The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata

Verse 1

सनातन उवाचग । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरा नार्योऽभीष्टान्कामानवाप्नुयुः ॥ १ ॥

ସନାତନ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ଚତୁର୍ଥୀର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ କଲେ ନର-ନାରୀ ନିଜ ଅଭୀଷ୍ଟ କାମନା ପାଆନ୍ତି।

Verse 2

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणम् । गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा कांचनदक्षिणाम् ॥ २ ॥

ଚୈତ୍ରମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ବାସୁଦେବ-ସ୍ୱରୂପୀ ଗଣପତିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 3

विप्राय विष्णुलोकं तु गच्छेद्देवनमस्कृतः । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु प्रार्थ्यं संकर्षणाह्वयम् ॥ ३ ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନମସ୍କୃତ ସେ, ବିପ୍ରହିତାର୍ଥେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଏ; ଏବଂ ବୈଶାଖ ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘ସଙ୍କର୍ଷଣ’ ନାମରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शंखं दत्त्वा विधानवित् । प्राप्य संकर्षणं लोकं मोदते बहुकल्पकम् ॥ ४ ॥

ବିଧାନ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖ ଦାନ କରି, ସଙ୍କର୍ଷଣଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବହୁ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 5

ज्येष्ठमासचतुर्थ्यां तु प्रार्च्य प्रद्युम्नरूपिणम् । फलं मूलं च युथेभ्यो दत्त्वा स्वर्गं लभेन्नरः ॥ ५ ॥

ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ରୂପେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଦଳଦଳକୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ (କନ୍ଦ) ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ।

Verse 6

आषाढस्य चतुर्थ्यां तु संप्रपूज्यानिरुद्धकम् । यतिभ्योऽलाबुपात्राणि दत्त्वाभीष्टं लभेन्नरः ॥ ६ ॥

ଆଷାଢ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଭଗବାନ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଯତିମାନଙ୍କୁ ଅଲାବୁ-ପାତ୍ର (ଲାଉ ପାତ୍ର) ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଭୀଷ୍ଟ ଲଭେ।

Verse 7

चतुर्मूर्तिव्रतान्येवं कृत्वा द्वादशवत्सरम् । उद्यापनं विधानेन कर्तव्यं फलमिच्छता ॥ ७ ॥

ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତି-ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପାଳନ କରି, ଫଳ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଉଦ୍ୟାପନ (ସମାପନ କ୍ରିୟା) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

अन्यज्ज्येष्ठचतुर्थ्यां तु सतीव्रतमनुत्तमम् । कृत्वा गणपतेर्मातुर्लोके मोदेत तत्समम् ॥ ८ ॥

ଅନ୍ୟଥା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘ସତୀ-ବ୍ରତ’ ନାମକ ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ, ସାଧକ ଗଣପତିଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ସୁଖରେ ମୋଦିତ ହୁଏ।

Verse 9

तथाऽषाढचतुर्थ्यां तु व्रतमन्यच्छुभावहम् । रथंतराह्वकल्पस्य ह्यादिभूतं दिनं यतः ॥ ९ ॥

ସେହିପରି ଆଷାଢ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଆଉ ଏକ ଶୁଭାବହ ବ୍ରତ ଅଛି; କାରଣ ସେ ଦିନ ‘ରଥନ୍ତର’ ନାମକ କଳ୍ପର ଆଦିଦିନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 10

श्रद्धापूतेन मनसा गणेशं विधिना नरः । पूजयित्वा लभेच्चापि फलं देवादिदुर्गमम् ॥ १० ॥

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ମନ ନେଇ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଦେବାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।

Verse 11

श्रावणस्य चतुर्थ्यां तु जाति चंद्रोदये मुने ॥ ११ ॥

ହେ ମୁନେ! ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ‘ଜାତି-ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ’ ନାମକ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

गणेशाय प्रदद्याच्च ह्यर्घ्यं विधिविदांवरः । लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥ १२ ॥

ବିଧିଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଣେଶଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁ—ଯିଏ ଲମ୍ବୋଦର, ଚତୁର୍ବାହୁ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ।

