Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ/ਲੌਕਿਕ ਪਦ, ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਲਯ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ। ਗਿਆਨ ਚੇਤਨ-ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵਾਧਾਰ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨਯੋਗੀ ਸਾਖਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵੇਦ/ਆਗਮ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਛੇ ਭਗ—ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਵੀਰ੍ਯ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਅਨਾਤਮਾ ਦਾ ਅਧਿਆਸ; ਜਲ-ਅਗਨੀ-ਘਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਸਮਰਨਾ, ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਯੋਗ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਧਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਕਾਰ ਧਿਆਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ-ਬੋਧ; ਭੇਦ ਅਗਿਆਨਜਨ੍ਯ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ (ਵਿਰਾਟ) ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਦ; ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸੰਨਿਆਸ ਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ (ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਗਤੀਆਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਿਰਕਤਤਾ—ਪ੍ਰੀਤੀ, ਤਾਪ, ਵਿਸਾਦ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते
ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੈ—ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਕੀਤੇ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः
ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਭੇਦ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਸਰਾ।
Verse 5
विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ, ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਉਸੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः
ਜੋ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਮੂਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ—ਹ੍ਰਸਵ, ਦੀਰਘ, ਪਲੁਤ ਆਦਿ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ।
Verse 7
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਹੇਤੂ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।
Verse 8
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्
ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਆਗਮਮਯ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ’ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—ਸ਼ਬਦਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ।
Verse 9
वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः
ਵੇਦ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਅੱਖਰ—ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮ—ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਯਵਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੂਜਾ-ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਰੂੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने
‘ਭ’ ਅੱਖਰ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਸੰਭਰਤਾ (ਪਾਲਣਹਾਰ) ਅਤੇ ਭਰਤਾ (ਧਾਰਕ/ਆਧਾਰ)। ‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਨੇਤਾ, ਗਮਯਿਤਾ (ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ।
Verse 11
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना
ਸੰਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਵੀਰਯ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਨੂੰ ‘ਭਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः
ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਧਾਤਮਕ ਧਾਤੁ (ਮੂਲ ਤੱਤ) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਹਰੀ ਲਈ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰਕ (ਗੌਣ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति
ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਤੀ ਤੇ ਗਤੀ (ਬੇਬਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ), ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਜ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਗੁਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 15
खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਖਾਣਡਿਕ੍ਯ-ਜਨਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਿਖਾਇਆ—ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਅਨਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭਾਵ ਥੋਪਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ (ਆਤਮਸ੍ਵ) ਵਾਲੀ ਮਤਿ—ਇਹੀ ਮੂਲ ਭੁੱਲ ਹੈ।
Verse 16
अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः
ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਭਵ-ਸੰਭੂਤੀ (ਸੰਸਾਰ-ਭਾਵ ਦਾ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣਾ)—ਇਹੀ ਬੀਜ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਭੂਤਾਤਮਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਮੋਹ-ਤਮਸ ਦੇ ਘਣੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च
‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ (ਦੇਹ) ਹਾਂ’ ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਕੁਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਹੀ ਧਾਰਣਾ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ—ਜੋ ਉਸੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਹ ਭਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः
ਪੰਡਿਤ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇਹ ਪ੍ਰਤੀ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਲਗਾਵ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਰੂਪ, ਗਿਆਨਮਈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।
Verse 20
दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
ਦੁੱਖ ਅਤੇ (ਭ੍ਰਮ)ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਧਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਬਰਤਨ (ਹਾਂਡੀ) ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 21
शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः
‘ਕ’ ਆਦਿ ਧੁਨੀਆਂ ਹੀ ਧਰਮ (ਨਿਯਮ/ਲੱਛਣ) ਹਨ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ‘ਸਜੀ ਹੋਈ’ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
Verse 22
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये
ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਲੌਕਿਕ) ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬੰਧਨ ਲਈ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨੀ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਭਾਵ (ਆਤਮ-ਅਵਸਥਾ) ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਆਪਣੇ ਯਤਨ (ਸਵ-ਅਭਿਆਸ) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति
ਉਸ (ਮਨ) ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ‘ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਕੰਪਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः
ਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸੁ-ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ; ਆਸਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਤਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ; ਮਰੁਤ (ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ) ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਨ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ—ਅਰਥਾਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ।
Verse 27
वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा
ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਮੂਰਤ (ਸਾਕਾਰ) ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ (ਨਿਰਾਕਾਰ)।
Verse 28
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः
ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਹੋਰ—ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ—ਕਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਰੂਪ—ਇਹ ਦੋਹਰੀ, ਅਤੇ ਤਿਹਰੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਗਿਆਨ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਰੂਪ—ਅਰੂਪ, ਅਜ ਅਤੇ ਅਖੰਡ/ਅਖ਼ਸ਼ਰ—ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਤੋਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्
ਸਦਭਾਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਭੇਦ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Sacrifice yields divine/Virāj states, tapas yields Brahmā’s station, renunciation with dispassion yields dissolution into prakṛti, and knowledge yields kaivalya—placing Brahma-jñāna as the direct route to liberation.
Śabda-brahman is Brahman approached through āgama/veda as sacred sound and doctrinal transmission, while para-brahman is realized through viveka and direct self-awareness beyond speech and distinctions.
Because the formless, unborn, imperishable supreme is difficult to grasp initially; therefore saguṇa contemplation serves as an entry-point that matures into nirguṇa realization and non-difference.
Avidyā: the superimposition of ‘I’ upon the body (anātman) and ‘mine’ upon related extensions, producing ego-sense and attachment through prakṛti.
It supplies the para-vidyā capstone: it reframes pravṛtti (ritual/action) and nivṛtti (knowledge/withdrawal) as a coherent ladder, and then gives operational yogic steps (yama-niyama through samādhi) to convert doctrine into realization.