Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
କୁମାରଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରସନ୍ନ ନାରଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୌରାଣିକ କଥା ଚାହାନ୍ତି—ପୁରାଣମାନଙ୍କର ବର୍ଗୀକରଣ, ବିଭାଗ, ଶ୍ଲୋକ-ପ୍ରମାଣ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାର, ବ୍ରତ ଓ ବଂଶବୃତ୍ତାନ୍ତ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ପୁରାଣସମ୍ଭାର ଅନେକ କଳ୍ପରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ନାରଦଙ୍କୁ ସନାତନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି। ସନାତନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ନାରଦଙ୍କ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମରୀଚି ପ୍ରତି ପୁରାତନ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଆଦିରେ ଗୋଟିଏ ମହାପୁରାଣ ଥିଲା; ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରସାରିତ; ହରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରେ ବ୍ୟାସରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାହାକୁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ଥିର କରି ଅଠାର ପୁରାଣରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା—ଦୁଇ ଭାଗ, ଦେବ-ପ୍ରଜାପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଂଶ, ରାମ-କୃଷ୍ଣ କଥା, ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ-ପାତାଳ-ନରକ, ତୀର୍ଥବିଧି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଯମଲୋକ, ଯୁଗଧର୍ମ, ପ୍ରଳୟ, ଯୋଗ-ସାଂଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମବାଦ; ଏବଂ ଲେଖନ/ଦାନ ଓ ଶ୍ରବଣ/ପାଠର ଫଳ।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପାପନାଶକ ଉପଦେଶ, ପାଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମାନୁସାରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିବା, ଏବଂ କଥା-ଇତିହାସ-ବ୍ରତାଚାରରେ ଧର୍ମସମୃଦ୍ଧ। ପୁଷ୍କର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞବିଧି, ବେଦପାଠ ଚିହ୍ନ, ଦାନ-ବ୍ରତ, ପାର୍ବତୀ ବିବାହ, ତାରକ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଗୋମହିମା ଓ ଦୈତ୍ୟବଧ ଆଦି ବିଷୟ ଗଣନା କରି ସୃଷ୍ଟିଖଣ୍ଡ (ଗ୍ରହପୂଜା ଓ ଦାନ ସହ) ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଭୂମିଖଣ୍ଡରେ ଶିବଶର୍ମା, ସୁବ୍ରତ, ବୃତ୍ର, ପୃଥୁ, ନହୁଷ, ଯୟାତି, ଗୁରୁତୀର୍ଥ, ଅଶୋକସୁନ୍ଦରୀ, ହୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି କଥାଶୃଙ୍ଖଳା, ଲୋକରଚନା-ଭୂବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ନର୍ମଦା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଯମୁନା, କାଶୀ, ଗୟା, ପ୍ରୟାଗ ଆଦି ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା ଥାଏ। ଆଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ କର୍ମଯୋଗ, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ, ଊର୍ଜ୍ଜା ପାଞ୍ଚଦିନ, ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଜଗନ୍ନାଥ-ବୃନ୍ଦାବନ, କୃଷ୍ଣଲୀଳା, ମାଧବସ୍ନାନଫଳ, ଶିବଭକ୍ତି (ଭସ୍ମ, ଶିବଗୀତା) ଏବଂ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଏକାଦଶୀ ସମୂହ, ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ, କାର୍ତ୍ତିକବ୍ରତ, ମାଘସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମ, ବିଷ୍ଣୁସହସ୍ରନାମ, ଅବତାରକଥା, ରାମନାମଶତ ଓ ଗୀତା/ଭାଗବତ ପ୍ରଶଂସା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପଦ୍ମପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଲିଖିତ ପୁରାଣଦାନ କଲେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ଲାଭ।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାବୈଷ୍ଣବ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ’ର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଘୋଷଣା କରି ତାହାର ପରିମାଣ ଓ ପାପନାଶକ ମହିମା କହନ୍ତି। ପରେ ଛଅ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ: (୧) ସୃଷ୍ଟି, ଦେବୋତ୍ପତ୍ତି, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ, ଦକ୍ଷଠାରୁ ବଂଶାବଳୀ; ଧ୍ରୁବ, ପୃଥୁ, ପ୍ରଚେତସ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶ ଓ ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷାଦି ଭୂଗୋଳ। (୨) ପାତାଳ ଓ ନରକ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଗତିଜ୍ୟୋତିଷ, ବାରର ଲକ୍ଷଣ; ଭରତଙ୍କ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ ଓ ନିଦାଘ–ଋଭୁ ସଂବାଦ। (୩) ମନ୍ୱନ୍ତର, ବ୍ୟାସାବତାର, ନରକମୋଚନ କର୍ମ, ସଗର–ଔର୍ବ ଧର୍ମୋପଦେଶ, ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ, ସଦାଚାର ଓ ମାୟାଜନ୍ୟ ମୋହ। (୪) ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ-ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ରାଜକଥା। (୫) କୃଷ୍ଣାବତାର ପ୍ରଶ୍ନ, ଗୋକୁଳରୁ ମଥୁରା-ଦ୍ୱାରକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୀଳା, ଦୈତ୍ୟବଧ, ବିବାହ ଓ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କଥା। (୬) କଳିଯୁଗାଚାର, ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରଳୟ, ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତରର ଧର୍ମବଚନ—ବ୍ରତ, ଯମ-ନିୟମ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର-ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦାନ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମନୁ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ, ଦାନ, ଉପଦେଶରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ବାୟବୀୟ (ବାୟୁ) ପୁରାଣର ମହିମା କହନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଏହାର ପରିମାଣ 24,000 ଶ୍ଲୋକ; ଶ୍ୱେତକଳ୍ପରେ ବାୟୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଛି। ପୁରାଣଟି ଦୁଇ ଭାଗରେ, ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ରୀତିରେ ସର୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ୱନ୍ତର ବଂଶାବଳୀ ଓ ଗୟାସୁର ବଧର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର। ଏଥିରେ ମାସ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ବିଶେଷତଃ ମାଘ), ଦାନଧର୍ମ, ରାଜଧର୍ମ, ଲୋକଭେଦରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ବ୍ରତ-ଆଚାର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଉତ୍ତରଭାଗରେ ଶିବସଂହିତାନୁଗୁଣ ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ତଟେ ତଟେ ଶିବଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି, ନର୍ମଦାଜଳର ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିତ୍ୱ, ଏବଂ ରେବାଶକ୍ତିରୂପେ ଅବତରଣ। 35 ସଙ୍ଗମ ଓ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଗଣନା ପରେ ଶ୍ରାବଣୀରେ ଗୁଡ଼-ଧେନୁଦାନ ଓ ପାଠବିଧି, ଫଳଶ୍ରୁତି—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଶ୍ରବଣେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ପୁଣ୍ୟ।
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ବେଦବ୍ୟାସକୃତ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଏହାକୁ ବେଦସଦୃଶ (ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତ), ୧୮,୦୦୦ ଶ୍ଳୋକଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧବିଭକ୍ତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ସ୍କନ୍ଧାନୁସାରେ ପ୍ରମୁଖ କଥା ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି: ସୂତସଭା ଓ ବ୍ୟାସ–ପାଣ୍ଡବ–ପରୀକ୍ଷିତ ଫ୍ରେମ; ଦ୍ୱିବିଧ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା; ବିଦୁର–ମୈତ୍ରେୟ ସଂବାଦ ଓ କପିଳ ସାଂଖ୍ୟ; ଧ୍ରୁବ, ପୃଥୁ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି; ଲୋକବର୍ଣ୍ଣନ, ନରକ, ଅଜାମିଳ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ; ବୃତ୍ରାସୁର ଓ ମରୁତ; ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ; ମନ୍ୱନ୍ତର, ଗଜେନ୍ଦ୍ର, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ, ବଳି; ଅବତାର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବ୍ରଜଲୀଳା; ମଥୁରା–ଦ୍ୱାରକା, ଭୂଭାରହରଣ ଓ ନିରୋଧ; ଉଦ୍ଧବ ଉପଦେଶ, ଯାଦବବିନାଶ, କଳିଲକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷିତମୋକ୍ଷ; ବେଦଶାଖା ସଂଗ୍ରହ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ସାତ୍ୱତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ; ଶେଷରେ ପୁରାଣଗଣନା। ଅଧ୍ୟାୟାନ୍ତେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ପ୍ରବଚନକାରୀଙ୍କ ଫଳ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହଚିହ୍ନସହ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନ ଭାଗବତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କରିବା ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ବିସ୍ତାର (୨୫,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ବୃହତ୍-କଳ୍ପ ପରମ୍ପରା) କହି ତାହାର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଦେଉଛନ୍ତି। ସୂତ–ଶୌନକ ସଂବାଦ ପରମ୍ପରା ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ, ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ସନକ ଉପଦେଶ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ‘ମୋକ୍ଷଧର୍ମ’, ବେଦାଙ୍ଗ ବିଷୟ ଏବଂ ସନନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ନାରଦଙ୍କୁ ଶୁକଜନ୍ମ କଥା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ମହାତନ୍ତ୍ର ଭାଗରେ ଜୀବବନ୍ଧ ମୋଚନ, ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧି, ଦୀକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ରନିର୍ଗମ, ପୂଜାବିଧି ଓ ଗଣେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ, କବଚ, ନାମସହସ୍ର, ସ୍ତୋତ୍ରାଦି ସଂଗ୍ରହ ଅଛି। ତୃତୀୟ ଖଣ୍ଡରେ ସନତ୍କୁମାର ପୁରାଣଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରମାଣ, ଦାନ ଓ ମାସଅନୁସାରେ ତିଥି-ନିର୍ଣ୍ଣୟ କହନ୍ତି। ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ସନାତନ ପ୍ରତିପଦା ବ୍ରତରୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ ମାନ୍ଧାତୃ–ବଶିଷ୍ଠ, ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ, ମୋହିନୀଙ୍କ ଶାପମୋଚନ କଥାଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା, ଗୟା, କାଶୀ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ପ୍ରୟାଗ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ହରିଦ୍ୱାର, ବଦରୀ, କାମାକ୍ଷା, ପ୍ରଭାସ, ପୁଷ୍କର, ଗୌତମତୀର୍ଥ, ବେଦପାଦ-ସ୍ତୁତି, ଗୋକର୍ଣ, ସେତୁ, ନର୍ମଦା, ଅବନ୍ତୀ, ମଥୁରା, ବୃନ୍ଦାବନ ଆଦି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯାତ୍ରାବିଧିର ପୂର୍ବାଭାସ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣଫଳ ଓ ସାତ ଗାଈ ସହ ବାଣ-ତୂଣୀର ଦାନଫଳ—ମୋକ୍ଷ/ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ୯,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ପରିମାଣ, ପକ୍ଷୀ-ରୂପେ ଧର୍ମୋପଦେଶ, ଏବଂ କଥାଖଣ୍ଡମାନଙ୍କର କ୍ରମ। ଜୈମିନି ମାଧ୍ୟମରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ, ପକ୍ଷୀଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବଳରାମଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଡୀବକ ଯୁଦ୍ଧ, ପିତା–ପୁତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ହୈହୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ମଦାଲକା ଓ ଅଲର୍କ, ନବବିଧ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନା (କଳ୍ପାନ୍ତ କାଳ, ଯକ୍ଷସୃଷ୍ଟି, ରୁଦ୍ରୋଦ୍ଭବ ସୃଷ୍ଟି), ଦ୍ୱୀପାଚାର ଓ ଭ୍ରମଣ, ମନ୍ୱନ୍ତର କଥା; ଅଷ୍ଟମ ବିଭାଗରେ ଦୁର୍ଗାକଥା; ବେଦତେଜରୁ ପ୍ରଣବୋତ୍ପତ୍ତି; ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଜନ୍ମମାହାତ୍ମ୍ୟ; ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବଂଶ; ବତ୍ସପ୍ରୀ, ଖନିତ୍ର, ଅବିକ୍ଷି–କିମିଚ୍ଛା ବ୍ରତ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନଳ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର, କୁଶବଂଶ; ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ, ପୁରୂରବା, ନହୁଷ, ଯୟାତି, ଯଦୁବଂଶ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଳଲୀଳା, ମଥୁରା ଇତିହାସ, ଦ୍ୱାରକା, ଅବତାରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା; ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାଂଖ୍ୟ ସହ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ଅସତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ/ଅଧ୍ୟାପନରେ ପରମଗତି; କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାତୀ ସହ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ; ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟଫଳ।
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଈଶାନ-କଳ୍ପରେ ପ୍ରଚଳିତ, ଅଗ୍ନିଦେବ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉପଦେଶିତ ଆଗ୍ନେୟ/ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ସୁସଂଗଠିତ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଏହାର ପରିମାଣ ୧୫,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କହି, ପାଠକ ଓ ଶ୍ରୋତା—ଦୁହେଁ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତାଦାୟକ ଫଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଅବତାରକଥା, ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ, ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜା, ଅଗ୍ନିକର୍ମ, ମନ୍ତ୍ର-ମୁଦ୍ରା ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୀକ୍ଷା-ଅଭିଷେକ, ମଣ୍ଡଳରଚନା, ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା, ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମନ୍ଦିରନିୟମ, ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ, ନ୍ୟାସ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ, ବିନାୟକ-କୁବ୍ଜିକା ଉପାସନା, କୋଟିହୋମ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଦି), ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗ୍ରହଯଜ୍ଞ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ତିଥି-ବାର-ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମାସବ୍ରତ, ଦୀପଦାନ, ବ୍ୟୂହପୂଜା, ନରକବର୍ଣ୍ଣନ, ନାଡୀଚକ୍ର ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି, ଗାୟତ୍ରୀଅର୍ଥ, ଲିଙ୍ଗସ୍ତୋତ୍ର, ରାଜାଭିଷେକମନ୍ତ୍ର ଓ ରାଜଧର୍ମ, ସ୍ୱପ୍ନ-ଶକୁନଜ୍ଞାନ, ରତ୍ନଦୀକ୍ଷା-ରତ୍ନଶାସ୍ତ୍ର, ରାମନୀତି, ଧନୁର୍ବେଦ, ବ୍ୟବହାର, ଦେବାସୁରବିମର୍ଦ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ପଶୁଚିକିତ୍ସା ସହ ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ଛନ୍ଦ, ସାହିତ୍ୟ, କୋଶ, ପ୍ରଳୟତତ୍ତ୍ୱ, ଦେହବିଚାର, ଯୋଗ ଏବଂ ଶ୍ରବଣରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷୟ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଲେଖନୀ ସହ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନ ଓ ତିଳଧେନୁଦାନ ବିଧାନ କରି ଇହଲୋକ-ପରଲୋକ ଲାଭ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣକୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଦେଶ-ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି; ମନୁ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥର ସାଧନ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ପରେ ବ୍ୟାସ ଧର୍ମ-ସଂଗ୍ରହକୁ ସଂକଳନ କରି ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି; ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମ ପର୍ବ ଓ ଅଧୋର-କଳ୍ପ କଥା ରହେ। ଗ୍ରନ୍ଥଟି ସୂତ–ଶୌନକ ସମ୍ବାଦଧାରାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସର୍ଗାଦି ପୁରାଣଲକ୍ଷଣ, ଶାସ୍ତ୍ରସାର ଏବଂ ପୁସ୍ତକ/ତାଳପତ୍ର ଲେଖନବିଧିର ସୂଚନା ସହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସଂସ୍କାର, ପକ୍ଷ-ତିଥି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନେକ କଳ୍ପର ଗଣନା, ଶେଷ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ପର୍ବରେ ରଖିବା, ଶୈବ-ସୌର ପରମ୍ପରାରେ କ୍ରମଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ‘ପ୍ରତିସର୍ଗ’ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପସଂହାରରେ ସମାପ୍ତ। ଗୁଣାନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରମିକ ‘ସମତା’ କହି, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୁରାଣ ନକଲ କରି ଗୁଡ଼-ଧେନୁ ଆଦି ଦାନ ସହ ଦାନ, ପାଠକ-ଗ୍ରନ୍ଥ ପୂଜା, ଉପବାସ ଓ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ବିଧାନ କରେ—ପାପକ୍ଷୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ।