Verse 13

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नास्यं विचिंतयेत् । आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥ १३ ॥

ଦେବତାଙ୍କୁ ନାନା ରତ୍ନାଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବ; ପରେ ଆବାହନ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପଚାରରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବ।

Verse 14

नैवेद्यं मोदकं दद्याद्गणेशप्रीतिदायकम् । एवं व्रतं विधायाथ भुक्त्वा मोदकमेव च ॥ १४ ॥

ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିଦାୟକ ମୋଦକକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ବ୍ରତ ବିଧିପୂର୍ବକ କରି, ପରେ ମୋଦକ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ।

Verse 15

सुखं स्वप्यान्निशायां तु भूमावेव कृतार्चनः । व्रतस्यास्य प्रभावेण कामान्मनसि चिंतितान् ॥ १५ ॥

ଆରାଧନା କରି ସେ ରାତିରେ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ସୁଖରେ ଶୟନ କରୁ। ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ମନରେ ଚିନ୍ତିତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 16

लब्ध्वा लेके परं चापि गणेशपदमाप्नुयात् । नानेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

ପରଲୋକରେ ପରମ ଲୋକ ଲାଭ କରି ସେ ଗଣେଶପଦ (ଆବାସ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ।

Verse 17

तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सता । अथास्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति व्रतम् ॥ १७ ॥

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ କରୁ। ଏବଂ ଏହି ଦିନେ ଦୂର୍ବା-ଗଣପତି ବ୍ରତ ଆଚରଣୀୟ।

Verse 18

केचिदिच्छंति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते । हैमं निर्माय गणपं ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ॥ १८ ॥

ହେ ଦେବର୍ଷି, କେହି କେହି ଏହାର ବିଧାନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି; ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ବିଧି କହୁଛି। ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଗଣପ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ତାମ୍ରପାତ୍ର ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 19

वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमंडले । पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पंचभिः ॥ १९ ॥

ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳରେ ତାହାକୁ ଲାଲ ବସ୍ତ୍ରରେ ବେଷ୍ଟିତ କରି, ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ପତ୍ରିକା (ପତ୍ରାର୍ପଣ) ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର।

Verse 20

बिल्वपत्रमपामार्गं शमी दूर्वा हरिप्रिया । आभिरन्यश्च कुसुमैरभ्यर्च्य फलमोदकैः ॥ २० ॥

ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଅପାମାର୍ଗ, ଶମୀ ଓ ଦୂର୍ବା—ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ସହ ଫଳ ଓ ମଧୁର ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । उपहारं प्रकल्प्याथ दद्यादर्घं समुद्यते । ततः संप्रारथ्य विघ्नेशमूर्तिं सोपस्करां मुने ॥ २१ ॥

ବିଧିଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ଉପହାର ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଯୋଗ୍ୟ ଭେଟ ଗଠନ କରି ଉଠି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବ; ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ପୂଜା-ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ବିଘ୍ନେଶ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବ।

Verse 22

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । कृत्वैवं पंच वर्षाणि समुपास्य यथाविधि ॥ २२ ॥

ବିଧିଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜକୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଯଥାବିଧି ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ସେବା କରିବ।

Verse 23

भुक्त्वेह भोगानखिलान् लोकं गणपतेर्व्रजेत् । अथ भाद्रचतुर्थ्यां तु बहुलाधेनुसंज्ञकम् ॥ २३ ॥

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ଗଣପତିଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ଏବେ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘ବହୁଲାଧେନୁ’ ନାମକ ବ୍ରତର ବିଧାନ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 24

पूजनी योऽत्र यत्नेन स्रग्गंधयवसादिभिः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद्दानमाचरेत् ॥ २४ ॥

ଏଠାରେ ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ, ଯବ ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ଦାନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

अशक्तः पुरेतां तु नमस्कृत्य विसर्जयेत् । पंचाब्दं वादशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥ २५ ॥

ଯଦି କେହି ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ତେବେ ପୂର୍ବବତ୍ ନମସ୍କାର କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ରତର ସମାପନ କରି ବିସର୍ଜନ କରିବ—ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ଦଶ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଷୋଳ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 26

