Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
ਅਗਨੀ ਯੋਗ ਨੂੰ ਏਕਚਿੱਤਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਤਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜੀਵ–ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯਮ—ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਅਤੇ ਪੰਜ ਨਿਯਮ—ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਸ਼, ਤਪ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਨ—ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ‘ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ’ ਵਜੋਂ, ‘ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ’ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਰਮ ਤੱਕ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਨਿਭਾਉ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਣਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ: ਓਂਕਾਰ ਨੂੰ ਅ-ਉ-ਮ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਅਰਧਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਤ੍ਰਯ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰੀਯ ਧਿਆਨ—ਪ੍ਰਣਵ ਧਨੁਸ਼, ਆਤਮਾ ਤੀਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਲਕਸ਼—ਦੀ ਉਪਮਾ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ, ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਿਨਿਯੋਗ, ਕਵਚ/ਨਿਆਸ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਭਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮ-ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नरकनिरूपणं नाम सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमनियमाः अग्निर् उवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्य् अष्टाङ्गयोगकं ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ “ਨਰਕ-ਨਿਰੂਪਣ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ “ਯਮ-ਨਿਯਮ” ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਿੱਤ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ।
Verse 2
चित्तवृत्तिर्निरोधश् च जीवब्रह्मात्मनोः परः अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ/ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। (ਮੂਲ ਵ੍ਰਤ:) ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ।
Verse 3
यमाः पञ्च स्मृता नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने
ਯਮ ਪੰਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਨ।
Verse 4
भूतापीडा ह्य् अहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः यथा गजपदे ऽन्यानि पदानि पथगामिनां
ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਨਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਦਵੇਗ (ਡਰ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ) ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਤਾਪ (ਦੁੱਖ) ਕਰੇ।
Verse 6
रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा ब्रह्मप्रकाशनं ज्ञानमिति ञ यथा नागपदे ऽन्यानीति क पदगामिनामिति ख , ज च हितस्यातिनिषेधश् च मर्मोद्घाटनमेव च
ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਖੂਨਖਰਾਬਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ/ਨਿੰਦਾ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਨਿੰਦਣਯ ਕਰਮ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼; ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਤਿ-ਨਿਸ਼ੇਧ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਮ/ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਣਾ।
Verse 7
सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविथा च सा यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं
‘ਸੱਚਾ ਬਚਨ’ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—(ਇਸ ਵਿੱਚ) ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣਾ, ਸੰਯਮ/ਰੋਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੋ ਬਚਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Verse 8
सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः
ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਿਯ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ, ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਝੂਠ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲੋ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 9
मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यन्तदष्टधा स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणं
ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਾਮ-ਸਮਰਨ, ਕਾਮਕਥਾ/ਕੀਰਤਨ, ਕੇਲੀ/ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ, ਕਾਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ/ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲਬਾਤ (ਆਦਿ)।
Verse 10
सङ्कल्पो ऽध्यवसायश् च क्रियानिर्वृत्तिरेव च एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः
ਸੰਕਲਪ, ਅਧ੍ਯਵਸਾਯ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਨਿਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ)—ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਮੈਥੁਨ ਹੈ।
Verse 11
ब्रह्मचर्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया वसिष्ठश् चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्यः पितामहः
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰਿਆ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਦੇਵਾਚਾਰਯ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तपोवृद्धा वयोवृद्धास्ते ऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः
ਤਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਾ (ਮਦਿਰਾ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣੋ—ਗੌੜੀ, ਪੈਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ।
Verse 13
चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्यति
ਚੌਥੀ ਨੂੰ ‘ਇਸਤਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਰਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਮੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यस्माद्दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् यद्वा तद्वापरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः
ਜਦੋਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਅਹੰਕਾਰ/ਕਾਮ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੱਲ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਛੀਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 15
अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारिणीं
ਆਹੁਤੀ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਕੇਵਲ ਕੌਪੀਂਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਫਟੀ ਕਨਥਾ ਹੀ ਓੜ੍ਹਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः