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ‘ଶିଶୁ’ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶି ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣିକା କ୍ରମରେ ଦଶମ ପୁରାଣ—ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ—ପରିଚୟ କରାନ୍ତି; ଏହା ବେଦାର୍ଥ ଓ ବେଦମାର୍ଗର ମାର୍ଗଦର୍ଶକ। ଏହା ରଥନ୍ତର-କଳ୍ପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଶତ-କୋଟି ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଏବଂ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସୂତ–ମୁନି ସମ୍ବାଦରୂପେ ଚାରି ଖଣ୍ଡ—ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡ, ପ୍ରକୃତିଖଣ୍ଡ, ବିଘ୍ନେଶଖଣ୍ଡ, କୃଷ୍ଣଖଣ୍ଡ—ମୋଟ 18,000 ଶ୍ଲୋକରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ, ନାରଦ-ବ୍ରହ୍ମା ବିବାଦ, ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନଲାଭ, ସାବର୍ଣ୍ଣିଙ୍କ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ପରେ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ/କଳା ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସାମଗ୍ରୀର ବିବରଣୀ ଅଛି। ବିଘ୍ନେଶଖଣ୍ଡରେ ଗଣେଶଜନ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ, ବ୍ରତ ଓ ସଂଘର୍ଷ (ଜମଦଗ୍ନ୍ୟ ଆଦି ସହ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣଖଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଜନ୍ମ, ଗୋକୁଳଲୀଳା, ରାଧା-ଗୋପୀଙ୍କ ସହ ରାସ, ମଥୁରା ଘଟଣା, ସଂସ୍କାର, ସାନ୍ଦୀପନିଙ୍କ ନିକଟେ ଅଧ୍ୟୟନ, ଶତ୍ରୁବଧ ଓ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ସଂକ୍ଷେପରେ ଅଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ, ଦାନ ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗପୁରାଣକୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠରେ ଭୁକ୍ତି ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରେ। ଅଗ୍ନିମୟ ଲିଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବ ଏହାର ପ୍ରକାଶକ, ଏବଂ କଥାର ଢାଞ୍ଚା ଅଗ୍ନି-କଲ୍ପ ଉପରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟାସକୃତ, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ପ୍ରାୟ ୧୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ଏହି ପୁରାଣର କେନ୍ଦ୍ର ହରଙ୍କ ମହିମା। ପରେ ଅନୁକ୍ରମଣୀରେ ବିଷୟ—ଆରମ୍ଭ ପ୍ରଶ୍ନ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଦିସୃଷ୍ଟି, ଯୋଗୋପଦେଶ, କଲ୍ପବର୍ଣ୍ଣନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅମ୍ବା ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ସନତ୍କୁମାର ସମ୍ବାଦ, ଦଧୀଚି, ଯୁଗଧର୍ମ, ଭୁବନକୋଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶ, ବିସ୍ତୃତ ସୃଷ୍ଟି, ତ୍ରିପୁର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପଶୁ-ପାଶ ମୋଚନ, ଶିବବ୍ରତ, ଆଚାର, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଅରିଷ୍ଟଲକ୍ଷଣ ଓ ଶାନ୍ତି, କାଶୀ ଓ ଶ୍ରୀଶୈଳ, ଅନ୍ଧକ, ବରାହ-ନରସିଂହ, ଜଲନ୍ଧରବଧ, ଶିବସହସ୍ରନାମ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସ, କାମଦହନ, ପାର୍ବତୀବିବାହ। ଶେଷେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଫାଲ୍ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ତିଳଧେନୁ ସହ ଲିଖିତ ପ୍ରତି ଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟ; ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ପାପନାଶ କରି ଶିବଲୋକ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ବରାହପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା-ସାର ଦେଇଛନ୍ତି—୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ଦୁଇ ଭାଗ। ଆରମ୍ଭରେ ଭୂମି–ବରାହ ସମ୍ବାଦ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନାରାୟଣାବତାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ରମ୍ଭା, ଦୁର୍ଜୟ, ଶ୍ୱେତ ଆଦି କଥାଚକ୍ର, ଯମ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ମୁନିପୁତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଗୌରୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ବିନାୟକ, ନାଗ, ଗଣ, କୁବେର/ଧନଦ, ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ବିଷୟ ଅଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ପର୍ବାଚରଣ, ଗୋଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ୩୨ ଅପରାଧର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ମଥୁରା ଓ ପାପନାଶକ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ମହିମା କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରଭାଗ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ–କୁରୁ ସମ୍ବାଦରେ ପୁଷ୍କର ସହିତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସବବିଧାନ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ/ଲେଖନ ଫଳ—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ଓ ବୈଷ୍ଣବଗତି; ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡଦାନ, ତିଳଧେନୁଦାନ ଓ ଚୈତ୍ରମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନର ବିଧି ଅଛି।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଦେଖାନ୍ତି—ତାହାର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାର, ବ୍ୟାସଙ୍କ ସାରସଙ୍ଗ୍ରହ, ଏବଂ ସପ୍ତଖଣ୍ଡ ବିଭାଗ। ମାହେଶ୍ୱର-ଖଣ୍ଡରେ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିକ କଥାକ୍ରମ—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ, ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ, ସ୍କନ୍ଦଜନ୍ମ, ତାରକାସୁରବଧ ଓ ଲୋକବର୍ଣ୍ଣନ। ବୈଷ୍ଣବ-ଖଣ୍ଡରେ ଅବତାରକଥା, ଭକ୍ତିସାଧନା, ଏବଂ ବ୍ରତ-କଳ୍ପର ବିସ୍ତାର—କାର୍ତ୍ତିକ, ମାଘ, ଏକାଦଶୀ, ଉତ୍ସବବିଧି, ମଥୁରା/ଅଯୋଧ୍ୟା ମାହାତ୍ମ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମ-ଖଣ୍ଡରେ ସେତୁ/ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ, ଦାନ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ଓ ଶୈବ ଆଚାର—ଶିବରାତ୍ରି, ପ୍ରଦୋଷ। କାଶୀ-ଖଣ୍ଡରେ ବାରାଣସୀର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ଆଚାରନିୟମ; ଅବନ୍ତୀ-ଖଣ୍ଡରେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ-ମହାକାଳବନ ତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ନାଗର-ଖଣ୍ଡରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର-ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କଥା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ତୀର୍ଥ; ପ୍ରାଭାସିକ-ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରଭାସ ଏବଂ ଦ୍ୱାରକା-ଗୋମତୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଜାଲର ସମାପ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ଶିବମହିମାମୟ ସାରକୁ ଲେଖି ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ବାମନପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା କହନ୍ତି—ଏହା ୧୦,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ତ୍ରିବିକ୍ରମ-ପ୍ରଧାନ ପୁରାଣ, ବିଭାଗ ଓ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ଏଥିରେ ପୁରାଣ-ପ୍ରଶ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମଶିରଛେଦ ଓ କପାଳ-ପାପମୋଚନ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ, ଶିବଙ୍କ କାଳସ୍ୱରୂପ ଓ କାମଦହନ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ–ନାରାୟଣ ଏବଂ ଦେବ–ଅସୁର ସଂଘର୍ଷ, ସୁକେଶୀ–ଅର୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଭୁବନଭୂଗୋଳ, କାମ୍ୟବ୍ରତ, ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା ଅଛି। ଆଉ ତପତୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସତ୍ୟାମାହାତ୍ମ୍ୟ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଜନ୍ମ–ତପ–ବିବାହ, ଗୌରୀ/କୌଶିକୀ, କୁମାର, ଅନ୍ଧକବଧ ଓ ଗଣମଧ୍ୟେ ଲୟ, ମରୁତ ଜନ୍ମ, ବଳିର ପରାକ୍ରମ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତୀର୍ଥ, ଧୁନ୍ଧୁ, ପ୍ରେତୋପାଖ୍ୟାନ, ନକ୍ଷତ୍ର-ପୁରୁଷ, ଶ୍ରୀଦାମ ଆଦି ରହିଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୃହଦ୍-ବାମନ ଭାଗରେ ଚାରି ସଂହିତା—ମାହେଶ୍ୱରୀ, ଭାଗବତୀ, ସୌରୀ, ଗାଣେଶ୍ୱରୀ—ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ହଜାର ବିଷୟ; କୃଷ୍ଣଭକ୍ତ-ମହିମା, ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖାଟ ଉଦ୍ଧାର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଗଣେଶ ଚରିତ। ଶେଷରେ ପରମ୍ପରା (ପୁଲସ୍ତ୍ୟ→ନାରଦ→ବ୍ୟାସ→ରୋମହର୍ଷଣ) ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ, ଦାନ (ବିଶେଷତଃ ଶରଦ୍ ବିଷୁବରେ), ଘୃତଧେନୁ ଦାନ ଆଦିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-କଳ୍ପ ପରେ ଆସୁଥିବା, ହରିଙ୍କ କୂର୍ମାବତାରକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରିଥିବା କୂର୍ମପୁରାଣର ସୁସଂଗଠିତ ଅନୁକ୍ରମଣିକା-ସାର ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଚାରି ଭାଗରେ ୧୭,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ କଥାବିନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଶିଖାଏ—ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସଂବାଦ ଓ କୂର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଋଷିପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ। ବର୍ଣ୍ଣ–ଆଶ୍ରମ ଆଚାର, ସୃଷ୍ଟି-ଉତ୍ପତ୍ତି, କାଳଗଣନା–ପ୍ରଳୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର, ଏବଂ ଶୈବ ବିଷୟ—ଶଙ୍କର କଥା, ପାର୍ବତୀ-ସହସ୍ରନାମ, ଯୋଗ—ବିଭାଗ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଭୃଗୁ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, କଶ୍ୟପ, ଆତ୍ରେୟ ବଂଶାବଳୀ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ–ପୁନଃସୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଲୀଳା, ଯୁଗଧର୍ମ, ବ୍ୟାସ–ଜୈମିନି ସଂବାଦ, ବାରାଣସୀ–ପ୍ରୟାଗ ଆଦି ତୀର୍ଥଭୂଗୋଳ ଓ ବେଦଶାଖା-ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଐଶ୍ୱରୀ ଗୀତା, ବ୍ୟାସ ଗୀତା, ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମୀୟ ସଂହିତା ରୂପ ପ୍ରତିସର୍ଗ, ଭାଗବତୀ ସଂହିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣଜୀବିକା (ଶଙ୍କରଜଙ୍କ ପଞ୍ଚପାଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସହ), ସୌରୀ ଉପଦେଶ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ଦାନବିଧି—ଅୟନକାଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୂର୍ମଚିହ୍ନ ସହ ଗ୍ରନ୍ଥ ପ୍ରତିଲିପି ଲେଖି ଦାନ କଲେ ପରମ ସିଦ୍ଧି—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣର ସାରକଥାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅନୁକ୍ରମଣିକାରେ କହନ୍ତି—ମନୁ‑ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ବାଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି‑ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା‑ଦେବ‑ଅସୁର‑ମରୁତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ମନ୍ୱନ୍ତର‑ଯୁଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଯୁଗାନୁସାର ଧର୍ମ। ରାଜବଂଶ ଓ ପିତୃବଂଶାବଳୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑କାଳ ସହ, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ କଥାଚକ୍ର—ତାରକ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା‑ବିବାହ, ସ୍କନ୍ଦ ଜନ୍ମ‑ବିଜୟ, ନରସିଂହ, ବରାହ, ବାମନ, ଅନ୍ଧକ। ବାରାଣସୀ‑ନର୍ମଦା‑ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥମହିମା; ବ୍ରତକଳ୍ପ (ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ସପ୍ତମୀ, ଶୟନ, ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ରତ), ଦାନ (ମେରୁଦାନ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଦାନ), ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣ‑ଅଭିଷେକ। ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର, ପ୍ରତିମା‑ମନ୍ଦିର/ମଣ୍ଡପ ପ୍ରକାର, ଭବିଷ୍ୟ ରାଜା, ମହାଦାନ ଓ କଳ୍ପଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ବିଷୁବକାଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମତ୍ସ୍ୟ‑ଗୋସହିତ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନବିଧି—ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି କହେ।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ଗରୁଡପୁରାଣର ଶୁଭ ଅନୁକ୍ରମଣିକା କହନ୍ତି—ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗରୁଡ (ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଦିଆ ଉପଦେଶ; ଗ୍ରନ୍ଥ ପରିମାଣ ୧୯,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ। ବିଷୟକ୍ରମ: ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଦେବପୂଜା, ଦୀକ୍ଷା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବ୍ୟୂହପୂଜା, ବୈଷ୍ଣବ ପଞ୍ଜରସ୍ତୋତ୍ର, ଯୋଗ ଓ ବିଷ୍ଣୁସହସ୍ରନାମ; ଶିବ-ଗଣେଶ-ଗୋପାଳ-ଶ୍ରୀଧରାଦି ଉପାସନା; ନ୍ୟାସ-ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦୁର୍ଗା/ଦେବପୂଜା, ପବିତ୍ରାରୋପଣ, ପ୍ରତିମାଧ୍ୟାନ; ବାସ୍ତୁ ଓ ମନ୍ଦିରଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି; ଦାନ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଲୋକ-ନରକବର୍ଣ୍ଣନ; ଜ୍ୟୋତିଷ, ସାମୁଦ୍ରିକ, ସ୍ୱର, ରତ୍ନଶାସ୍ତ୍ର; ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ (ବିଶେଷତଃ ଗୟା); ମନ୍ୱନ୍ତର, ପିତୃଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଶୌଚ, ଗ୍ରହଯଜ୍ଞ, ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର, ବଂଶ-ଅବତାର, ଆୟୁର୍ବେଦ, ବ୍ୟାକରଣ-ବେଦାଙ୍ଗ, ଯୁଗ-ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଆଚାର। ପରେ ପ୍ରେତକଳ୍ପରେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଧର୍ମୋପଦେଶ, ମୃତ୍ୟୁପରେ ମନ୍ତ୍ର-ଦାନ, ଯମମାର୍ଗ, ପ୍ରେତଲକ୍ଷଣ ଓ ଦୁଃଖ, ପିଣ୍ଡୀକରଣ, ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିର ଯୋଗ୍ୟତା-କାଳ, ନାରାୟଣବଳି, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, କର୍ମବିପାକ, ଲୋକବିନ୍ୟାସ, ପ୍ରଳୟ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ଦାନଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ମରୀଚିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ବିଷୟବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଅନ୍ତର୍ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଅନୁଷଙ୍ଗ, ଉପୋଦ୍ଘାତ, ଉପସଂହାର—ଏହି ଚାରି ପାଦକୁ ପୂର୍ବ-ମଧ୍ୟ-ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଦିଆଯାଏ। କର୍ମ-ଧର୍ମ, ନୈମିଷ କଥା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ, କଳ୍ପ-ମନ୍ୱନ୍ତର, ମାନସସୃଷ୍ଟି, ରୁଦ୍ରଜନ୍ମ, ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରକାଶ, ଋଷିସୃଷ୍ଟି; ଭୁବନକୋଶ (ଭାରତାଦି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକ), ଗ୍ରହଗତି, ସୂର୍ଯ୍ୟରଚନା; ଯୁଗଧର୍ମ ଓ ଯୁଗାନ୍ତ; ବୈଦିକ ବିପତ୍ତି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ମନୁ, ପୃଥିବୀଦୋହନ; ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ରାଜର୍ଷି ବଂଶ (ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଅତ୍ରିବଂଶ, ଯୟାତି, ଯଦୁ, କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ, ପରଶୁରାମ, ବୃଷ୍ଣି, ସଗର), ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣାବତାର, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ବଲିବଂଶ; କଳିଯୁଗ ଭବିଷ୍ୟ ବିଷୟ; ପରେ ପ୍ରଳୟ, କାଳମାନ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକ, ନରକ, ମନୋମୟ ନଗର, ପ୍ରକୃତିଲୟ, ଶୈବ ପୁରାଣ ସଙ୍କେତ, ଗୁଣାନୁସାର ଗତି, ଏବଂ ଅନ୍ୱୟ-ବ୍ୟତିରେକରେ ବ୍ରହ୍ମନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆସେ। ଶେଷରେ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା, ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ଲେଖନ ଫଳ ଓ ଦାନ/ଉପଦେଶର ଆଚାରନିୟମ କୁହାଯାଏ।
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
