Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
ਅਗਨੀ, ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਰੁਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਰਮ ਸ਼ਿਥਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੂ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਰਾਹ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ‘ਊਰਧਵ’ ਨਿਕਾਸ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਧੋ’ ਨਿਕਾਸ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦਾ; ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਵਾਧੀਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਸਿਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵੇਲੇ ਚੇਤਨਾ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੀਵ ਅਤੀਵਾਹਿਕ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮਦੂਤ ਭਿਆਨਕ ਯਮਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਜਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਅੱਗੇ ਕਰਮ-ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਨਰਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੁੱਖ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ) ਦਿਖਾ ਕੇ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे शरीरावयवा नामो न सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथसप्रत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नरकनिरूपणम् अग्निर् उवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्ये ऽथ मरणे नृणां ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਨਰਕ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਮਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦੇਹ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਤੀਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 2
शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि
ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ/ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 3
शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा
ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤ ਵਾਯੂ ਤਦੋਂ ਕੋਈ ਛੇਦ/ਰਾਹ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। (ਮੁੱਖ ਛੇਦ) ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਦੋ ਕੰਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਸਾ-ਪੁਟ ਹਨ।
Verse 4
ऊर्ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणां
ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਛੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां पिण्डं कृत्वा तुव्न्यसेदिति ञ मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया
ਹੇਠਾਂ—ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ—ਜੀਵ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਮਲ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ‘ਪਿੰਡ’ ਵਰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਯੋਗੀ ਮਸਤਕ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अन्तकाले तु सम्प्राप्रे प्राणे ऽपानमुपस्थिते तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु
ਜਦੋਂ ਅੰਤਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਅਪਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ (ਉਸ ਨਾਲ) ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ—ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਣ,
Verse 7
स जिवो नाभ्यधिष्टानश्चाल्यते मातरिश्वना बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः
ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾਭੀ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ) ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਧਿਤ/ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुपा
ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਲਈ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 9
गृह्णाति तत्क्षणाद्योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूर्ध्वगामिनः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ‘ਅਤਿਵਾਹਿਕ’ (ਸੰਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲ/ਸੂਖਮ) ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਇਹ ਤੱਤ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं
ਜਦੋਂ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੁਰਖ ਪੰਚਤੱਤਵ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਮਦੂਤ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਤਿਵਾਹਿਕ (ਸੂਖਮ-ਵਾਹਕ) ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम् अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते
ਯਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਤੇ ਜਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर् दिवम्
ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮੀ ਜਨ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 13
भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश् च यातनाः अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः
ਇਹ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਪਾਪੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਠਾਈ ਕੋਟਿ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਹਨ।
Verse 14
सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः घोराख्या प्रथमाकोटिः सुघोरा तदधःस्थिता
ਸੱਤਵੇਂ ਤਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ‘ਘੋਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਟਿ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ‘ਸੁਘੋਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ (ਕੋਟਿ) ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 15
अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका
ਪੰਜਮੀ ਤਿਥੀ-ਦੇਵੀ ਅਤਿਘੋਰਾ, ਮਹਾਘੋਰਾ ਅਤੇ ਘੋਰਰੂਪਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਛੱਠੀ ਦਾ ਨਾਮ ਤਰਲਤਾਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਮੀ ਭਯਾਨਕਾ (ਭਿਆਨਕ) ਹੈ।
Verse 16
भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका
ਉਹ ਭਯੋਤਕਟਾ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਹਾਚੰਡਾ ਅਤੇ ਚੰਡਯਾ ਹੈ; ਕੋਲਾਹਲਾ ਜੋ ਪ੍ਰਚੰਡਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਤੇ ਨਰਕਨਾਇਕਾ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका
(ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ) ਪਦਮਾਵਤੀ, ਭੀਸ਼ਣਾ (ਭਿਆਨਕ), ਭੀਮਾ (ਪ੍ਰਬਲ), ਕਰਾਲਿਕਾ (ਵਿਕਟ-ਮੁਖੀ), ਵਿਕਰਾਲਾ (ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ), ਮਹਾਵਜ੍ਰਾ (ਮਹਾਵਜ੍ਰ-ਧਾਰਣੀ), ਤ੍ਰਿਕੋਣਾ ਅਤੇ ਪੰਚਕੋਣਿਕਾ।
Verse 18
सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका दीप्तमायाष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःखदाः
ਸਦੀਰਘਾ, ਵਰਤੁਲਾ, ਸਪਤਭੂਮਾ, ਸੁਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਦੀਪਤਮਾਇਆ—ਇਹ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं
ਅਠਾਈ ਕਰੋੜ (ਨਰਕ-ਵਿਭਾਗਾਂ) ਲਈ ਨਾਇਕ/ਅਧਿਪਤੀ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੁਆਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵੀ ਹੈ।
Verse 20
तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च