ਉਹ ਪਾਦੁਕਾ (ਚੱਪਲ) ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਕਰੇ। ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੋਵੇ।
Verse 17
शरीरं धर्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा
ਸਰੀਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ।
Verse 18
गृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः
ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 19
यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते
ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਸੰਤੋਖ (ਤੁਸ਼ਟੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਤਪ (ਤਪੱਸਿਆ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
तज्जयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्जनं
ਉਸ (ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀ—ਰਾਗ/ਕਾਮ) ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਚਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਆਦਿ ਹੈ; ਮਾਨਸਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਗ-ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੈ।
Verse 21
शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः
ਤਪ (ਤਪੱਸਿਆ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਦ ਪ੍ਰਣਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 22
वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् अकारश् च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਮੂਹ ਉਚਾਰਿਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਪ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅ, ਉ, ਮ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ (ਸੂਖਮ ਅਨੁਨਾਦ) ਸਮੇਤ ਹੈ।
Verse 23
तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश् च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਅਤੇ ਭੂਹ ਆਦਿ ਲੋਕ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ; ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 24
प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात् अमात्रो नष्टमात्रश् च द्वैतस्यापगमः शिवः
ਉਹ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੇ ਮੰਗਲ) ਹੈ; ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ‘ਓਂਕਾਰ’-ਤੱਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਾਤ੍ਰ (ਮਾਪ-ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਾਤਰਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ।
Verse 25
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते
ਜਿਸ ਨੇ ਓਂਕਾਰ (ਓਮ) ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ) ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ। ਚੌਥੀ ਮਾਤਰਾ ‘ਗਾਂਧਾਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਠੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ (ਮੂਰਧਾ) ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः
ਉਹ ‘ਤੁਰੀਯ’ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਸ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 27
प्रणवो धनुः शरो ह्य् आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਤੀਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਉਸ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਉਸੇ (ਬ੍ਰਹਮ) ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
एतेदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं देतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्
ਇਹੀ ਇਕਾਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਰਮ ਇਕਾਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਇਕਾਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
छन्दो ऽस्य देवी गायत्री अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये
ਇਸ (ਮੰਤਰ) ਦਾ ਛੰਦ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ।
Verse 30
भूरग्न्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने शिरः स्वःसूर्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते
‘ਭੂಃ’—ਅਗਨਿ-ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਭੁਵಃ’—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਸਿਰ ਨਾਲ; ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵಃ’—ਸੂਰਜ-ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਿਖਾ ਨਾਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਕਵਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
ओंभूर्भुवः स्वःकवचं सत्यात्मने ततो ऽस्त्रकं विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये
‘ਓਂ ਭੂਰਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ’ ਇਸ ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਤ੍ਯਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਕਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਪ ਕਰੇ।
Verse 32
जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत्
ਤਿਲ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰੇ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते अनिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं
ਉਸ ਸਾਧਕ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਕੋਟਿ ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਖ ਜਪ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णार्वै त्रिविधो मखः त्रयानामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्चयेत्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਮਖ (ਯੱਗ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਵੈਦਿਕ, ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਇਕ ਵਿਧੀ ਇੱਛਿਤ ਤੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 35
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण यो ऽर्चयेत् स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैर् अपि
ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 36
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः
ਜਿਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It gives a structured, quasi-śāstric mapping of Praṇava: A-U-M plus ardha-mātrā; correlations with Vedas, lokas, guṇas, and consciousness-states; and a ritual-technical protocol (viniyoga, kavaca, astra-nyāsa, homa, and a quantified japa regimen of 12,000 daily).
It builds a step-ladder from conduct to concentration: yama-niyama purify intention and behavior, tapas and svādhyāya stabilize attention, and Praṇava-upāsanā focuses the mind toward turīya—culminating in non-dual realization framed as ‘piercing’ Brahman with unwavering awareness.