ବ୍ରତ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ ନାରଦ ତିଥିମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ସନାତନ ପ୍ରତିପଦାରୁ ତିଥି-କ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରି କହନ୍ତି—ଯଥାକ୍ରମ ତିଥିପାଳନ ହିଁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ। ଚୈତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟ୍ୟାଦି ସହ ପ୍ରତିପଦାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ, ପ୍ରତିପଦା କର୍ମ ‘ପୂର୍ବବିଦ୍ଧା’ ଭାବେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧି, ଅମଙ୍ଗଳ ଓ କଳିଦୋଷ ନିବାରଣ ପାଇଁ ମହାଶାନ୍ତି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମାପୂଜା (ପାଦ୍ୟ-ଅର୍ଘ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ନୈବେଦ୍ୟ), ତାପରେ ହୋମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତୃପ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର କ୍ରମପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଓଁକାର ଓ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ବସ୍ତ୍ର-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଆବଶ୍ୟକ; ଦକ୍ଷିଣା ସହ ସମାପ୍ତିରେ ସୌରି-ବ୍ରତ ଓ ସେହି ତିଥିର ବିଦ୍ୟା-ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କୃଷ୍ଣ-ଉପଦିଷ୍ଟ ‘ତିଲକ’ ବିଧି (କରବୀର ପୁଷ୍ପ, ସାତ ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ୍ୟ, ଫଳ, କ୍ଷମାମନ୍ତ୍ର) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦା ବ୍ରତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ବୁଦ୍ଧିଦାୟକ; ସୋମବାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାଢେ ତିନି ମାସ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଉପବାସ-ପୂଜା ଓ ବାୟନ ଦାନ ସହ। ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ମୌନବ୍ରତ (୧୬ ଉପଚାର, କୁମ୍ଭରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିବ, ଗୋଦାନ), ଅଶୋକବ୍ରତ, ନବରାତ୍ର (ଘଟସ୍ଥାପନା, ଅଙ୍କୁରାରୋପଣ, ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ, କୁମାରୀପୂଜା), ଗୋବର୍ଧନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନ୍ନକୂଟ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଧନବ୍ରତ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଅଗ୍ନି/ଶିବ କର୍ମ, ଏବଂ ବୈଶାଖରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିପଦା ବ୍ରତ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ନିୟମ ପୁନରୁକ୍ତ।
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
ସନାତନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିକେନ୍ଦ୍ରିତ “ଦ୍ୱିତୀୟ” ଦ୍ୱାଦଶମାସ ବ୍ରତଶ୍ରେଣୀ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଭକ୍ତ ଶକ୍ତିସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହବିସ୍ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜି ଇଚ୍ଛାସିଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ପରେ ମାସାନୁସାରେ ଭେଦ—ବୈଶାଖରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ସାତ ଧାନ୍ୟ ସହ (ରାଧା), ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଭାସ୍କର ପୂଜାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ, ଆଷାଢରେ ରାମ–ସୁଭଦ୍ରା ରଥଯାତ୍ରା ମହୋତ୍ସବ, ନଭସରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା/ପ୍ରଜାପତି “ସ୍ୱପିତୀ/ଅଶୋକ-ଶୟନ” ପୂଜା ଓ ଗୃହରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା, ଭାଦ୍ରପଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରରୂପ ପୂଜା ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ନୈବେଦ୍ୟ, ଆଶ୍ୱିନରେ ଅକ୍ଷୟ ଦାନର ମହିମା, ଊର୍ଜରେ ଯମ–ଯମୁନା ‘ଯମା’ ବ୍ରତରେ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଭୋଜନ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପୌଷରେ ଗୋଶୃଙ୍ଗ-ସଂସ୍କୃତ ସ୍ନାନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଘ୍ୟ, ମାଘରେ ଲାଲ ପୁଷ୍ପ, ଗାଈ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ପ୍ରଜାପତି ପୂଜା, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଧଳା ସୁଗନ୍ଧି ପୁଷ୍ପ ଓ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ ସହ ଶିବପୂଜା। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ମଧ୍ୟ ବିଧି ବିସ୍ତାର; ମାସରୂପ ଧାରଣକାରୀ ଅଗ୍ନିକୁ ମୂଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦେବତା କହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ କର୍ମସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ‘ତୃତୀୟା’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ଗୃହକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ। ଆରମ୍ଭରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାର ଗୌରୀ-ବ୍ରତ—ଗୌରୀଙ୍କୁ ପତିସହ ଧାତୁ/ମାଟିର ଯୁଗଳ ପ୍ରତିମା କରି ଦୂର୍ବା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ପୂଜା, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦାନ ଏବଂ ଶେଷରେ ବିସର୍ଜନ। ପରେ ୧୨ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ପାଳନ ଓ ସମାପନ ଦାନ (ଧେନୁଦ୍ୱାଦଶ ସଙ୍କଳ୍ପ) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାପରେ ଅକ୍ଷୟା (ରାଧା) ତୃତୀୟା—ଏଦିନ କୃତ କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ; ତିଥିକାଳକୁ ଯୁଗାରମ୍ଭ ସହ ଯୋଡି ବିଷ୍ଣୁ–ଶ୍ରୀ ପୂଜା, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ଅକ୍ଷତ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ ବିଧିତ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସଭିତ୍ତିକ ଭେଦରେ ରମ୍ଭା-ବ୍ରତ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ), ଆଷାଢରେ କେଶବ–ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା, ଭାଦ୍ରପଦରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ଗୌରୀ (୧୬ ବର୍ଷ) ଉଦ୍ୟାପନ—ହୋମ ଓ ବାୟନ ବିତରଣ ସହ—ହାରିତାଳକା, ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ହସ୍ତ-ଗୌରୀ, କୋଟୀଶ୍ୱରୀ/ଲକ୍ଷେଶ୍ୱରୀ (୪ ବର୍ଷ; ଲକ୍ଷ ଧାନ୍ୟ ଓ କ୍ଷୀର ପ୍ରତିମା), ଈଷା ମହାଗୌରୀ (୫ ବର୍ଷ; ପାଞ୍ଚ ସୁବାସିନୀ ଓ କଳଶାଦି ପୂଜା) ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ଗୌରୀ, ହର-ଗୌରୀ, ବ୍ରହ୍ମ-ଗୌରୀ, ସୌଭାଗ୍ୟସୁନ୍ଦରୀ ଆଦି ଯୁଗଳ ବ୍ରତ ଅଛି। ଶେଷରେ ତୃତୀୟା-ବ୍ରତର ସାଧାରଣ ଢାଞ୍ଚା—ଦେବୀ ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ମାନ, ଦାନ, ହୋମ ଓ ବିସର୍ଜନ—ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦ୍ରବର୍ଷ ସାରା ଚତୁର୍ଥୀ-ବ୍ରତର ବିଧି ଶିଖାଇ, ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକାରୀ ବ୍ରତ-କଳ୍ପ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଚତୁର୍ଥୀରେ ବାସୁଦେବ-ସ୍ୱରୂପ ଗଣେଶ ପୂଜାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ୟୂହ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି—ବୈଶାଖରେ ସଙ୍କର୍ଷଣ (ଶଙ୍ଖଦାନ), ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ (ଫଳ-ମୂଳ ଦାନ), ଆଷାଢ଼ରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଲାଉ/କୁମ୍ଭୀ ପାତ୍ରଦାନ)—ଏବଂ ୧୨ ବର୍ଷର ଚକ୍ର ଓ ଉଦ୍ୟାପନ କହନ୍ତି। ପରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ: ଜ୍ୟେଷ୍ଠର ସତୀ-ବ୍ରତ, ଆଷାଢ଼ର ରଥନ୍ତର-କଳ୍ପସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚତୁର୍ଥୀ, ଶ୍ରାବଣର ଜାତି-ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ (ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ-ପ୍ରତିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ, କେବଳ ମୋଦକ ଆହାର), ଏବଂ ଦୂର୍ବା-ଗଣପତି (ଯନ୍ତ୍ର/ରେଖାଚିତ୍ର, ଲାଲ ଉପହାର, ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ପତ୍ର, ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁରୁସେବା) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଭାଦ୍ରପଦରେ ବହୁଲାଧେନୁ-ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଗୋଲୋକଫଳ; ସିଦ୍ଧ-ବିନାୟକ ବ୍ରତରେ ୨୧ ପତ୍ରରେ ୨୧ ନାମପୂଜା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିନାୟକ ପ୍ରତିମାଦାନ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ଅନୁଷ୍ଠାନ କହାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦର୍ଶନ ନିଷିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପୁରାଣମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି। କପର୍ଦ୍ଦୀଶ (ଈଷ) ପୂଜା, ନାରୀମାନଙ୍କ କରକା-ବ୍ରତ (କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ), ଊର୍ଜ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନାଗ-ବ୍ରତ ବିଷରକ୍ଷା ପାଇଁ, ୪ ବର୍ଷର କ୍ରମିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର (ହୋମ ସହ) ଓ ୧୬ ନାମର ଗଣେଶ-ସ୍ତୁତି (ବର-ବ୍ରତ ସମ) ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପୌଷରେ ମୋଦକ-ଦକ୍ଷିଣା, ମାଘ କୃଷ୍ଣରେ ସଙ୍କଷ୍ଟ ବ୍ରତ (ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପୂଜା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଘ୍ୟ), ମାଘ ଶୁକ୍ଳରେ ଗୌରୀ-ବ୍ରତ (ଢୁଂଢି/କୁଣ୍ଡା/ଲଲିତା/ଶାନ୍ତି ନାମରେ), ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଢୁଂଢିରାଜ ପୂଜା; ରବି/ମଙ୍ଗଳ ଚତୁର୍ଥୀର ବିଶେଷ ଫଳ ଓ ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ଥୀରେ ବିଘ୍ନେଶ ଭକ୍ତିର ସାର୍ବଜନୀନତା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ପଞ୍ଚମୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶମାସୀୟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୟନ୍ତୀ ଓ ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ—ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାୟସ ନୈବେଦ୍ୟ। ପରେ ପୃଥ୍ୱୀ-, ଚାନ୍ଦ୍ର- ଓ ହୟଗ୍ରୀବ-ବ୍ରତ; ବୈଶାଖରେ ଶେଷ/ଅନନ୍ତ ପୂଜା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ। ଆଷାଢ଼ର ବାୟୁ-ବ୍ରତରେ ପଞ୍ଚବର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ, ଲୋକପାଳ ପୂଜା, ଯାମ-ଉପବାସ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ-ପରୀକ୍ଷା; ଅଶୁଭ ନିମିତ୍ତେ ଶିବ-ଉପବାସ ବଢ଼ାଇ ଆଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ। ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ ପଞ୍ଚମୀର ଅନ୍ନାବ୍ରତରେ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ପିତୃ-ଋଷି ପୂଜା, ଯାଚକଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ, ପ୍ରଦୋଷରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଜପ, ଧାନ୍ୟସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାର୍ଥନା; ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ପୂଜା ଓ ଧନଦାନ। ଭାଦ୍ରପଦରେ ନାଗଙ୍କୁ ଦୁଧାର୍ପଣ ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି-କେନ୍ଦ୍ରିତ ସାତବର୍ଷିଆ ବ୍ରତ—ମୃଣ୍ମୟ ବେଦୀ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଅକୃଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା, ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ହୋମ, ଗୁରୁ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର; ଫଳ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ପ୍ରାପ୍ତି। ପରେ ଆଶ୍ୱିନରେ ଉପାଙ୍ଗ-ଲଲିତା, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଜୟା-ବ୍ରତ (ସ୍ନାନେ ପାପନାଶ), ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ନିର୍ଭୟତା ପାଇଁ ନାଗପୂଜା, ପୌଷରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା। ଶେଷରେ—ପ୍ରତିମାସ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀରେ ପିତୃ ଓ ନାଗପୂଜା ଶୁଭକର।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ବାରମାସ ଅନୁସାରେ ଷଷ୍ଠୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର ବିଧି କହନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ (କୁମାର-ବ୍ରତ)ରେ ଷଣ୍ମୁଖ/ସ୍କନ୍ଦ ପୂଜାରୁ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ସଦ୍ଗୁଣ ସନ୍ତାନ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରୁ ମାତୃସୁଖ; ଆଷାଢ଼ରେ ସ୍କନ୍ଦ-ବ୍ରତରୁ ବଂଶବୃଦ୍ଧି; ଶ୍ରାବଣରେ ଶରଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଷୋଡ଼ଶୋପଚାର ପୂଜା। ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣ ଷଷ୍ଠୀର ଲଲିତା-ବ୍ରତ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିସ୍ତାରେ—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର, ସଙ୍ଗମତଟର ବାଲୁକାଚରେ ପୂଜା, ବାଁଶ ପାତ୍ରରେ ପିଣ୍ଡରୂପ ନିର୍ମାଣ, ପୁଷ୍ପତାଲିକା, 108 ଓ 28 ଗଣନାରେ ଜପ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାର୍ଥନା, ବହୁ ନୈବେଦ୍ୟ, ଦୀପ-ଧୂପ, ଏବଂ ସାରାରାତି ଜାଗରଣ (ନିଦ୍ରା ନିଷେଧ); ପରେ ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ/କନ୍ୟାଭୋଜନ ଓ ସଧବାଙ୍କ ସମ୍ମାନ। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀରେ କାତ୍ୟାୟନୀ ପୂଜାରୁ ପତି-ସନ୍ତାନଲାଭ; ଅନ୍ୟ ମାସରେ ଚନ୍ଦନା, ବରୁଣା ଆଦି ଷଷ୍ଠୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ବିଷ୍ଣୁ/ବରୁଣ/ପଶୁପତି ପୂଜା; ଶେଷେ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସପ୍ତମୀ ସୌର ତିଥି, ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ଓ ମାସାନୁସାରେ ବ୍ରତ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ମାଟି ବେଦୀରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ, ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ, ମଧ୍ୟରେ ବିଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ଯୁଗ୍ମ ସତ୍ତ୍ୱ (ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ/କାଦ୍ରବେୟ, ଯାତୁଧାନ, ଋଷି) ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଈଶାନେ ଗ୍ରହସ୍ଥାପନ ବିଧି ଅଛି। ପରେ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା, 800 ଘୃତାହୁତି ସହ ହୋମ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ 64 ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିୟତ ଆହୁତି, ଦକ୍ଷିଣା—ଫଳରେ ସୁଖ ଓ ଦେହାନ୍ତରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପଥେ’ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସଗୁଡ଼ିକର ସପ୍ତମୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ରତ: ବୈଶାଖରେ ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରତ (ହଜାର କଳଶ), କମଳ-ବ୍ରତ (ଛୋଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ, କପିଳା-ଦାନ, ଉପବାସ), ନିମ୍ବପତ୍ର ବ୍ରତ (ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୌନ), ଶର୍କରା-ସପ୍ତମୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ଜନ୍ମ, ଆଷାଢ଼ରେ ବିବସ୍ୱାନ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଶ୍ରାବଣରେ ଅବ୍ୟଙ୍ଗ ବ୍ରତ ଓ ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ମହିମା, ଭାଦ୍ରରେ ଅମୁକ୍ତାଭରଣ/ସୋମାଂଶ ମହେଶ ପୂଜା, ଫଳ-ସପ୍ତମୀ (ଫଳାର୍ପଣ, ରକ୍ଷାସୂତ୍ର), ଆଶ୍ୱିନରେ ଶୁଭ-ସପ୍ତମୀ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଶାକ-ବ୍ରତ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମିତ୍ର-ବ୍ରତ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁ ମିତ୍ର), ପୌଷରେ ଅଭୟ-ବ୍ରତ (ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା, ମୋଦକ-ଦାନ), ମାଘ କୃଷ୍ଣରେ ସର୍ବାପ୍ତି (ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଚକ୍ର, ଜାଗରଣ), ଅଚଳ/ତ୍ରିଲୋଚନ ଜୟନ୍ତୀ ଓ ରଥ-ସପ୍ତମୀ (ରଥଦାନ), ଭାସ୍କରୀ ସପ୍ତମୀ (ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ଅର୍କ/ବଦରୀ ପତ୍ର), ପୁତ୍ର-ସପ୍ତମୀ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଅର୍କପୁଟ/ତ୍ରିବର୍ଗଦା। ଉପସଂହାର: ପ୍ରତିମାସ ସପ୍ତମୀରେ ଭାସ୍କର ପୂଜା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ପାଳନୀୟ ଅଷ୍ଟମୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀରେ ଭବାନୀଙ୍କ ଜନ୍ମୋତ୍ସବ—ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଯାତ୍ରା, ଦର୍ଶନ ଓ ଅଶୋକ-ବୁଡ଼ ବିଧି (ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ/ମହାଷ୍ଟମୀ) ସହ ଆରମ୍ଭ। ବୈଶାଖ-ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଉପବାସ ଓ ଅପରାଜିତା ଦେବୀ ଏବଂ ଶିବ/ଦେବୀ ରୂପ ପୂଜା; ଆଷାଢ଼ରେ ରାତ୍ରି ଜଳସ୍ନାନ, ଅଭିଷେକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ସହ ବିସ୍ତୃତ କର୍ମ। ଭାଦ୍ରପଦରେ ସନ୍ତାନଦାୟକ ବ୍ରତ, ‘ଦଶାଫଳ’ ନାମକ ଦଶଦିନିଆ କୃଷ୍ଣବ୍ରତ—୧୦୮ ଆହୁତିର ହୋମ, ତୁଳସୀପତ୍ର ପୂଜା, ପୁରିକା ନୈବେଦ୍ୟ, ଗୁରୁଦାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅନୁଷ୍ଠାନ; ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ବିଧି—ମଣ୍ଡପ/ମଣ୍ଡଳ/କଳଶ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଅଭିଷେକ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଜାଗରଣ, ପ୍ରତିମାଦାନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଧେନୁଦାନ। ତାପରେ ରାଧାବ୍ରତ, ଦୂର୍ବାଷ୍ଟମୀ (ସନ୍ତାନମନ୍ତ୍ର), ୧୬ ଦିନିଆ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ—୧୬ ଗଠିର ଡୋରକ, ଉଦ୍ୟାପନ, ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଘ୍ୟ ଓ ଷୋଡଶୋପଚାର। ଶେଷରେ ଦୁର୍ଗା ମହାଷ୍ଟମୀ, କରକବ୍ରତ, ଗୋପାଷ୍ଟମୀ, ଅନଘା ବିଧି, କାଳଭୈରବ ଉପବାସ, ଅଷ୍ଟକା ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଶିବପୂଜା, ଭଦ୍ରକାଳୀ/ଭୀଷ୍ମ ତର୍ପଣ, ଭୀମା ଓ ଶିବ-ଶିବା ପୂଜା, ଶୀତଳା ଅଷ୍ଟମୀର ମନ୍ତ୍ର-ରୂପ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରତିମାସ ଶିବ-ଶିବା ଅଷ୍ଟମୀ ପୂଜାର ସାଧାରଣ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