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् ॥ २६ ॥

ବ୍ରତ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଦ୍ୟାପନ କରିଲେ, ପୟସ୍ୱିନୀ ଧେନୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ମନୋହର ଭୋଗସୁଖ ଉପଭୋଗ ହୁଏ।

Verse 27

सत्कृतो देवतावृंदैर्गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्ल चतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥ २७ ॥

ଦେବତାବୃନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୋଇ ସେ ଗୋଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘ସିଦ୍ଧ-ବୈନାୟକ ବ୍ରତ’ କଥିତ।

Verse 28

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ २८ ॥

ଆବାହନ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପଚାରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ସିଦ୍ଧି-ବିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 29

एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशांकुशधरं देवं तप्तकांचनसन्निभम् ॥ २९ ॥

ମୁଁ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ଏକଦନ୍ତ, ଶୂର୍ପକର୍ଣ୍ଣ, ଗଜବକ୍ତ୍ର, ଚତୁର୍ଭୁଜ; ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରୀ, ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 30

एकविंशति पत्राणि चैकविंशतिनामभिः । समर्पयेद्भक्तियुक्तस्तानि नामानि वै श्रृणु ॥ ३० ॥

ଭକ୍ତିସହିତ ଏକୋଇଶି ପତ୍ରକୁ ଏକୋଇଶି ନାମ ସହ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ସେହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣ॥

Verse 31

सुमुखाय शमीपत्रं गणाधीशाय भृंगजम् । उमापुत्राय बैल्वं तु दूर्वां गजमुखाय च ॥ ३१ ॥

ସୁମୁଖଙ୍କୁ ଶମୀପତ୍ର, ଗଣାଧୀଶଙ୍କୁ ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଉମାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଗଜମୁଖଙ୍କୁ ଦୂର୍ବା ଅର୍ପଣ କର॥

Verse 32

लंबोदराय बदरीं धत्तूरं हरसूनवे । शूर्पकर्णाय तुलसीं वक्रतुंडाय शिंबिजम् ॥ ३२ ॥

ଲମ୍ବୋଦରଙ୍କୁ ବଦରୀ, ହରସୂନବଙ୍କୁ ଧତ୍ତୂର, ଶୂର୍ପକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ତୁଳସୀ, ବକ୍ରତୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ଶିଂବିଜ ଅର୍ପଣ କର॥

Verse 33

गुहाग्रजायापामार्गमेकदंताय बार्हतम् । हेरम्बाय तु सिंदूरं चतिर्होत्रे च पत्रजम् ॥ ३३ ॥

ଗୁହାଗ୍ରଜଙ୍କୁ ଅପାମାର୍ଗ, ଏକଦନ୍ତଙ୍କୁ ବାର୍ହତ, ହେରମ୍ବଙ୍କୁ ସିନ୍ଦୂର, ଚତୁର୍ହୋତ୍ରଙ୍କୁ ପତ୍ରଜ ଅର୍ପଣ କର॥

Verse 34

सर्वेश्वरायागस्त्यस्य पत्रं प्रीतिविवर्द्धनम् । दूर्वायुग्मं ततो गृह्य गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ ३४ ॥

ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗସ୍ତ୍ୟପତ୍ର ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ଦୂର୍ବାର ଯୁଗ୍ମ ନେଇ ଅର୍ପଣ କର॥

Verse 35

पूजां निवेदयेद्भक्तियुक्तो मोदकपंचकम् । आचमय्य नमस्कृत्य संप्रार्थ्य च विसर्ज्जयेत् ॥ ३५ ॥

ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୂଜାରେ ପାଞ୍ଚଟି ମୋଦକ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ। ପରେ ଆଚମନ କରି, ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରିବ।

Verse 36

विनायकस्य प्रतिमां हैमीं सोपस्करां मुने । निवेदयेच्च गुरवे द्विजेभ्यो दक्षिणां ददेत् ॥ ३६ ॥

ହେ ମୁନେ, ପୂଜା-ଉପକରଣ ସହିତ ବିନାୟକଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ।

Verse 37

एवं कृतार्चनो भक्त्या पंच वर्षाणि नारद । उपास्य लभते कामानैहिकामुष्मिकान् शुभान् ॥ ३७ ॥