ਤਾਮਿਸ਼੍ਰ, ਅੰਧਤਾਮਿਸ਼੍ਰ, ਮਹਾਰੌਰਵ ਅਤੇ ਰੌਰਵ, ਅਸਿਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਿਪਤ੍ਰ-ਵਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਹਭਾਰ—ਇਹ ਨਰਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव व सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं
“(ਇਹ ਨਰਕ ਹਨ:) ਨਰਕ, ਕਾਲਸੂਤਰ, ਮਹਾਨਰਕ, ਸੰਜੀਵਨ, ਮਹਾਵੀਚੀ, ਤਪਨ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਤਾਪਨ।”
Verse 22
सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्
ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਘਾਤ, ਸਕਾਕੋਲ, ਕੁਦਮਲ, ਪੂਤਿਮ੍ਰਿੱਤਿਕਾ (ਬਦਬੂਦਾਰ ਮਿੱਟੀ), ਲੋਹੇ ਦਾ ਸ਼ੰਕੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਜੀਸ਼—ਇਹ ਮੁੱਖ (ਯਾਤਨਾਵਾਂ) ਹਨ; ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਲੇਸ਼ ਵੀ।
Verse 23
नरकान्विद्धि कोटीशनागन्वै घोरदर्शनान् पात्यन्ते पापकर्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि
ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਨਰਕ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਹਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ; ਪਾਪਕਰਮੀ ਪਾਪੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 24
मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश् च ते तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं
ਅਤੇ ਉਹ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਿੱਲੀ, ਉੱਲੂ, ਸਿਆਲ, ਗਿਦ੍ਹ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਹਨ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਫਿਰ ਭੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् अयःपात्रेषु चैवान्यान् बहुवह्निकणेषु च
ਕੁਝ (ਅਰਪਣ) ਅੰਬਰੀਸ਼ (ਰਸੋਈ ਦੇ ਭਾਂਡੇ) ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਕੁਝ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਅਗਨਿਕਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 26
शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरके ऽपरे ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुडान्
ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਨੂੰ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यमदूतैर् नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान्
ਯਮਦੂਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੂੜ, ਵਿਸ਼ਠਾ, ਲਹੂ, ਕਫ਼ ਆਦਿ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਤਪਤ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकघा शिरः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਕੇ ਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਂਵਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਪਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्निदन्ति कर्म ते महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान्
“ਹਾਏ ਤਾਤਾ!” ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਭਿਆਨਕ, ਨਿੰਦਿਤ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति
ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਦੇ ਪੱਕਣ ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਹਰਣ, ਘੋੜੇ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਊਂਟ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्यपि कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਖਰ, ਪੁੱਕਸ਼ ਅਤੇ ਮਲੇਛ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਰਮੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ/ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਘਾਹ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः स्वर्णहारी तु कुनखी दुश् चर्मा गुरुतल्पगः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ਯ ਰੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਬੀ ਦੇ ਦੰਦ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ-ਸ਼ੈਯਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗੰਦੇ ਚਮੜੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते अन्नहर्ता मायावी स्यान्मूको वागपहारकः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਇਆਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਛੀਣਨ ਵਾਲਾ ਗੂੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
धान्यं हृत्वातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः
ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਾਧੂ ਅੰਗ ਵਾਲਾ (ਵਿਕਾਰਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੁਗਲਖੋਰ ਦੀ ਨੱਕ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਚਕ/ਭੇਦੀ ਬਦਬੂਦਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः
ਜੋ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः
ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨੀਚ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਗੰਧੀ ਪਦਾਰਥ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘ਛੁਛੁੰਦਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਅਰਪਣ—ਪੱਤੇ ਤੇ ਸਾਗ—ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼ਿਖੀ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘ਮੁਖਰ’ ਚੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं
‘ਅਜ’ ਦਾ ਅਰਥ ਬੱਕਰਾ ਹੈ; ‘ਪਸ਼ੁੰਪਯಃ’ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਦੁੱਧ; ‘ਕਾਕ’ ਕਾਂ; ‘ਯਾਨ-ਉਸ਼ਟ੍ਰ’ ਸਵਾਰੀ/ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਊਂਟ; ‘ਕਪਿ’ ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਫਲ; ‘ਦੰਸ਼’ ਸ਼ਹਿਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੌਂਰ; ‘ਗૃਧ੍ਰ’ ਗਿਦੜ/ਗਿੱਧ ਅਤੇ ਫਲ; ‘ਗૃਹਕਾਕ’ ਘਰ ਦਾ ਕਾਂ; ਅਤੇ ‘ਉਪਸਕਰ’ ਘਰੇਲੂ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਹੈ।
Verse 38
शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः
‘ਸ਼ਿਵਤ੍ਰੀ’, ਵਸਤ੍ਰ, ‘ਸਾਰਸ’, ‘ਝੱਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਲਵਣਹਾਰਕ’—ਇਹ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਪ ਦੇ (ਉਪਾਅ/ਲੱਛਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਾਪ ‘ਆਧਿਭੌਤਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिकैविक ईरितः यानं वस्त+इति ख त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः
ਗ੍ਰਹਾਂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੀੜਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖ ‘ਆਧਿਦੈਵਿਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਭਕਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is the subtle carrier-body assumed at death, through which the jīva is led by Yama’s messengers after the gross elements resolve; it functions as the vehicle for post-mortem transit and experience.
Meritorious persons commonly depart through the upward apertures; inauspicious actors depart through the lower apertures; the yogin departs by will through the crown (brahma-randhra), indicating mastery over prāṇa and consciousness.
Citragupta operates as Yama’s recorder and administrator of karmic account, guiding the soul’s adjudication that leads either to naraka experiences or to auspicious destinations.
It links metaphysical doctrine to a technical account of prāṇa dynamics, subtle embodiment, and karmic causality, concluding with prescriptive sādhanā—jñāna-yoga, vrata, dāna, and devotion—as methods to dissolve saṃsāric suffering.