ସନାତନ ନାରଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭାକୁ ବାରମାସୀ ନବମୀ-ବ୍ରତର ବିଧି କହନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ଶ୍ରୀରାମନବମୀ—ଉପବାସ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଉତ୍ସବ ପରେ ଏକଭୁକ୍ତ, ମିଠା ଭୋଜନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଗୋ, ଭୂମି, ତିଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଆଦି ଦାନ; ପାପନାଶ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ। ପରେ ଶାକ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମାତୃ-ବ୍ରତ (ଭୈରବ ସମ୍ବନ୍ଧ), ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ ପୂଜା, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଚଣ୍ଡିକା ଆରାଧନା କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଉମା-ବ୍ରତ, ରାତିରେ ଐରାବତ ଉପରେ ଶ୍ୱେତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା; ଶ୍ରାବଣରେ କୌମାରୀ ରୂପ ଚଣ୍ଡିକା ପୂଜା (ରାତି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ପକ୍ଷ ଉପବାସ), ଭାଦ୍ରପଦରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ନନ୍ଦା ନବମୀ। ଆଶ୍ୱିନର ମହାପୂର୍ବାରେ ଶମୀ ପୂଜା, ରାତିରେ ଆୟୁଧ-ଚିହ୍ନ ପୂଜନ, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ବଳି ଓ ଦକ୍ଷିଣାରେ ସମାପ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକର ଅକ୍ଷୟା ନବମୀରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥମୂଳ ତର୍ପଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଘ୍ୟ; ପରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ନନ୍ଦିନୀ, ପୌଷରେ ମହାମାୟା, ମାଘରେ ମହାନନ୍ଦା, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଆନନ୍ଦା—ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମନୋକାମନା ସିଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଏ।
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ମାସାନୁସାରୀ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଚୈତ୍ରରେ ଧର୍ମରାଜ (ଯମ)ଙ୍କୁ ଋତୁଯୋଗ୍ୟ ଉପହାରରେ ପୂଜା, ଉପବାସ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ ଦିବ୍ୟ ବାନ୍ଧବ୍ୟ ମିଳେ। ମାଧବରେ ଶ୍ୱେତ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଓ ବହୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ବୈଷ୍ଣବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଗଙ୍ଗାବତରଣ ଏବଂ ଦାଶହରା ‘ଦଶଯୋଗ’ର ମହିମା—ନକ୍ଷତ୍ର, ବାର, କରଣ, ଯୋଗ, ରାଶିସ୍ଥିତି ସହ; ସ୍ନାନରେ ହରିଧାମ ଲାଭ। ଆଷାଢ଼ରେ ସ୍ନାନ-ଜପ-ହୋମ-ଦାନ ସ୍ୱର୍ଗଫଳଦାୟକ; ଶ୍ରାବଣରେ ଉପବାସସହ ଶିବପୂଜା ଓ ଦାନ; ଭାଦ୍ରପଦରେ ଦଶାବତାର ବ୍ରତରେ ତର୍ପଣ ଏବଂ ଦଶଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅବତାର ପ୍ରତିମା ଦାନ। ଆଶ୍ୱିନରେ ବିଜୟାଦଶମୀ—ଗୋମୟ ଚକ୍ରବାଳ ତିଆରି କରି ରାମ ଓ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପୂଜା, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ସହଭାଗିତାରେ ବିଜୟ ଓ ଧନଲାଭ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ସାର୍ବଭୌମ ବ୍ରତ—ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଦିଗ୍ବଳି, ଅଷ୍ଟଦଳ ମଣ୍ଡଳ, ଦିକ୍ପାଳ ଓ ଅନନ୍ତଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାପନାଶ; ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜାରେ ରାଜସମ ପୁଣ୍ୟ। ପରେ ମାର୍ଗଶିର୍ଷରେ ଆରୋଗ୍ୟକ, ପୌଷରେ କେଶବଙ୍କ ଦଶରୂପ ସହ ବିଶ୍ୱେଦେବ ପୂଜା, ମାଘରେ ଦେବାଙ୍ଗିରସ ପୂଜା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଯମଙ୍କ ପୂଜା, ତର୍ପଣ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଘ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମାନକ ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି—ପୁଷ୍ପସଜ୍ଜିତ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରସହ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ହୋମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ, ସଙ୍ଗୀତ, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ଜୟଘୋଷ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ। ପରେ ବାରମାସର ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାରଣ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ସାଧାରଣତଃ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ; ଫଳରୂପେ ପାପନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ବରୂଥିନୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଅନ୍ନ-ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନବିଶେଷ, ନିର୍ଜଲାର ପୁଣ୍ୟ ଚବିଶ ଏକାଦଶୀ ସମାନ, ଯୋଗିନୀର ଦାନମହିମା, ଶୟନୀ ଏକାଦଶୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ପୂଜାଦ୍ୱାରା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ଏବଂ ପ୍ରବୋଧିନୀରେ ବେଦମନ୍ତ୍ରସହ ‘ଜାଗରଣ’ କ୍ରିୟା ଓ ଉତ୍ସବ ଅର୍ପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦଶମୀ–ଏକାଦଶୀ–ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିନିଦିନିଆ ନିୟମ—ଆହାର କମାଇବା, ପାତ୍ର/ଆହାର ନିଷେଧ, ସତ୍ୟ-ଅହିଂସା-ଶୁଚିତା, ନିନ୍ଦା ଓ ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ—ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ବ୍ରତକଳ୍ପ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ମଦନ-ବ୍ରତ—ଶୁଦ୍ଧ ଘଟସ୍ଥାପନ (ଚାଉଳ, ଫଳ, ଆଖୁ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ), ଅଚ୍ୟୁତ ପୂଜା, ଉପବାସ, ପରଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ବର୍ଷାନ୍ତେ ଶୟ୍ୟା, ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କାମଦେବ ପ୍ରତିମାଦାନ। ପରେ ଭର୍ତ୍ତୃ-ଦ୍ୱାଦଶିକାରେ ଶ୍ରୀସହିତ ହରିଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ପୂଜି ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହରିପ୍ରତିମା ଓ ଶୟ୍ୟାଦାନରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସ୍ଥିରତା ଫଳ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ମାସାନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁର ରୂପ (ମାଧବ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ଶ୍ରୀଧର, ବାମନ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର ଆଦି), ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୋଜ୍ୟ, ପ୍ରାୟ ବାରଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାତ୍ର-ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ ଦକ୍ଷିଣା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। କାର୍ତ୍ତିକର ଗୋବତ୍ସ-ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଗୋ-ବତ୍ସ ଚିହ୍ନପୂଜା, ସୁରଭି ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ଓ ଦୁଗ୍ଧବର୍ଜନ। ନୀରାଜନ-ବ୍ରତ ମହାଶାନ୍ତି ରୂପେ ହରିଙ୍କୁ ଦୀପାରତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶିବ, ମାତୃଗଣ, ପିତୃ, ନାଗାଦି କ୍ରମପୂଜା; ଗୋସମ୍ପଦ ଓ ରାଜଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସାଧ୍ୟ-ବ୍ରତ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ-ବ୍ରତରେ ବାର ନାମ/ରୂପ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାପନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣତର୍ପଣ; ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ଭୋଗରୁ ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳଶ୍ରୁତି। ଅଖଣ୍ଡ-ବ୍ରତରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଓ ବାରମାସ ରାତ୍ରିଭୋଜନ; ରୂପ-ବ୍ରତରେ 108 ଗୋମୟ ପିଣ୍ଡ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରେ ହୋମ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିମାଦାନ। ସୁଜନ୍ମ-ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ମାସିକ ଦାନ (ଘିଅ, ଧାନ୍ୟ, ତିଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତ, ବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ) ଏବଂ ଶେଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା। ଶେଷରେ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ (ତ୍ରିସ୍ପୃଶା, ଉନ୍ମୀଲିନୀ, ବଞ୍ଜୁଲୀ, ପକ୍ଷବର୍ଧିନୀ, ଜୟା, ବିଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ଅପରାଜିତା) ଲକ୍ଷଣ, ତିଥି ସଂଯୋଗରେ ଏକାଦଶୀରୁ ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଉପବାସ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ନିୟମ, ଏବଂ ଏକାଦଶୀ-ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ଆଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବ୍ରତ-କଳ୍ପକୁ ମାସାନୁସାରେ ଓ ଋତୁକ୍ରମର ନିୟମରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଚୈତ୍ର/ମଧୁ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ମଦନ/ଅନଙ୍ଗ (କାମଦେବ) ପୂଜା—ଚନ୍ଦନରେ ରୂପଗଢ଼ା, ପୁଷ୍ପଧନୁ-ବାଣ ଚିତ୍ରଣ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂଜା, ବସନ୍ତ ଓ ଶିବନାମ ସହ ମନ୍ତ୍ର-ନମସ୍କାର, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ସତ୍କାର—ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ ସାରା ବର୍ଷ କାମଦେବଙ୍କ ନାମ, ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାର, ଦାନବିଧି (ବିଶେଷତଃ ଛାଗ ଦାନ) ଓ ନଦୀସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ କୁହାଯାଏ। ମହା ବାରୁଣୀ (ବାରୁଣୀରେ ଶନି-ଯୋଗ) ଓ ମହାମହା (ଶତଭିଷଜ୍ ନକ୍ଷତ୍ର+ଶନିବାର+ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ) ପରି ଶୁଭକାଳ-ବୃଦ୍ଧିକାରକ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ରାଧା ମାସର କାମଦେବ ବ୍ରତ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀର ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ-ଶମନ (ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀ ପୁଷ୍ପ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା), ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବହୁଦିନ ବ୍ରତ ଓ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ଚକ୍ର, ଶ୍ରାବଣର ରତି–କାମ ବ୍ରତ (୧୪ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପ୍ରତିମା ଓ ଗୋଦାନ), ଭାଦ୍ରପଦର ଗୋତ୍ରିରାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ନାରାୟଣ ବ୍ରତ (ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ଗୋଦାନ ମନ୍ତ୍ର), ଏବଂ ଈଷ/ଆଶ୍ୱିନର ଅଶୋକ ବ୍ରତ (ନାରୀଙ୍କ ବୈଧବ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା) ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ପ୍ରଦୋଷରେ ଦୀପଦାନ ପ୍ରଧାନ ଓ ଶେଷରେ ଶିବ-ଶତନାମ ସ୍ତୁତି ଆସେ। ଅନ୍ତେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଅନଙ୍ଗ ପୂଜା, ପୌଷରେ ହରିଙ୍କୁ ଘୃତପାତ୍ର ଦାନ, ମାଘରେ ତିନିଦିନ ସ୍ନାନ ବ୍ରତ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ କୁବେର ପୂଜା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଦାନ—ଏହି ସବୁରେ ସମୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶେଷେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ବାରୋ ମାସ ଜୁଡ଼ି ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଶିବଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ—ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ପୂଜା, ଉପବାସ/ଏକଭୁକ୍ତ, ମାତୃପୂଜା, ଏବଂ ପରଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଦାନ ସହ ସମାପନ। ପରେ ନୃସିଂହଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ଓଂକାରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଲିଙ୍ଗବ୍ରତ (ଆଟାର ଲିଙ୍ଗ ସହ), ରୁଦ୍ରବ୍ରତରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଧେନୁ ଦାନ, ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ରାରୋପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅନନ୍ତବ୍ରତର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି—ଏକଭୁକ୍ତ ହୋଇ ଗହମ ନୈବେଦ୍ୟ, ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଅନୁସାରେ ଚଉଦ ଗଠି ଡୋରା ବାନ୍ଧିବା, ଚଉଦ ବର୍ଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଉଦ୍ୟାପନରେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ, କଳଶ, ଅନନ୍ତ ପ୍ରତିମା, ଉପଦେବତା ପୂଜା, ହୋମ ଓ ବହୁ ଦାନ। କଦଳୀବ୍ରତରେ କଦଳୀବନରେ ରମ୍ଭାପୂଜା ଏବଂ କନ୍ୟା/ସୁମଙ୍ଗଳୀ ଭୋଜନ। ତଥା କିଛି ମୃତ୍ୟୁପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ଧର୍ମ-ଯମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ ଓ ଦୀପକର୍ମ (ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ), ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପାଶୁପତ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ (ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ), ପାଷାଣବ୍ରତ, ବିରୂପାକ୍ଷବ୍ରତ, ମାଘରେ ଯମତର୍ପଣ, ଏବଂ ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ମହାଶିବରାତ୍ରି ସହ ଚଉଦ କଳଶ ଆଦି ସାଧାରଣ ଉଦ୍ୟାପନବିଧି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଆସୁଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାସହ ଜଡିତ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ-ବ୍ରତ’ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ମନ୍ୱନ୍ତର-ଚକ୍ରର ସନ୍ଧି ବୋଲି କହି, ସୋମତୃପ୍ତି ପାଇଁ ପକା ଅନ୍ନ ମିଶା ଜଳସହ କଳଶଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସର୍ବଫଳଦାୟିନୀ—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ତଦ୍ରୂପ ଫଳ ଦେଏ; ଧର୍ମରାଜ-ବ୍ରତରେ ପକା ଭୋଜନ, ଜଳକଳଶ ଓ ଗୋ-ସମ ଦାନ, ବିଶେଷକରି ଖୁର-ଶିଙ୍ଗ ସହିତ କୃଷ୍ଣାଜିନ, ତିଳ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବା କଥା ଅଛି। ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟଫଳ—ସପ୍ତଦ୍ୱୀପୀ ପୃଥିବୀଦାନ ସମ ଫଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ଜଳକଳଶଦାନ ଶୋକନାଶକ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଟ-ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ: ଉପବାସ, ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଜଳ ଦେବା, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ବାନ୍ଧିବା, 108 ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅଖଣ୍ଡ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା, ସଧବାମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ପରଦିନ ଭୋଜନ କରି ସୌଭାଗ୍ୟଲାଭ। ଆଷାଢ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଗୋପଦ୍ମ-ବ୍ରତ: ଶ୍ରୀ-ଗରୁଡ ସହିତ ଚତୁର୍ଭୁଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ-ପୂଜା, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ପାଠ, ଗୁରୁପୂଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ; ବିଷ୍ଣୁକୃପାରେ ଇହ-ପର ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
ସୂତ କହନ୍ତି—ସନକାଦି କୁମାରମାନେ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଶିବଲୋକକୁ ଯାଇ, ଶିବ-ଆଗମର ସାର ପାଇ ‘ଜୀବନ୍ତ ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ନାରଦ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର-ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି କୈଲାସକୁ ଯାଆନ୍ତି। କୈଲାସର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା—ବନସ୍ପତି, ପକ୍ଷୀ, ସିଦ୍ଧ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅଲକନନ୍ଦା—ପରେ ନାରଦ କପର୍ଦିନ/ବିରୂପାକ୍ଷ/ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ଦେଖନ୍ତି। ଶିବ ସ୍ନେହରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ନାରଦ ପଶୁ–ପାଶ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଶାମ୍ଭବ ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, ଶିବ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ-ଯୋଗ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ନାରଦ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକଟରେ ପୁରାଣ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି—ବେଦସମ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ, ମନ୍ଦିର ଓ ପଣ୍ଡିତସଭାରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ଫଳ, ମଥୁରା, ପ୍ରୟାଗ, ସେତୁ, କାଞ୍ଚୀ, ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ବକ୍ତାଙ୍କୁ ଦାନ, ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନରେ ସମ୍ମାନ। ଶେଷରେ ନାରାୟଣ ପରମ, ନାରଦପୁରାଣ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷଣା ହୋଇ, ଯଜ୍ଞସତ୍ର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ସୂତ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରନ୍ତି।
Read Narada Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.