ହେ ନାରଦ, ଏଭଳି ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଉପାସନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଶୁଭ କାମ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।

Verse 38

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न पश्येच्च कदाचन । पश्यन् मिथ्याभिशाप तु लभते नात्र संशयः । अथ तद्दोषनाशाय मन्त्रं पौराणिकं पठेत् ॥ ३८ ॥

ଏହି ଚତୁର୍ଥୀରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଖିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଶାପ/ଅପବାଦ ଲାଗେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଦୋଷ ନାଶ ପାଇଁ ପୌରାଣିକ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବ।

Verse 39

सिंहः प्रसेनममधीत्सिंहो जांबवता हतः । सकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥ ३९ ॥

ସିଂହ ପ୍ରସେନକୁ ଗିଳିଲା; ସେହି ସିଂହକୁ ଜାମ୍ବବାନ୍ ହତ କଲେ। ହେ ଶିଶୁ, କାନ୍ଦନି—ଏହି ସ୍ୟମନ୍ତକ ମଣି ନିଶ୍ଚୟ ତୋର ଅଟେ।

Verse 40

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकम् ॥ ४० ॥

ଈଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ କପର୍ଦ୍ଦୀଶ ପ୍ରଭୁ ବିନାୟକଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेदुपचारकैः । अकारणान्मुष्टिगतांस्तंडुलान्सकपर्द्दिकान् ॥ ४१ ॥

ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତରେ ଉପଚାରସହ ପୂଜା କରି, କୌଣସି ବିଶେଷ କାରଣ ବିନା ମୁଠିଭର ତଣ୍ଡୁଳ କପର୍ଦ୍ଦିକା (କଉଡ଼ି) ସହ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

विप्राय बटवे दद्याद्गंधपुष्पार्चिताय च । तंडुला वैश्वदैवत्या हरदैवत्यमिश्रिताः ॥ ४२ ॥

ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ବଟୁ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ)କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ତଣ୍ଡୁଳ ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତ ଓ ହର (ଶିବ) ଦେବତାର ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ମିଶ୍ରିତ ହେଉ।

Verse 43

कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयतां तैः समर्पितैः । चतुर्थ्यां कार्तिके कृष्णे करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ४३ ॥

ସେହି ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା କପର୍ଦ୍ଦୀ ଗଣନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘କରକ’ ନାମକ ବ୍ରତ ସ୍ମୃତ।

Verse 44

स्त्रीणामेवाधिकारोऽत्र तद्विधानमुदीर्यते । पूजयेच्च गणाधीशं स्नाता स्त्रीसमलंकृता ॥ ४४ ॥

ଏଠାରେ ଅଧିକାର କେବଳ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର; ତେଣୁ ଏହାର ବିଧାନ କୁହାଯାଉଛି। ସ୍ନାନ କରି ଅଲଙ୍କୃତ ସ୍ତ୍ରୀ ଗଣାଧୀଶ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 45

तदग्रे पूर्णपक्वान्नं विन्यसेत्करकान्दश । समर्प्य देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा ॥ ४५ ॥

ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କ ଅନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଶଟି କରକ (ପାତ୍ର) ରଖିବ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଯମିତ ମନେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସମର୍ପଣ କରିବ।

Verse 46

देवो मे प्रीयतामेवमुच्चार्य्याथ समर्पयेत् । सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यो यथाकामं च सादरम् ॥ ४६ ॥

“ଦେବ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରେ ସମର୍ପଣ କରିବ। ତାପରେ ଆଦରସହ ସୁବାସିନୀ ନାରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦାନ ଦେବ।

Verse 47

ततश्चंद्रोदये रात्रौ दत्त्वार्घं विधिपूर्वकम् । भुञ्जीत मिष्टमन्नं च व्रतस्य परिपूर्तये ॥ ४७ ॥

ତାପରେ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ବ୍ରତର ପରିପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବ।

Verse 48

यद्वा क्षीरेण करकं पूर्णं तोयेन वा मुने । सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ४८ ॥

