Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ਇਸ ਯੋਗ–ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਦੇਵ ਸੰਖੇਪ ਅਦ੍ਵੈਤ ਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—“ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ।” ਅਪਵਾਦ-ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰਾਟ, ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ, ਤੈਜਸ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਆਦਿ ਪਛਾਣਾਂ ਤੱਕ; ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ-ਜ੍ਞਾਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ (ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪ੍ਰਮੇਯ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ, ਸਤ-ਅਸਤ, ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਅਤੇ ‘ਸਾਕਸ਼ੀਭਾਵ’ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਤੁਰੀਯ—ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚੇਤਨਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਤ੍ਯ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।”
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਵਿਰਾਟ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਪੰਚ-ਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਅੱਖਰ (ਵਰਨ/ਸ਼ਬਦ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਵਾਣੀ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤ।
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਰਸ ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਾਰੀ ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਜਿਹਵਾ ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਵਿਆਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਸਮਤੁਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਜਰਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਆਦਿ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਵੀ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ।
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਤੈਜਸ ਆਦਿ ਸਭ ਅਵਸਥਾਗਤ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਅਪਕਾਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਭਾ-ਜ੍ਞਾਨ, ਅਰਥਾਤ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਮਈ ਬੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਆਰੋਪਿਤ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ।
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਤ् ਅਤੇ ਅਸਤ् ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਾਰੇ ਅਵਯਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ।
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਭੇਦ ਅਤੇ ਅਭੇਦ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਨਾਮਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼।
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਪ੍ਰਾਜ্ঞ-ਭਾਵ (ਸ਼ਰਤਬੱਧ ਬੋਧ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—‘ਮ’ ਆਦਿ ਵਰਣ-ਘਟਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅੱਖਰ-ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਅਤੀਤ।
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੇਯ (ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ) ਦੀ ਦ੍ਵੈਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਾਰੇ ਸੀਮਿਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ।
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਸਾਕਸ਼ੀਭਾਵ ਆਦਿ ਸੀਮਿਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪਰਮ ਜੋਤਿ—ਕਾਰਜ ਤੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
ਤੁਰੀਯ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤ; ਸਤ੍ਯ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ-ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵਿਮੁਕਤ। ॐ: ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ; ਇਹ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.