Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੰਸਾਰ-ਜਨਿਤ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਲਾਜ ‘ਅਯਮ ਆਤਮਾ ਪਰੰ ਬ੍ਰਹਮ—ਅਹਮ ਅਸ੍ਮਿ’ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਸਤੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨਾਤਮਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਆਤਮਾ ਸਭ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਜ੍ਯੋਤੀ—ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਭੋਕਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮਾਧੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਧਿਆਨ—ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਲਯ ਰਾਹੀਂ ਸਥੂਲ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ; ਵਿਰਾਟ (ਸਥੂਲ ਸਮਸ਼ਟੀ), ਲਿੰਗ/ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਸਤਾਰਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਖਮ ਦੇਹ), ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਤੈਜਸ-ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਤ੍ਵ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ, ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਫਲ—ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ‘ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ’—ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 2
देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं
ਦੇਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੜੇ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।
Verse 3
देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः
ਜੇ ਦੇਹ ਕਰਮ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਕਾਰਯੋਗ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਖ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਕਰਣ (ਸਾਧਨ) ਹਨ; ਆਤਮਾ ਕਰਣ ਨਹੀਂ।
Verse 4
मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः
ਮਨ ਧੀਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਕਰਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः
ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः
ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਉਪਕਰਣ ਆਤਮਾ-ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਬਦਲਣਹਾਰਾ ਹੈ।
Verse 7
उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्
ਉਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।
Verse 8
समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः
ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ— ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः
ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਲ ਤੋਂ ਪૃਥਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਪੰਚੀਕ੍ਰਿਤ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੂਤ ਪੰਚੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्
ਸਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਯ ਹੋਣਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਚੀਕ੍ਰਿਤ ਪੰਜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਸ਼ਟੀ ਕਾਰਜ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः
ਇਹ ਸਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਿਤ (ਆਰੋਪਿਤ) ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਧੀਰ ਜਨ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 12
विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते
ਜੋ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਅਕਰਤਾ (ਅਕਾਰਕ) ਹੈ। ਅਪੰਚੀਕ੍ਰਿਤ ਭੂਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ‘ਲਿੰਗ’ (ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते
ਸਤਾਰਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ‘ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਹੀ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः
ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਯ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤੈਜਸ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਪੰਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 15
स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते
ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਮਕ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਭਾਸ ਸਮੇਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਆਰੋਪਿਤ (ਅਧਿਆਹ੍ਰਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च
ਇਹ ਤੱਤ ਨ ਸਤ ਹੈ ਨ ਅਸਤ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਨਾ ਅਵਯਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਵਯਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਮੂਹ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨੇਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿੰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ (ਆਭਾਸ ਰੂਪ) ਭਿੰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः
ਉਹ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ ਭਿੰਨ-ਅਭਿੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ ਅਤੇ (ਅਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ) ਬੰਧਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 18
सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्
ਕਾਰਣ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੰਹਾਰ (ਲਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੋਹਾਂ (ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਕਾਰਣ ਅਵਸਥਾ) ਨਾਲ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ‘ਅਭਿਮਾਨਵਾਨ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च
ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ਇਹੀ ‘ਮ’—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧੁਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 20
अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं
ਮੈਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹਾਂ—ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ੍ਯ—ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ ਆਦਿ ਬੰਧਨ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 21
नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ, ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤ, ਸਤ੍ਯ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ, ਸਰਬਥਾ ਵਿਮੁਕਤ—ਓਂ।
Verse 22
अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਗਿਆਨ। ਸਮਾਧੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਚਿਰਕਾਲੀ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਉਹ ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।
Verse 23
अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः
ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ—“ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ” ਅਤੇ “ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ”—ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ”, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्
ਉਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ—ਅਖੰਡ, ਅਦ੍ਵੈਤ—ਓਂ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਇਸ ਨਿਸਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Discrimination (viveka) that negates body–senses–mind–prāṇa–ego as non-Self, followed by contemplative dissolution (laya) and firm abidance as the witnessing consciousness expressed in “aham brahmāsmi.”
It uses emanation (ākāśa → vāyu → agni → āpaḥ → pṛthvī) and pañcīkaraṇa as a samādhi-entry map, then reverses it through laya so the practitioner resolves the gross and subtle identifications into Brahman.
It explicitly prioritizes realized knowledge (vijñāna/jñāna) over karma and culminates in non-dual affirmations (Brahman as pure consciousness, neti, aham brahmāsmi), aligning strongly with Advaita-leaning Brahma-vidyā.