ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਚਰ (ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ) ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੇ ਪਾਪ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਰਗ ਵੀ ਭੋਗ ਕੇ ਖਤਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਪਾਪੀ ਦੂਜਾ ਭੋਗ-ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते

ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਿਸ਼ਟਪ ਨਾਮਕ ਸੁਰਗ ਭੋਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत् तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्

ਜੇ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਕੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਹ ਖਪ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਵ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः

ਕਰਮ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ) ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 19

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः

ਜੀਵ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਲਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे

ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः

ਜਦੋਂ ਭ੍ਰੂਣ ਦਾ ਦੇਹ ਜਰਾਯੂ (ਪਲੇਸੈਂਟਾ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵੱਲ ਹੱਥ ਅੰਜਲੀ-ਬੱਧ ਹੋਣ, ਤਦ ਵਿਚਕਾਰ ਕਲੀਬ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 22

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः

ਉਹ ਪੇਟ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 23

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः गच्छतीति क अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः

ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਓਥੇ ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਤੀਖੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा

ਸਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਮਾਤਾ ਦੇ ਖਾਧੇ‑ਪੀਤੇ ਅੰਨ‑ਜਲ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्

ਸੰਭੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅਤਿ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ (ਗਰਭ ਨੂੰ) ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 26

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान् गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति

ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਤਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇਗਾ।

Verse 27

सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः

ਪ੍ਰਸਵ ਦੀਆਂ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਨਮ-ਨਾਲੀ ਦੇ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਦਬਾਇਆ‑ਨਿਚੋੜਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा

ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ (ਨਾਡੀਆਂ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਵਿਕਤਤਾ (ਭੇਦ-ਗੁਣ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਵਾਸ‑ਉੱਛਵਾਸ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ‑ਸੰਸਪਰਸ਼ਨ (ਸਪਰਸ਼-ਗਿਆਨ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ਼ਮਾ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ (ਪੰਕਤੀ) ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਧਾ, ਵਰਣ, ਬਲ, ਛਾਇਆ, ਤੇਜ, ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵੀ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 30

जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं

ਜਲ ਤੋਂ ਸਵੇਦ (ਪਸੀਨਾ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ‘ਰਸ’ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲੇਦ (ਨਮੀ), ਵਸਾ (ਚਰਬੀ), ਰਸਜ ਉਪਧਾਤੂ, ਤਕਰ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਵ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਮੂਤਰ, ਕਫ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च

ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਘ੍ਰਾਣੇਂਦ੍ਰਿਯ, ਕੇਸ ਤੇ ਨਖ, ਗੌਰਵ (ਭਾਰਪਨ) ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਮਾਤ੍ਰਜ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਕੋਮਲ ਅੰਗ—ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀਜ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 32

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु

ਨਾਭੀ, ਮੱਜਾ, ਸ਼ਕ੍ਰਿਤ (ਮਲ), ਮੇਦ (ਚਰਬੀ), ਕਲੇਦ ਆਦਿ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰਾਵ ਅਤੇ ਆਮਾਸ਼ਯ ਆਦਿ ‘ਪਿਤ੍ਰਜ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਦਕਿ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ (ਰਕਤ-ਵਾਹਿਨੀਆਂ), ਸ্নਾਇੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ‘ਆਤਮਜ’ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्

ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ ਤੇ ਹರ್ಷ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ; ਦੇਹ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਵਿਸਰਜਨ ਆਦਿ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਜੋ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਸਭ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 34

श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ वाह्यसंस्पर्शनमिति ञ नाभिर्मेडमिति ख , ञ च ???

ਇੱਕ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ, ਨਿਰਵਾਪ/ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਪਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ “ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਮੇਢ੍ਰ (ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ-ਖੇਤਰ)” ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਪਾਠਾਂਤਰ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਪਾਠ ਭ੍ਰਸ਼ਟ/ਸੰਦੇਹਪੂਰਨ ਹੈ।

Verse 35

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

ਤਾਮਸ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਅਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਆਲਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ, ਮੋਹ, ਮਾਤਸਰ, ਵੈਗੁਣ੍ਯ (ਦੋਸ਼ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ), ਸ਼ੋਕ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ।

Verse 36

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने

ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਰਯ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਰਾਜਸ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 37

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्

ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ, ਕੇਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ, ਦਾਖ਼ਿਣ੍ਯ (ਉਦਾਰਤਾ/ਸੌਜਨ੍ਯ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 38

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਚੰਚਲ, ਗੁੱਸੇਲਾ, ਡਰਪੋਕ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਝਗੜਾਪਸੰਦ ਅਤੇ ਬਹੁਵਾਤ (ਵਾਤ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਵਾਧਾ) ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਹੀ ਪਲਿਤ (ਵਾਲ ਸਫ਼ੈਦ) ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਹੋਵੇ, ਰਣ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਪਤਿਮਾਨ ਤੇਜ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਬਹੁ-ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्

ਜਿਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਥਿਰ ਹੋਣ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਅੰਗ ਥਿਰ ਹੋਣ, ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ/ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਬਹੁ-ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾ (ਕਫ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਸ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਰਸ ਰੁਧਿਰ (ਰਕਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਲੇਪਨ/ਸਨੇਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਿਗਧਤਾ (ਸਨੇਹ) ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः

ਅਸਥਿ-ਮੱਜਾ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪੂਰਨ/ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਓਜ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਬਲ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 43

ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं

ਓਜ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਰਭੂਤ ਤੱਤ ਹੈ; ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਛੇ ਅੰਗ, ਸ਼ਕਥਿ (ਜੰਘ/ਪੈਰ), ਬਾਹਾਂ, ਮੂੜ੍ਹਾ (ਸਿਰ) ਅਤੇ ਜਠਰ ਤੱਕ।

Verse 44

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी

ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਇੱਕ ਯਥੋਕਤ; ਦੂਜੀ ਰਕਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਤੀਜੀ ਸਿਰਾ-ਨਾਡੀ ਆਦਿ ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਕੁੰਡ ਅਰਥਾਤ ਫੋੜੇ-ਫੁੰਸੀਆਂ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 45

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी

ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾ ਵਿਦ੍ਰਧੀ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੋੜਾ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਕਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਕਲਾ ਮਾਂਸ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਲਾ ਰਕਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 46

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा

ਇੱਕ ਧਰਾ ਯਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪਲੀਹਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਧਰਾ ਮੇਦ, ਉਦਰ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੱਜਾ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਪੁਰੀਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਕਵਾਸ਼ਯ (ਵੱਡੀ ਆੰਤ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਧਰਾ ਪਿੱਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।