ଅଥବା, ହେ ମୁନେ, କ୍ଷୀରରେ—କିମ୍ବା ଜଳରେ—ପୂର୍ଣ୍ଣ କରକକୁ, ସୁପାରି, ଅକ୍ଷତ ଓ ରତ୍ନସହ ଶୋଭିତ କରି ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବ।

Verse 49

एतत्कृत्वा व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकम् । उपायनं विधायाथ व्रतमेतद्विसर्ज्जयेत् ॥ ४९ ॥

ଏହି ବ୍ରତକୁ ନାରୀ ଷୋଳ କିମ୍ବା ବାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରି, ପରେ ଉପାୟନ (ସମାପନ ଅର୍ପଣ) ବିଧିପୂର୍ବକ କରି, ତାପରେ ଏହି ବ୍ରତର ବିଧିବତ୍ ବିସର୍ଜନ କରିବ।

Verse 50

यावज्जीवं तु वा नार्या कार्य्यं सौभाग्यवांछया । व्रतेनानेन सदृशं स्त्रीणां सौभाग्यदायकम् ॥ ५० ॥

ଯେ ନାରୀ ସୌଭାଗ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁ; ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ଏହି ବ୍ରତ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ।

Verse 51

विद्यते भुवनेष्वन्यत्तस्मान्नित्यमिति स्थितिः । ऊर्ज्जशुक्लचतुर्थ्यां तु नागव्रतमुदाहृतम् ॥ ५१ ॥

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଛଡ଼ା ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତେଣୁ ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଊର୍ଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ ‘ନାଗବ୍ରତ’ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଛି।

Verse 52

प्रातर्व्रतं तु संकल्प्य धेनुशृंजगलं शुचि । पीत्वा स्नात्वाथ मध्याह्ने शंखपालादिपन्नगान् ॥ ५२ ॥

ପ୍ରାତଃକାଳେ ବ୍ରତ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ‘ଧେନୁଶୃଙ୍ଗ-ଜଳ’ ପାନ କର; ପରେ ସ୍ନାନ କରି ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଶଙ୍ଖପାଳ ଆଦି ପନ୍ନଗମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ତର୍ପଣ-ପୂଜନ କର।

Verse 53

शेषं चाह्वामपूर्वैस्तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यादेतन्नागव्रतं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

ପ୍ରଥମେ ଶେଷନାଗଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଉପଚାରସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କ୍ଷୀରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଆପ୍ୟାୟନ (ପୋଷଣ-ସେବା) କରିବା—ଏହିଟିକୁ ନାଗବ୍ରତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।

Verse 54

एवंकृते तु विप्रेंद्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यंत्यचिरान्न दशंति च पन्नगाः ॥ ५४ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଲୋକମାନେ ଏହି ଶୁଭ ନାଗବ୍ରତକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କଲେ, ଅଚିରେ ବିଷର ପ୍ରଭାବ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ପନ୍ନଗମାନେ ଦଂଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 55

मार्गशुक्लचतुर्थ्यां तु वर्षं यावन्मुनीश्वरा । क्षपयेदेकभक्तेन नक्तेनाथ द्वितीयकम् ॥ ५५ ॥

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରୁ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଏହି ବ୍ରତକୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦିନେ ଏକଭକ୍ତ (ଏକଥର ଭୋଜନ) ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରମରେ ନକ୍ତବ୍ରତ (ରାତିରେ ନିୟମ) ପାଳନ କରିବ।

Verse 56

अयाचितोपवासाभ्यां तृतीयकचतुर्थके । एवं क्रमेण विधिवच्चत्वार्यब्दानि मानवः ॥ ५६ ॥

ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଷରେ ଅଯାଚିତ-ଭୋଜନ (ନ ମାଗି ପାଇଥିବା ଅନ୍ନ) ଓ ଉପବାସ—ଏହି ଦୁଇ ନିୟମକୁ ବିଧିମତ୍ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଚାରି ବର୍ଷ ପୂରଣ କରେ।

Verse 57

समाप्य च ततोऽस्यांते व्रतस्नातो महाव्रती । कारयेद्धेमघटितं भूगणेर्मूषकं रथम् ॥ ५७ ॥

ତାପରେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି, ବ୍ରତାନ୍ତେ ବ୍ରତ-ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମହାବ୍ରତୀ, ଭୂଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ମୂଷକ-ରଥ ତିଆରି କରାଇବ।

Verse 58

अशक्तो वर्णकैरेव शुभ्रं चाब्जं सुपत्रकम् । तस्योपरि घटं स्थाप्य ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ५८ ॥

ଯଦି ଅଶକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ରଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁପତ୍ରକ ଅବ୍ଜ (ପଦ୍ମ) ତିଆରି କରି, ତାହାର ଉପରେ ତାମ୍ରପାତ୍ର ସହିତ ଯୁକ୍ତ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 59

पूरयेत्तंडलैः शुभ्रैस्तस्योपरि गणेश्वरम् । न्यसेद्वस्त्रयुगाच्छन्नं गंधाद्यैः पूजयेच्च तम् ॥ ५९ ॥

ସେହି କଳଶକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଶୁଭ୍ର ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ) ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବ। ତାହାର ଉପରେ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବ।

Verse 60

नैवेद्यं मोदकं कल्प्यं गणेशः प्रीयतामिति । जागरैर्शीतवाद्याद्यैः पुराणाख्यानकैश्चरेत् ॥ ६० ॥

ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ, ବିଶେଷକରି ମଧୁର ମୋଦକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି “ଗଣେଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ” ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବ। ଶୀତଳ ସୁମଧୁର ବାଦ୍ୟ ଓ ପୁରାଣାଖ୍ୟାନ ପାଠ ସହ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ କରିବ।

Verse 61

प्रभाते विमले स्नात्वा होमं कृत्वा विधानतः । तिलव्रीहियवश्वेतसुर्षपाज्यैः सखंडकैः ॥ ६१ ॥

ବିମଳ ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିମତେ ହୋମ କରିବ। ତିଳ, ଧାନ/ଚାଉଳ, ଯବ, ଧଳା ସରିଷ ଓ ଘି—ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ ସହ—ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 62

गणो गणाधिपश्चैव कूष्मांडस्त्रिपुरांतकः । लंबोदरैकदंतौ च रुक्मदंष्ट्रश्च विघ्नपः ॥ ६२ ॥

ସେ ‘ଗଣ’, ‘ଗଣାଧିପ’, ‘କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ’, ‘ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ’, ‘ଲମ୍ବୋଦର’, ‘ଏକଦନ୍ତ’, ‘ରୁକ୍ମଦଂଷ୍ଟ୍ର’ ଓ ‘ବିଘ୍ନପ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 63

ब्रह्मा यमोऽथ वरुणः सोमसूर्यहुताशनाः । गन्धमादी परमेष्ठीत्येवं षोडशनामभिः ॥ ६३ ॥

ତାଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’, ‘ଯମ’, ‘ବରୁଣ’, ‘ସୋମ’, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’, ‘ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି)’, ‘ଗନ୍ଧମାଦୀ’ ଓ ‘ପରମେଷ୍ଠୀ’—ଏପରି ଷୋଳ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।

Verse 64

प्रणवाद्यैर्ङेंनमोंऽतैः प्रत्येकं दहने हुनेत् । वक्रतुंडेति ङेंतेन बर्मांतेनाष्टयुक्छतम् ॥ ६४ ॥

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ସମାପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବ। ପରେ ‘ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ-’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଓ ‘ବର୍ମନ୍’ (ରକ୍ଷା-ବାକ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ମନ୍ତ୍ରରେ 108 ଆହୁତି କରିବ।

Verse 65

ततो व्याहृतिभिः शक्त्या हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् । दिक्पालान्पूजयित्वा च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ६५ ॥

ତାପରେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ୟାହୃତିସହ ଆହୁତି ଦେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରିବ। ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ପୂଜି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 66

चतुत्विंशतिसंख्याकान् मोदकैः पायसैस्तथा । सवत्सां गां ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम् ॥ ६६ ॥

ଚବିଶଟି ମୋଦକ ଓ ପାୟସ ନିବେଦନ କରିବ। ତାପରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାସହ ବଛୁରାସହିତ ଗାଈ ଦାନ କରିବ।

