Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਸੁਵਿਉਂਤ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ—ਤਥਾ ਪੰਜ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਗੁਦਾ, ਉਪਸਥ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਵਾਣੀ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਾ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਮੱਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵੱਖਰੇ—ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼ਯ, ਸ੍ਰੋਤਸ/ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ, ਅੰਗ-ਉਤਪੱਤੀ, ਦੋਸ਼-ਗੁਣ ਸੰਬੰਧ, ਗਰਭਧਾਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਆਸਨ, ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਜੋੜਾਂ, ਸਨਾਯੂਆਂ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਜਾਲ-ਕੂਰਚ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਦ੍ਰਵਾਂ ਦੇ ਅੰਜਲੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਗਰਭੋਤਪੱਤੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ੩੬੮ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅਵਯਵ’ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ੩੬੯ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਚਾ, ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰ, ਜਿਹਵਾ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧੀ (ਬੁੱਧੀ)—ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਯ/ਗੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 2
पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्
ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅਤੇ ਵਾਣੀ—ਇਹ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਲੋਤਸਰਗ, ਰਤੀ-ਆਨੰਦ, ਗ੍ਰਹਣ/ਆਦਾਨ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਦਿ ਹਨ।
Verse 3
पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः
ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਵੀ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 4
आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे
ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ), ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਯੁਕਤ ਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ।
Verse 5
अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं
ਇੱਥੇ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਵਿੱਚ ਰਜਸ, ਸਤ੍ਤਵ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੀਵ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 6
स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः
ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਆਸ਼ਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰੁਧਿਰ (ਰਕਤ) ਦਾ ਆਸ਼ਯ ਹੈ।
Verse 7
श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः
ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ (ਕਫ਼) ਅਤੇ ਆਮ-ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਕਵਾਸ਼ਯ ਪੰਜਵਾਂ ਆਸ਼ਯ ਹੈ। ਵਾਯੁ-ਆਸ਼ਯ ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਆਸ਼ਯ ਸੱਤਵਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ।
Verse 8
पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं
ਪਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪਕਵਾਸ਼ਯ (ਵੱਡੀ ਆਂਤ) ਦਗਧ ਵਰਗਾ ਤਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਨੀ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਹੂ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀਰਯ—ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਉਹ ਵੀਰਯ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
Verse 10
ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते
ਤੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜੇ ਯੋਨੀ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀ/ਅਵਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ (ਖੁਲ੍ਹਣਾ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਗਰਭਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 11
बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਪੁੱਕਸ, ਤਿੱਲੀ, ਜਿਗਰ, ਕੋਠ (ਉਦਰ-ਗੁਹਾ), ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਵ੍ਰਣ—ਅਤੇ ਤੰਡਕ—ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਬੱਧ ਰੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः
ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਜਦੋਂ ਪਚਦਾ (ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ) ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਤਿੱਲੀ ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਫੇਨ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪੁੱਕਸ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः
ਇਹ ਰਕਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਤੰਡਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਦ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੋਂ ‘ਵੁੱਕਾ’ ਨਾਮਕ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्
ਰਕਤ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆੰਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः
ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤਿੰਨ ਵਿਆਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਕਤ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਕਾਮੇਛਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः
ਕਫ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਹੀ ਜੀਵ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਲੀਹਾ (ਤਿਲਲੀ) ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਯਕ੍ਰਿਤ (ਜਿਗਰ) ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 18
दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च
ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਲੋਮ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਪਦਮ’ (ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਕਮਲ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਰਕਤ ਨੂੰ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੋਤਸ (ਨਾਡੀਆਂ) ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 19
तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਮੰਡਲ (ਸਫ਼ੈਦ ਘੇਰਾ) ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं
ਕਾਲਾ ਮੰਡਲ ਵਾਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਾਤ੍ਰਕ (ਮਾਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਤ੍ਵਚਾ-ਮੰਡਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।
Verse 21
मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु
ਜਿਹਵਾ ਮਾਸ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ; ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਰਕਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮੇਦ, ਰਕਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦਸ ਆਯਤਨ (ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ) ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 22
मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः
ਸਿਰ, ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਕੰਠ; ਜੀਭ; ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ (ਰਕਤ); ਗੁਦ; ਵਸਤੀ (ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ); ਅਤੇ ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਣਾ)—ਇਹ ਖੁਜਲੀ (ਕੰਡੂ) ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश
ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ‘ਜਾਲ’ ਹਨ; ਪਿੱਠ ਤੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ—ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ—ਕੁੱਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜਾਲ (ਜਾਲਿਕਾ/ਪਲੇਕਸਸ) ਹਨ।
Verse 24
मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं
ਮਾਸ, ਸਨਾਯੂ, ਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਅਸਥੀ—ਇਹ ਚਾਰੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ—ਮਣੀਬੰਧ (ਕਲਾਈ) ਅਤੇ ਗੁਲਫ਼ (ਟਖਨਾ) ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः
ਇੱਥੇ ਛੇ ‘ਕੂਰਚ’ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ; ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਤੇ ਮੇਢ੍ਰ (ਲਿੰਗ) ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਉਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 26
पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः
ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ (ਪ੍ਰਿਸ਼ਠਵੰਸ਼) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਾਰ ਮਾਸ-ਰੱਜੂਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੱਬੇ ‘ਪੇਸ਼ੀ’ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ-ਕਾਰਕ (ਬਾਂਧਣ ਵਾਲੇ) ਹਨ।
Verse 27
सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ‘ਸੀਰਣ੍ਯ’ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹੈ; ਜੀਭ ਅਤੇ ਮੇਢ੍ਰ (ਲਿੰਗ) ਵੀ ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਡੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਹਨ।
Verse 28
सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं
ਸੂਖਮ ਦੰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਦੰਦ ਚੌਂਸਠ ਹਨ; ਨਖ ਵੀਹ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੱਥ‑ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਡੰਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵੀ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 29
षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु
ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹੱਡੀਆਂ; ਐੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ; ਟਖਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ; ਅੱਗੇਲੇ ਬਾਂਹ (ਅਰਤਨੀ) ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹੱਡੀਆਂ; ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
Verse 30
द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੱਟਣੇ, ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਊਰੂ‑ਫਲਕ (ਰਾਨ ਦੇ ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੋ‑ਦੋ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ; ਅਕਸ਼‑ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਣੀ‑ਫਲਕ (ਕੂਹਣੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ—ਇਉਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः
ਭਗ‑ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤਾਲੀ; ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਤ੍ਰੁ (ਹੰਸਲੀ) ਤੇ ਹਨੂ (ਜਬੜਾ) ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः
ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਦੋ (ਸਮੂਹ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੱਥੇ, ਅੱਖਾਂ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੱਸਲੀਆਂ—ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ (ਗ੍ਰੰਥੀ‑ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਜਨ) ਸਮੇਤ—ਬਹੱਤਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 33
द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश
ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੰਖ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਪਾਲ-ਪੱਟੀਆਂ ਹਨ; ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜ ਦੋ ਸੌ ਦਸ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 34
अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च
ਸ਼ਾਖਾ-ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠਾਹਠ (ਹੱਡੀਆਂ) ਹਨ; ਧੜ ਵਿੱਚ ਸੱਠ—ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਰਾਸੀ; ਅਤੇ ਸਨਾਯੂ ਨੌਂ ਸੌ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु
ਦੋ ਸੌ ਤੀਹ ਵਾਲੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤਰ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਂ ਠੀਕ ਛੇ ਸੌ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 36
पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका
ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਹੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਚਾਲੀ ਵੱਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਸ਼ਾਖਾ-ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੱਠ ਮੱਧ/ਧੜ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 37
स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਵੱਧ—ਚੌਵੀ। ਦੋਨਾਂ ਸਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ, ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਯ (ਗਰਭਾਸ਼ਯ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਨੌਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 39
षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्
ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਛੱਪਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਨਮੀ, ਲੇਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 40
द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਇੱਥੇ ‘ਵ੍ਯੋਮਨ’ (ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਵਕਾਸ) ਬਹੱਤਰ ਕਰੋੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਜਾ, ਮੇਦ ਅਤੇ ਵਸਾ ਦੀ ਵੀ (ਬਹੱਤਰ ਕਰੋੜ) ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 41
मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः
ਇੱਥੇ ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਜਲੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ (ਖ, ਞ) ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਸੌ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਕਤ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 42
अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः
ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਸਭ ਮਾਤਰਾਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੀ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲੋਂ ਡੇਢ ਗੁਣਾ (ਅਰਥਾਤ ਅੱਧ ਦੇ ਅੱਧ ਦੀ ਵਾਧੇ ਸਮੇਤ) ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅੱਧ ਅੰਜਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਓਜਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧ (ਅਰਥਾਤ ਚੌਥਾਈ ਅੰਜਲੀ) ਹੈ।
Verse 43
रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਜਸ੍ਰਾਵ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਮਲ‑ਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕੇਵਲ ਪਿੰਡ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A śāstric, metric anatomy: enumerations of indriyas and their objects, āśayas (including garbhāśaya), networks (jāla, kūrca), and quantitative counts such as 360 bones and 210 joints, plus channel totals (e.g., śirā and rasa-vāhinī srotas) and fluid measures in añjali.
By coupling embodied science with tattva-vicāra: after mapping senses, guṇas, and the tattvas up to Puruṣa/Brahman, it frames the body as a doṣa-mala aggregate and directs the seeker to relinquish identification with it, strengthening viveka (discernment) central to yoga and Brahma-vidyā.