Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
ਅਗਨੀ ਯਮਗੀਤਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਚਿਕੇਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯਮ ਮਨੁੱਖੀ ਮੋਹ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਿੱਤ ਜੀਵ ਸਥਿਰ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ “ਗੀਤ” ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਕਪਿਲ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਦਾ ਸਮਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਗੰਗਾ–ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਵਿਵੇਕ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਉਪਾਅ। ਉਪਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਦਾਂਤਮਈ ਬਣਦਾ ਹੈ: ਅਭੇਦ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਕਾਮ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਨਕ)। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ—ਪਰਾਤਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਨੇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜ੍ਞੇਯ। ਧਿਆਨ, ਵਰਤ, ਪੂਜਾ, ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਨਚਿਕੇਤ ਦੇ ਰਥ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਕ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸਕਰਸ਼: ਅਗਿਆਨ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੀਤਾਸਾਰ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਯਮਗੀਤਾ’ ਨਾਮਕ 381ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਯਮਗੀਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਨਚਿਕੇਤਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 2
यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः
ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਇ! ਅਤਿ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਆਪ ਅਨਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਸਨ, ਸੈਜ, ਵਾਹਨ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਘਰ ਆਦਿ।
Verse 3
भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि
ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਡੋਲ ਅਵਲੋਕਨ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਕਪਿਲ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 4
सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि
ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਮਤਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤਾ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਗਾ ਕੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।
Verse 5
आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं
ਗਰਭਧਾਰਣ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਬਾਲ੍ਯ ਆਦਿ ਉਮਰ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 6
आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ/ਉਪਾਅ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਨਕ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 7
अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं
ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਧਾਰਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਭਿੰਨ ਵਿੱਚ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਉਦਗੀਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਰਯਵਸਾਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ।
Verse 8
कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते
‘ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ’ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸੰਲਗਨ ਗਾਨ-ਭਾਗ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 9
हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं
ਜੋ ਸਭ ਵਿਧੀਆਂ-ਨਿਯਮ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਹਾਨੀ’ ਵੀ ਆਤਮ-ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ‘ਦੇਵਲੋਦਗੀਤ’ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 10
कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्
ਕਾਮ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਨੰਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਪਰਮ ਪਦ। ਪਰ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ; ਇਹੀ ਸਨਕ ਦਾ ਉਦਗੀਤ ਹੈ।
Verse 11
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः
ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਣਯੋਗ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਹੀ ਹੈ: ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਹੀ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਆਪ ਹੈ।
Verse 12
पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ-ਸਹਿਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ; ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਧੰਨ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 15
न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे
ਜਗਦਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸਾਕ ਨਹੀਂ; ਹੇਠਾਂ-ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹਰਿ ਹੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 16
इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 17
अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः
ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਤੇ ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ—ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਕੁਝ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ), ਅਤੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਈਸ਼ਵਰ—ਵਜੋਂ (ਉਸ ਨੂੰ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 19
इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च
ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ (ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਥੰਮ੍ਹ ਤੱਕ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 20
स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः
ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਨਾਲ (ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
Verse 21
ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु
ਧਿਆਨ, ਵਰਤ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਉਹ (ਪਰਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਰਥ ਸਮਝੋ।
Verse 22
बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਲਗਾਮ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਣ-ਖੇਤਰ ਹਨ।
Verse 23
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा
ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ‘ਭੋਗਤਾ’ (ਅਨੁਭਵਕਰਤਾ) ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा
ਉਹ ਸਤ੍ਪਦ (ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਦਾ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 25
स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः
ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 26
सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः
ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਪਦ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮਨ ਹੈ।
Verse 27
मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः
ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਤ ਤੱਤ ਹੈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 28
पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते
ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੀਮਾ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 29
दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि
ਪਰ ਇਹ ਸੁਖਮਦਰਸ਼ੀ ਲੋਕ ਅਗ੍ਰਯ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨੁੱਖ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਰੋਕੀ ਹੋਈ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ।
Verse 30
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्
ਸ਼ਾਂਤ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ—ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ—ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਯਮ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਖ, ਸਤ੍-ਤਪ (ਸਮ੍ਯਕ ਤਪ) ਆਦਿ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ।
Verse 32
स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः
ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ; ਪਦਮਾਸਨ ਆਦਿ ਆਸਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ—ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ: ਇਹ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹਨ।
Verse 33
शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ—ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਏਕਾਗ੍ਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ—ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः
ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ ਰੱਖਣਾ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰ ‘ਧਿਆਨ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੀ ਆਤਮ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਹੈ।
Verse 35
घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्
ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਤ੍ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः
ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਰਾ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः
ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ! ‘ਯਮਗੀਤਾ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੋ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੇਦਾਂਤਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਬੋਧ ਰੂਪ ‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਲਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It teaches that liberation arises from discrimination, desirelessness, and yogic discipline, culminating in Vedāntic realization of the jīva’s non-difference from Brahman—identified also as Viṣṇu/Hari.
The body is the chariot, buddhi the charioteer, mind the reins, senses the horses, and objects their field; disciplined mind guided by discriminative knowledge leads to the ‘highest station of Viṣṇu’ (mokṣa).
Yamas and niyamas (including ahiṃsā, satya, asteya, brahmacarya, aparigraha; plus śauca, santoṣa, tapaḥ, svādhyāya, īśvara-pūjā), along with āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, and samādhi.
They function as a chain of authoritative lineages validating a unified doctrine of śreyas: restraint, equanimity, discernment, and desirelessness leading to Brahman-knowledge.