Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
ਇਹ ਭਾਗ ਧਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਗਲੇ, ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗ ਅੰਗ—ਧਾਰਣਾ (ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਿਵੇਸ਼)—ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ-ਅੰਤ ਕੋਲੋਫਨ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ‘ਫਲ’—ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਅਭਿਮੁਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਾਰਣਾ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਖਮ, ਅਡੋਲ ਟਿਕਾਉ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਯੋਗ-ਪੈਡਾਗੋਜੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣ ਅੰਤਰਯੋਗ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਸਮੇਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਧਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। (ਪਾਠਾਂਤਰ: ‘ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ’ / ‘ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’)। ਹੁਣ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਧਿਆਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸਥਾਪਨਾ ਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਵਾਂਗ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः
ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟੇ, ਤਾਂ ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ (ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते
ਜਦੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ (ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते
ਬਾਰਾਂ ਆਯਾਮ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ) ਧਾਰਣਾ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਧਿਆਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं
ਧਾਰਣਾ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਆਤਮਾ ਜੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं
ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਉਪਜੇ, ਉਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤੱਤਵ-ਧਾਰਣਾ (ਤੱਤਵ ਉੱਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 7
आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਅਗਨੇਈ, ਵਾਰੁਣੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਾਨੀ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਵਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਅਗਨੀ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਫਟ्” ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 8
नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं
ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਭ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਕਟ ‘ਸ਼ੂਲਾਗ੍ਰ’ ਨੂੰ ਵੇਧਣਾ (ਅਰਥਾਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਨਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਣ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 9
स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने
“ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਤਿਰਛੇ, ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਤਦੋਂ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਠੰਢ, ਕਫ਼ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना
ਉਹ ਸਿਰ, ‘ਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਕਾ’ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕਰੇ। ਅਟੁੱਟ ਧਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਭੂਤ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 12
स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्
ਚਮਕਦੀਆਂ ਛਿਟਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਰਫ਼ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਚਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 13
ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं
ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤੇਜਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਧਾਰ-ਮੰਡਲ (ਮੂਲਾਧਾਰ) ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ’ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः
ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜਾ ਕੇ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਤੀਖੀ ਗਰਮੀ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 15
धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु
ਮੰਤਰ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਵਾਰੁਣੀ-ਧਾਰਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਰੁਣੀ-ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਐਸ਼ਾਨੀ-ਧਾਰਣਾ ਸੁਣੋ।
Verse 16
व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता
ਅੰਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ—ਜਦ ਤੱਕ ਸੋਚ ਵੀ ਲੀਨ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 17
महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं
ਮਹਾਭਾਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਾਭਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਓ।
Verse 18
असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः
ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ (ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ) ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੱਤ ਸੱਤ ਵਾਂਗ ਭਾਸਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਸੱਚ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 19
दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਇਕਤਾਵਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਲਿਖਾਰੀ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੈ; ਭਾਵ—ਪ੍ਰਮਾਤਾ-ਮਾਨ-ਮੇਯ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਅਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ-ਰਚਨਾ ਹੈ।
Verse 20
मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे
ਮਾਤ੍ਰਿਮੋਦਕ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ, ਹੋਮ, ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’ ਨਾਮਕ ਧਾਰਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 21
संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं
ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਵੀਣਾ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਚੰਦਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਮੰਨੇ।
Verse 22
सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः
ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It closes the dhyāna instruction and prepares the reader for the next limb—dhāraṇā—by reiterating the attainment of Hari as the intended fruit and marking the textual transition.
They indicate manuscript-lineage diversity and preserve interpretive nuances (e.g., ‘one attains Hari’ vs. ‘the fruit is attained’), useful for critical study and traditional recitation lineages.