Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਚਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ—ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਪਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਜੜ੍ਹ-ਸਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨ-ਸਮਾਨ ਲੱਛਣ ਤੇ ਲਾਲਚ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ, ਰਾਜ ਦਾਨ, ਆਪੇ ਵਿਦਿਆ-ਸਿੱਧੀ, ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦਵਾਈਆਂ, ਰਸਾਇਣ, ਕਲਾਵਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਵਿਘਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਦੱਸਿਆ; ਇਕ ਆਤਮਾ ਘਟਾਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ; ਕਰਮ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਬੰਧਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ। ਅਰਚਿਰਾਦਿ ‘ਉਜਲਾ ਮਾਰਗ’ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਅਤੇ ਧੂਮਾਦਿ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਧਨ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੁਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹੁਣ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ੍ਯ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः
ਜੋ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇ—ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਦੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ-ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
Verse 4
न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते
ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਭੀ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਸਮਾਧਿਸਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः
ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਵਾਤ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ—ਇਹ ਉਪਮਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼్ణੂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਉਹ ਥਿਰਤਾ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
Verse 6
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः
ਪੂਰਵ ਲੱਛਣ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ, ਸਿੱਧੀ-ਸੂਚਕ ਸੰਕੇਤ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਨ ਤੋਂ ਰਸਾਅ, ਧਾਤੂ/ਉਤਕ ਦਾ ਝੜਨਾ, ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ।
Verse 7
प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः
ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ—ਵੱਡੇ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते
ਵੇਦ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਮਨਚਾਹੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਵਿ ਵੀ ਆਪੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸਾਇਣਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਤੇ ਹਰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति
“ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਕਨਿਆ …” ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਦਿ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः
ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲਯ (ਪਰਮ ਲੀਨਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ—ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ—ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਲਾ ਮਨ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 13
सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां
ਦੇਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਵੇਦਨਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਧਕ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਭ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 14
आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਘੜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਜਲ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ।
Verse 15
ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं
ਬ੍ਰਹਮ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਤੇਜ; ਜਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਧਾਤੂ-ਤੱਤ—ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮਾ: ਉਸੇ ਤੋਂ ਚਰ ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੋਲੇ, ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਕੁੰਭਾਰ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਿੰਨਕਿਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਘਰ-ਕਾਰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਾਦਾਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्
ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ, ਦੋਸ਼‑ਮੋਹ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਰੋਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
Verse 19
वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः
ਜਿਵੇਂ ਬੱਤੀ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਠੀਕ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਧਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਜੋ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ—ਚਿੱਟਾ‑ਕਾਲਾ, ਭੂਰਾ‑ਨੀਲਕਾਲਾ, ਕਪਿਲ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ।
Verse 21
ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं
ਉਹਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ, ਪਰਾਤਪਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਕੇਵਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਉੱਪਰ ਵਹਿੰਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਨਿਕਾਯਾਂ ਦੇ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि
ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹੀ ਤੱਤ-ਸਮੂਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः
ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ‘ਖੇਤਰ’ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ; ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 26
बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 27
शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਭੂਤਾਂ) ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਜਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः
ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਜ-ਤਮ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः
ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਜੋ ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਿਕਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्
ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ, ਸੂਤਰ, ਭਾਸ਼੍ਯ ਤੇ ਵਾਣੀ ਦਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਸਭ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੈ।
Verse 31
पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति
ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਦੇ ਉਪ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਤਰਾਲੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ—ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः
ਅਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਪਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਮੁਨੀ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः
ਪੁਨਰਾਵਰਤਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਗਵੀਥੀ ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया
ਜੋ ਸਭ ਆਰੰਭਕ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਆਸਕਤੀ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਮੇਧਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮੁਨੀ ਹਨ।
Verse 35
यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः
ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਹੂਤ ਸੰਪਲਵ (ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਲੈ) ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਯਜ्ञ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु
ਸ਼ਰਧਾ, ਉਪਵਾਸ (ਵ੍ਰਤ-ਪਾਲਨ) ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸਚਾਈ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੱਤ/ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः
ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਆਰਣ੍ਯਕ ਆਸ਼੍ਰਯ (ਵਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਧਿਆਨ ਜੀਵਨ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
Verse 38
उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं
ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਵਿਜ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪੜਾਅ—ਅਰਚਿ (ਜ੍ਵਾਲਾ), ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰਾਯਣ—ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
Verse 39
अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्
ਉਹ ਆਨੰਦਮਈ ਦੇਵਲੋਕ, ਸਵਿਤ੍ਰ ਦਾ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤ-ਦੀਪਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕੀ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 40
करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਯਜ੍ਞ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ।
Verse 41
धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं
(ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੀ ਆਤਮਾ) ਧੂੰਆ, ਰਾਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਯਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ, ਚੰਦਰਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः
ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਮਾਰਗ (ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्
ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਕ ਅਹੰਕਾਰ ਲਈ ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਪ, ਪਤੰਗਾ, ਕੀੜਾ ਜਾਂ ਕਿਰਮਿ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਅਹੰਤਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 44
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते
ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨੇ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲੇ—ਐਸਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Samādhi is the unwavering absorption where the Self alone shines; the yogin remains motionless like a lamp in a windless place, with sensory cognition and mental intention-making stilled.
The chapter treats siddhi-like outcomes—divine offers, royal patronage, spontaneous śāstra-knowledge, poetic genius, rasāyana and medicines, and mastery of arts—as upasargas (temptations/portents) to be renounced; casting them off is presented as the condition for Viṣṇu’s favor and final dissolution.
It links meditative absorption to a tattva model: from avyakta arises buddhi, then ahaṅkāra, then the elements and their qualities (sound to smell), governed by the guṇas; bondage arises from karma and desire, while liberation is by knowledge.
It distinguishes the bright, upward path (archirādi) leading beyond Brahmaloka toward the supreme goal, from the smoke/night/dark-fortnight southern path (dhūmādi) that returns beings to rebirth for karma-experience.
It integrates dharma (purity, truth, restraint, right livelihood, hospitality) with yoga (samādhi) and jñāna (tattva-knowledge), asserting that both renunciants and qualified householders can reach mokṣa when knowledge and detachment mature.