Verse 67

अन्योभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं च ततो ददेत् । प्रणम्य दक्षिणीकृत्य प्रविसृज्य द्विजोत्तमाम् ॥ ६७ ॥

ତାପରେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବ—ଅଧିକ ଉଦାରତାରେ। ପ୍ରଣାମ କରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କରିବ।

Verse 68

बन्धुभिः सह भुंजीत स्वयं च प्रीतमानसः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् ॥ ६८ ॥

ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରୁ ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତିମନ ରହୁ। ଏହି ବ୍ରତ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।

Verse 69

सायुज्यं लभते विष्णोर्गणेशस्य प्रसादतः । केचिद्वरव्रतं नाम प्राहुरेतस्य नारद ॥ ६९ ॥

ଗଣେଶଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ହେ ନାରଦ, କେହି କେହି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ‘ବର-ବ୍ରତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 70

विधानमेतदेवापि फलं चापीह तत्समम् । पौषमासचतुर्थ्यां तु विघ्नेशं प्रार्थ्य भक्तितः ॥ ७० ॥

ଏହିଏ ହିଁ ବିଧି, ଏଠାରେ ଫଳ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ପୌଷ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 71

विप्रैकं भोजयेच्चैवं मोदकैर्दक्षिणां ददेत् । एवं कृते मुने भूयाद्व्रती संपत्तिभाजनम् ॥ ७१ ॥

ଏପରି ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ମୋଦକ ରୂପେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ମୁନି, ଏହା କଲେ ବ୍ରତୀ ପରେ ସମ୍ପତ୍ତିର ପାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 72

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते । तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम् ॥ ७२ ॥

ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀକୁ ‘ସଙ୍କଷ୍ଟ-ବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ। ସେଦିନ ବ୍ରତୀ ଉପବାସର ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 73

चंद्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः । ततश्चंद्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम् ॥ ७३ ॥

ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯତ ମନରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ ମୃଣ୍ମୟ ଗଣନାୟକ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम् । उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ७४ ॥

ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି (ଦେବତାଙ୍କୁ) ପୀଠରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ—ଆୟୁଧ ଓ ବାହନ ସହିତ। ପରେ ବିଧାନାନୁସାରେ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

मोदकं चापि नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकम् । ततोऽर्घ्यं ताम्रजे पात्रे रक्तचंदनमिश्रितम् ॥ ७५ ॥

ମୋଦକ ଓ ଗୁଡ଼ ମିଶା ତିଳମିଠାକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ମିଶାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 76

सकुशं च सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चंद्राय दापयेत् ॥ ७६ ॥

କୁଶ ଓ ଦୂର୍ବା ସହ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତ ଯୁକ୍ତ, ଶମୀପତ୍ର ଓ ଦହି ମିଶାଇ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 77

गगनार्णवमाणिक्य चंद्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥ ७७ ॥

ହେ ଗଗନ-ସମୁଦ୍ରର ମାଣିକ୍ୟ ସଦୃଶ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦାକ୍ଷାୟଣୀପତି! ହେ ଗଣେଶ-ପ୍ରତିରୂପ! ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 78

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यान्स्वयं भुंजीत चाज्ञया ॥ ७८ ॥

ଏଭଳି ପାପନାଶକ ଦିବ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗଣେଶଙ୍କୁ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ; ପରେ ଅନୁମତି ନେଇ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 79

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शूभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यान्न च संकष्टमाप्नुयात् ॥ ७९ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଏଭଳି ‘ସଙ୍କଷ୍ଟ’ ନାମକ ଶୁଭବ୍ରତ କଲେ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଏବଂ କେହି ସଙ୍କଟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 80

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमनुत्तमम् । तस्यां तु गौरी संपूज्या संयुक्ता योगिनीगणैः ॥ ८० ॥

ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ଅନୁତ୍ତମ ‘ଗୌରୀ-ବ୍ରତ’ ହୁଏ। ସେହି ପବିତ୍ର ଦିନେ ଯୋଗିନୀଗଣ ସହିତ ଦେବୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 81

