Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਠੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਅਦ੍ਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮਵਿਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉਨਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਾਧਕ ਨੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

ਹਿਰਣ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਿਰਣ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਰਣ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। ਵੀਰਰਾਜ ਦੇ ਉਸ ਖੱਤਾ (ਮਹਿਲ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਟੀ-ਯੋਗ’ ਅਰਥਾਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝਿਆ।

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

ਖੱਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵਿਕ੍ਰਾਮਾ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕੀ। ਵਿਸ਼ਟੀ (ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ) ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਢੋਣ ਲੱਗਾ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਜੜ੍ਹ ਸੀ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਧੀਮੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇੰਨਾ ਹੌਲੀ ਨਾ ਚੱਲ।”

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਿਵਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਰਾਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ? ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਮਦਿਰਾ ਨਹੀਂ ਪੀਤੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਚੁੱਕਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਾ ਥੱਕਿਆ ਹਾਂ ਨਾ ਹੀ ਹਾਰਿਆ; ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰਾਨਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਆਧਾਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਦਰ (ਪੇਟ) ਹੈ।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਢੇ—ਇਹ ਸਭ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ‘ਭਾਵ’ (ਅਹੰ/ਜਤਨ) ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

ਜੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤੂੰ ‘ਤੂੰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ‘ਮੈਂ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਚਨ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਮੈਂ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਦੇਹ ਦੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਇਹ ਗੁਣ-ਸਮੂਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ! ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਇਹ ਗੁਣ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਉਸ ਇਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ ਨਾ ਘਾਟ।

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਦੋਂ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ ਨਾ ਘਾਟ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ‘ਤਦ ਉਹ ਪੀਵਾਨਸ (ਪੁਸ਼ਟ) ਹੈ’—ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

ਇਹ ‘ਸ਼ਿਵਿਕਾ’ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੰਘਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਕਮਰ, ਰਾਨਾਂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਕੰਧ (ਕੰਧੇ) ਉੱਤੇ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਇਹ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਿਵਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਾ‑ਦ੍ਰਵ੍ਯ‑ਗ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੱਖਰਾਪਣ ਦਾ ਭਾਵ (ਅਹੰਭਾਵ) ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਂਭਾਰ ਵੀ ਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਭਾਰ ਝੱਲਾਂ?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

ਇਸ ਸ਼ਿਵਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ, ਉਹੀ ਭੂਤ‑ਸੰਗ੍ਰਹ (ਜੀਵ‑ਸਮਸ਼ਟੀ) ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਸੋ—ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਣੋ। ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਾਠ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; (ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ) ਹਰ ਥਾਂ ਉਪਭੋਗ (ਫਲ‑ਅਨੁਭਵ) ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹੀ ਗਮਨ‑ਆਗਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਚਲਦੀ ਹੈ।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭੋਗ ਜਨਮ-ਥਾਂ ਆਦਿ ਹਾਲਾਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

ਰਜਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ‘ਸੋ’ਹਮ’ (ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ) ਕਹਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ‘ਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦਵਿਜ।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ’ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਦੋਸ਼ਕਾਰਕ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ। ਅਨਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਣਾ—ਇਹ ਭਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ? ਮੈਂ ਕੌਣ?’ ਇਹ ਬੋਲ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਢੋਣਹਾਰੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਤੇਰਾ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਹੈ’—ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਇਉਂ (ਆਤਮ-ਸ਼ਲਾਘਾ ਵਾਲੇ) ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦਾਰੂ (ਲੱਕੜ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਹ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਤੇਰੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੰਮੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ‘ਰੁੱਖ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ‘ਦਾਰੂ’ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

ਇਹ ਚੇਤਨ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ‘ਮਹਾਰਾਜ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹਨ’; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਬੰਨ੍ਹਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਭੇਦ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਿਕਾ ਦੀ ਰਚਨਾ (ਅਤੇ ਦੋਸ਼) ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘ਮਰਦ’, ‘ਔਰਤ’, ‘ਗਾਂ’, ‘ਘੋੜਾ’, ‘ਹਾਥੀ’, ‘ਪੰਛੀ’ ਅਤੇ ‘ਰੁੱਖ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਲੋਕ-ਰਿਵਾਜ ਦੀਆਂ ਸੰਜ਼ਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਕਰਮ-ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

ਜੀਭ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’; ਦੰਦ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ (ਅਸੀਂ)’. ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਹੇਤੂ ਹਨ।

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ਇੱਥੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਬਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਬਾਣੀ ਹਾਂ’। ਫਿਰ ਵੀ ‘ਮੈਂ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੇਹ-ਪਿੰਡ ਸਿਰ, ਗੁਦਾ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਮੈਂ’ ਇਹ ਨਾਮ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਲਗਾਵਾਂ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ—ਇਹ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਦੂਜਾ’—ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਰੁੱਖ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਜਨਿਤ ਜਨਮ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

ਪਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਭਟਾਤਮਕ (ਸੈਨਾ-ਅਨੁਚਰ ਆਦਿ) ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਤ੍ਵ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਠੀਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਤ੍ ਨਹੀਂ।

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ—ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਦਾ ਵੀ ਵੈਰੀ, ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਿਤਾ। ਹੇ ਭੂਪ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

ਕੀ ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਿਰ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਸਿਰ ਤੇਰਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀ ਇਹ ਪੇਟ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਪੈਰ ਆਦਿ ਤੂੰ ਹੈਂ? ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਦੱਸ—ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਤੂੰ’ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤੇਰਾ’ ਕੀ ਹੈ?

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

ਤੂੰ ਦੇਹ-ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈਂ। ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’—ਇਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘਾ ਮਨਨ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਅਵਧੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਉਸ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ-ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ‘ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਕੀ ਹੈ?’ ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਤੇ ਗੌਣ ਹੀ ਹੈ।

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ। ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸਾਧਨ ਤੱਤਵਤಃ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ (ਜਾਂ ਅਸਾਰ) ਹਨ।

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਯੋਗ ਹੀ ‘ਪਰਮਾਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

ਆਤਮਾ ਜਨਮ, ਵਾਧੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬਗਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਪਰਮ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਅਸੰਗ, ਅਤੇ ਗੁਣ, ਜਾਤਿ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ।

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ਹੇ ਦਵਿਜ, ਨਿਦਾਘ ਅਤੇ ਰਿਤੁ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਰਿਤੁ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

ਨਿਦਾਘ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਿਤੂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ। ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਖਾਧਾ; ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਪਜੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਈ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।”

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ਰਿਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਹੋਵੇ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤੁਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ—ਜੋ ਦੇਹ ਦੇ ਧਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਮੇਰੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸਦਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਵਗਤ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ “ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਤਮਾ ਹਾਂ” ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ; ਨਾ ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“ਅਦ੍ਵੈਤ-ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਨਿਦਾਘ ਅਤੇ ਰਿਤੁ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣੋ।” (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ) “ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” (ਅਤੇ) “ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਵੇਗਾ?—ਇਹ ਵੀ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ (ਹੋਰਥਾਂ ਹੋ ਸਕੇ)?” (ਅਤੇ) “ਭੋਗਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?” ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੇਪਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਭੀ ਪਾਰਥਿਵ ਹੈ, ਪਾਰਥਿਵ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ਮੈਂ ਰਿਤੁ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਆਚਾਰ੍ਯ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ (ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ) ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ਇਸੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਤ੍ਯ ਜਾਣੋ: ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਭਿਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਿਤੁ ਫਿਰ ਉਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਨਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਨਿਦਾਘਾ, ਤੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈਂ?”—ਇਉਂ ਰਿਤੁ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਨ-ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ।

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

਋ਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ (ਸਧਾਰਣ) ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਤਮ।

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

ਇਹ ਜੋ ਰਾਜਾ ਹੈ— ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ, ਮਸਤ ਗਜੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ— ਇਹੀ ਨਰੇਂਦਰ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ/ਅਨੁਚਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ।

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

਋ਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਗਜ ਹੈ ਉਹੀ ਭੂਪਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਪਰ ਹੈ ਉਹੀ ਰਾਜਾ। ਤਦ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇੱਥੇ ਗਜ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕੌਣ? ਅਤੇ ਨਿਦਾਘਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

਋ਤੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਨਿਦਾਘ! ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖ, ਇਸ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ ਹੈਂ— ਉਸ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁੰਜਰ ਵਾਂਗ।

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

਋ਤੂ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਾਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅਡੋਲ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਹੋ।”

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“ਇਹ ਰਾਜਾ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈ; ਪਰਲੋਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ”—ਇਹ ਖ-, ਞ- ਅਤੇ ਕ-ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂਤਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ‘਋ਤੂ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘਋ਭੁ’ ਪਾਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਮਨ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ। ਋ਤੂ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਸਾਰ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਦਾਘ ਵੀ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ; ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਇਕ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ।

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

ਅਗਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ-ਸਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ।