The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ବାୟବୀୟ (ବାୟୁ) ପୁରାଣର ମହିମା କହନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଏହାର ପରିମାଣ 24,000 ଶ୍ଲୋକ; ଶ୍ୱେତକଳ୍ପରେ ବାୟୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଛି। ପୁରାଣଟି ଦୁଇ ଭାଗରେ, ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ରୀତିରେ ସର୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ୱନ୍ତର ବଂଶାବଳୀ ଓ ଗୟାସୁର ବଧର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର। ଏଥିରେ ମାସ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ବିଶେଷତଃ ମାଘ), ଦାନଧର୍ମ, ରାଜଧର୍ମ, ଲୋକଭେଦରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ବ୍ରତ-ଆଚାର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଉତ୍ତରଭାଗରେ ଶିବସଂହିତାନୁଗୁଣ ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ତଟେ ତଟେ ଶିବଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି, ନର୍ମଦାଜଳର ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିତ୍ୱ, ଏବଂ ରେବାଶକ୍ତିରୂପେ ଅବତରଣ। 35 ସଙ୍ଗମ ଓ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଗଣନା ପରେ ଶ୍ରାବଣୀରେ ଗୁଡ଼-ଧେନୁଦାନ ଓ ପାଠବିଧି, ଫଳଶ୍ରୁତି—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଶ୍ରବଣେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ପୁଣ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् । यस्मिञ्च्छ्रुते लभद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः ॥ १ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ବାୟବୀୟ ପୁରାଣ ପ୍ରବଚନ କରିବି। ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପରମାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ଧାମ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 2
चतुर्विंशतिसाहस्रं तत्पुराणं प्रकीर्तितम् । श्वेतकल्पप्रसंगेन धर्मानत्राह मारुतः ॥ २ ॥
ସେହି ପୁରାଣ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ସାହସ୍ର ଶ୍ଲୋକରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତକଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କହିଛନ୍ତି।
Verse 3
तद्बायवीयनुदितं भागद्वयसमन्वितम् । सर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र सविस्तरम् ॥ ३ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ବାୟବୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଉଦ୍ଘୋଷିତ ସେହି ପୁରାଣ ଦୁଇ ଭାଗରେ ସମନ୍ୱିତ; ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ଗ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତାରରେ କଥିତ।
Verse 4
मन्वंतरेषु वंशाश्च राज्ञां ये यत्र कीर्तिताः । गयासुरस्य हननं विस्तराद्यत्र कीर्तितम् ॥ ४ ॥
ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ରାଜବଂଶମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଗୟାସୁର ଦାନବର ବଧ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କଥିତ।
Verse 5
मासानां चैव माहात्म्यं माघस्योक्तं फलाधिकम् । दानधर्मा राजधर्मा विस्तरेणोदिता स्तथा ॥ ५ ॥
ମାସମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କଥିତ, ବିଶେଷତଃ ମାଘମାସର ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ମହିମା; ଏବଂ ଦାନଧର୍ମ ଓ ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ଉପଦେଶିତ।
Verse 6
भूपातालककुब्व्योमचारिणां यत्र निर्णयः । व्रतादीनां च पूर्वोऽयं विभागः समुदाहृतः ॥ ६ ॥
ଏଠାରେ ଭୂମି, ପାତାଳ, ଦିଗମାନ ଓ ଆକାଶରେ ବିଚରଣକାରୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ବ୍ରତାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଉଦ୍ଧୃତ।
Verse 7
उत्तरे तस्य भागेतु नर्मदातीर्थवर्णनम् । शिवस्य संहितोक्ता वै विस्तरेण मुनीश्वर ॥ ७ ॥
ତାହାର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଶିବସଂହିତାରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ସେପରି ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ ନିରୂପିତ।
Verse 8
यो देवः सर्वदेवानां दुर्विज्ञेयः सनातनः । स तु सर्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति संततम् ॥ ८ ॥
ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବିଜ୍ଞେୟ ସେଇ ସନାତନ ଦେବ, ସର୍ବାତ୍ମଭାବରେ ସେହି (ତୀର୍ଥର) ତଟରେ ସଦା ସର୍ବଦା ବିରାଜିତ।
Verse 9
इदं ब्रह्मा हारीरिदं साक्षाच्चेदं परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम् ॥ ९ ॥
ଏହିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହିଏ ହରି; ଏହିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମ ହର (ଶିବ)। ଏହିଏ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହିଏ କୈବଲ୍ୟ—ନର୍ମଦାର ପବିତ୍ର ଜଳ।
Verse 10
ध्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः कापि सरिदृपा रेवेयमवतारिता ॥ १० ॥
ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଶିବ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ନଦୀରୂପେ ଅବତାର କରାଇଲେ—ସେଇ ଏହି ରେବା।
Verse 11
ये वसंत्युत्तरे कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसंति याम्यतीरे ये लोकं ते यांति वैष्णवम् ॥ ११ ॥
ଉତ୍ତର କୂଳରେ ବସୁଥିବାମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର; ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ବସୁଥିବାମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 12
ॐकारेश्वरमारभ्ययावत्पश्चिमसागरः । संगमाः पंच च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनी ॥ १२ ॥
ଓଂକାରେଶ୍ୱରରୁ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ ସଙ୍ଗମ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକ ପାପନାଶକ।
Verse 13
दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशतिर्दक्षिणे । पंचत्रिंशत्तमः प्रोक्तो रेवासागरसगमः ॥ १३ ॥
ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଏଗାର (ତୀର୍ଥ) ଓ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ତେଇଶ; ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି—ରେବା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ।
Verse 14
संगमैः सहितान्येव रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि च संति हि ॥ १४ ॥
ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମସହିତ, ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉଭୟ ତଟରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଚାରିଶେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
Verse 15
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर । संति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे ॥ १५ ॥
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଷଷ୍ଟି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ମୁନି ଅଛନ୍ତି; ଏହାଛଡ଼ା ରେବା (ନର୍ମଦା)ର ଉଭୟ ତଟରେ ପଦେ ପଦେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।
Verse 16
संहितेयं महापुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥
ଏହି ସଂହିତା ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କର; ଏଥିରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନର୍ମଦାର ପବିତ୍ର ଚରିତ ବିସ୍ତାରରେ କୀର୍ତିତ ହୋଇଛି।
Verse 17
लिखित्वेदं पुराणं तु गुडधेनुसमन्वितम् । श्रावण्यां यो ददेद्भक्त्या ब्राह्मणाय कुटुंबिने ॥ १७ ॥
ଯେ ଏହି ପୁରାଣକୁ ଲେଖାଇ, ଗୁଡ଼ଧେନୁ (ଗୁଡ଼ ସହ ଗୋଦାନ) ସହିତ, ଶ୍ରାବଣୀ (ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ଦିନ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ—(ସେ ମହାପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ)।
Verse 18
रुद्रलोके वसेत्सोऽपि यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । यः श्रावयेद्वा श्रृणुयाद्वायवीयमिदं नरः ॥ १८ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ବାୟବୀୟ (ପୁରାଣ-ଖଣ୍ଡ)କୁ ପାଠ କରାଏ କିମ୍ବା ନିଜେ ଶୁଣେ, ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ବାସ କରେ।
Verse 19
नियमेन हविष्याशी स रुद्रो नात्र संशयः । यश्चानुक्रमणीमेतां श्रृणोति श्रावयेत्तथा ॥ १९ ॥
ଯେ ନିୟମପୂର୍ବକ ହବିଷ୍ୟ-ଆହାର କରେ, ସେ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ॥
Verse 20
सोऽपि सर्वपुराणस्य फलं श्रवणजं लभेत् ॥ २० ॥
ସେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣରୁ ଜନ୍ମିତ ଫଳ—ଅର୍ଥାତ୍ ପୁଣ୍ୟ—ଲାଭ କରିବ॥
Verse 21
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वायुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ବାୟୁପୁରାଣ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ନିରୂପଣ’ ନାମକ ପଞ୍ଚାନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା॥
Frequently Asked Questions
The chapter uses a mokṣa-dharma register to sacralize the tīrtha: the river is presented as Śiva’s descended śakti and simultaneously as the locus of the all-pervading Supreme Self, allowing devotional theism (Śiva-tattva) and nondual liberation language (nirguṇa brahman; mokṣa) to converge in the experience of Narmadā-water.
It links three practices: (1) śravaṇa/paṭhana (hearing and recitation) of Purāṇic dharma, (2) dāna and vrata-kalpa observances (notably Śrāvaṇī gifting of the written text with an allied ‘jaggery-cow’), and (3) tīrtha-yātrā centered on the Narmadā’s banks and saṅgamas—each framed as a means to sin-destruction and ascent to Rudra-loka.