Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੋਗ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵੇਂ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰ‑ਅਜਿਨ‑ਕੁਸ਼ ਵਿਛਾ ਕੇ ਥਿਰ ਬੈਠੇ; ਧੜ‑ਸਿਰ‑ਗਰਦਨ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਨਾਸਾਗ੍ਰ‑ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਏ। ਐੜੀਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ/ਸਥਿਰਕਾਰੀ ਵਿਨਿਆਸ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਯਤ ਵਿਸਤਾਰ‑ਨਿਗ੍ਰਹ ਮੰਨ ਕੇ ਰੇਚਕ‑ਪੂਰਕ‑ਕੁੰਭਕ ਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਕਨ੍ਯਕ‑ਮੱਧਮ‑ਉੱਤਮ ਭੇਦ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲਾਭ—ਆਰੋਗ੍ਯ, ਬਲ, ਸੁਰ, ਕਾਂਤੀ, ਦੋਸ਼‑ਸ਼ਮਨ; ਪਰ ਅਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜਪ‑ਧਿਆਨ ‘ਗਰਭ’ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜ‑ਏਕਾਗ੍ਰ ਅਵਸਥਾ) ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਯ‑ਜਯ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਸਵਰਗ‑ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਦੇਹ ਰਥ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ, ਮਨ ਸਾਰਥੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਾਬੁਕ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯ‑ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ‑ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪ‑ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਯਮ-ਨਿਯਮ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’—ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਦਮਾਸਨ ਆਦਿ ਆਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ, ਪਰਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ। ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।’
Verse 2
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः
ਆਸਨ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਪੜਾ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੇ।
Verse 3
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
ਉਚਿਤ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਦੇਹ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਮ ਰੱਖ ਕੇ ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।
Verse 4
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਦੋਵੇਂ ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਦੀ ਵੀ ਮੁੜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 5
उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि
ਦੋਵੇਂ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਗਲੇ ਬਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਛਾ (ਕ੍ਰਾਸ) ਕਰੇ; ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ।
Verse 6
उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧੜ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖੇ; ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਰੋਕ—ਇਹੀ ਨਿਯਤ ਰੋਕ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः
ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਸਾ-ਰੰਧਰ ਦਬਾ ਕੇ ਦੂਜੇ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੇਚਨ (ਨਿਕਾਸ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰੇਚਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः
ਜਿਵੇਂ ਧੌਂਕਣੀ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੀ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਰ ਲਏ, ਤਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਭਰ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰਣ (ਭਰਨਾ) ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੂਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः
ਜਦੋਂ ਨਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਨਾ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ ‘ਕੁੰਭਕ’ ਹੈ।
Verse 10
कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः
‘ਕਨ੍ਯਕ’ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਉਦਘਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ‘ਮਧ੍ਯਮ’ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਦਘਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ।
Verse 11
उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः
‘ਉੱਤਮ’ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਉਦਘਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਛੱਤੀ ਤਾਲ-ਮਾਤਰਾਂ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਵੇਦ’ ਅਤੇ ‘ਕੰਪ’ ਨਾਮਕ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਉੱਤਮੋੱਤਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते
ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਭੂਮੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਿਚਕੀ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਜੈ ਹੋਣ ਤੇ ਕਫ਼ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं
ਫਲ—ਆਰੋਗਤਾ, ਤੇਜ਼ ਗਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰ ਦੀ ਸੁਘੜਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਵਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ।
Verse 14
जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं
ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਸੱਚਾ) ‘ਗਰਭ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮ ‘ਗਰਭ’ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ—ਦੋਵੇਂ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਵਰਗ, ਅਤੇ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਕੋੜਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਡੋਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਅਗਰ ਤੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਬੂੰਦ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਪੀਵੇ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 20
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਰੂਪੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्
ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗੇ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes precise practice-setup (seat height and layers), posture alignment and gaze-fixation, the definitions of recaka–pūraka–kumbhaka, and measured regulation via mātrā/tāla-based types (kanyaka, madhyama, uttama).
It frames bodily steadiness and breath-regulation as tools for purification and indriya-jaya, integrating japa and dhyāna to stabilize the ‘garbha’ (inner seed-state), thereby enabling pratyāhāra and refuge in knowledge—steps that support Brahma-vidyā and liberation.