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुंदपुष्पैः सकुंकुमैः । रक्तसूत्रे रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च ॥ ८१ ॥

ପୁରୁଷମାନେ ଓ ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନେ କୁନ୍ଦ ଫୁଲରେ କୁଙ୍କୁମ ମିଶାଇ, ଲାଲ ସୂତା ଓ ଲାଲ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଲାଲ ଆଲତା ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 82

धूपैर्दीपंश्च बलिभिः सगुडैनार्द्रकेण च । पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः ॥ ८२ ॥

ଧୂପ-ଦୀପ, ବଳି-ନୈବେଦ୍ୟ ସହ; ଗୁଡ଼ ଓ ତାଜା ଅଦା; କ୍ଷୀର, ପାୟସ (ଖୀର), ଲୁଣ ଏବଂ ପାଳଙ୍ଗ ଭଳି ଶାକ ଦ୍ୱାରା (ପୂଜା) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 83

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः । सौभाग्यवृद्धये देयो भोक्तव्यं बंधुभिः सह ॥ ८३ ॥

ଅବିଧବା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ସୁଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ସୌଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଓ ପ୍ରସାଦ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 84

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् । प्रतिवर्षं प्रकर्त्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा ॥ ८४ ॥

ହେ ବିପ୍ର! ଏହି ଗୌରୀ-ବ୍ରତ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଏହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ନାରୀମାନେ ଓ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 85

ढुंढिव्रतं परैः प्रोक्तं कैश्चित्कुंडव्रतं स्मृतम् । ललिताव्रतमित्यन्यैः शांतिव्रतमथापरैः ॥ ८५ ॥

କେହି ଏହାକୁ ଢୁଂଢି-ବ୍ରତ ବୋଲି କହନ୍ତି, କେହି କୁଣ୍ଡ-ବ୍ରତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ ଲଲିତା-ବ୍ରତ, ଆଉ କେହି ଶାନ୍ତି-ବ୍ରତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 86

स्नानं दानं जपो होमः सर्वमस्यां कृतं मुने । भवेत्सह स्रगुणितं प्रसादाद्दंतिनः सदा ॥ ८६ ॥

ହେ ମୁନେ! ଏହି ଅବସରରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ହୋମ—ସବୁକିଛି ଦନ୍ତିନ (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସଦା ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 87

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ढुंढिराजव्रतं शुभम् । तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्य स्वयं चाश्नीत मानवः ॥ ८७ ॥

ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଶୁଭ ଢୁଂଢିରାଜ-ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ତିଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଭୋଜନ କରାଇ, ସାଧକ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜିବ।

Verse 88

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः । तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात्तत्प्रसादतः ॥ ८८ ॥

ଯେ ଗଣେଶ-ଆରାଧନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଦାନ, ହୋମ ଓ ପୂଜା କରେ—ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 89

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः । द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये ॥ ८९ ॥

ଗଜବକ୍ତ୍ର (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି-ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଦରକାର।

Verse 90

यस्मिन्कस्मिन्भवेन्मासि चतुर्थी रविवारयुक् । सांगारका वा विप्रेंद्र सा विशेषफलप्रदा ॥ ९० ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଯେ କୌଣସି ମାସରେ ଚତୁର୍ଥୀ ଯଦି ରବିବାର ସହିତ ପଡ଼େ, କିମ୍ବା ମଙ୍ଗଳବାର-ଯୁକ୍ତ ‘ସାଙ୍ଗାରକା’ ଚତୁର୍ଥୀ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟିନୀ ହୁଏ।

Verse 91

सर्वासु च चतुर्थीषु शुक्लास्वप्यसितासु च । विघ्नेश एव देवेशः संपूज्यो भक्तितत्परैः ॥ ९१ ॥

ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ଥୀରେ—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ହେଉ କି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ—ଭକ୍ତିରେ ତତ୍ପର ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିସହିତ କେବଳ ଦେବେଶ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 92

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शमास चतुर्थीव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନରେ, ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ଦ୍ୱାଦଶମାସ ଚତୁର୍ଥୀବ୍ରତ ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଏକଶେ ତେରୋତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।