
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣର ସାରକଥାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅନୁକ୍ରମଣିକାରେ କହନ୍ତି—ମନୁ‑ମତ୍ସ୍ୟ ସମ୍ବାଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି‑ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା‑ଦେବ‑ଅସୁର‑ମରୁତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ମନ୍ୱନ୍ତର‑ଯୁଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଯୁଗାନୁସାର ଧର୍ମ। ରାଜବଂଶ ଓ ପିତୃବଂଶାବଳୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑କାଳ ସହ, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ କଥାଚକ୍ର—ତାରକ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା‑ବିବାହ, ସ୍କନ୍ଦ ଜନ୍ମ‑ବିଜୟ, ନରସିଂହ, ବରାହ, ବାମନ, ଅନ୍ଧକ। ବାରାଣସୀ‑ନର୍ମଦା‑ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥମହିମା; ବ୍ରତକଳ୍ପ (ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ସପ୍ତମୀ, ଶୟନ, ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ରତ), ଦାନ (ମେରୁଦାନ, କୃଷ୍ଣାଜିନ ଦାନ), ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ଓ ଗ୍ରହଣ‑ଅଭିଷେକ। ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର, ପ୍ରତିମା‑ମନ୍ଦିର/ମଣ୍ଡପ ପ୍ରକାର, ଭବିଷ୍ୟ ରାଜା, ମହାଦାନ ଓ କଳ୍ପଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ବିଷୁବକାଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମତ୍ସ୍ୟ‑ଗୋସହିତ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନବିଧି—ହରିଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି କହେ।
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ ପ୍ରବଚନ କରିବି; ଯେଉଁଥିରେ ସପ୍ତକଳ୍ପର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଭୂତଳରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 2
व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥
ବେଦବିଦ୍ ବ୍ୟାସ ନରସିଂହୋପବର୍ଣ୍ଣନ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପ୍ରକାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକର ଏକ ବିଭାଗ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ।
Verse 3
मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥
ଏଠାରେ ମନୁ ଓ ମତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂବାଦ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କଥନ; ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମରୁତମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 4
मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥
ମଦନ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ, ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଅଭିପୂଜନ; ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ବୈଶ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 5
सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ—ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ବୁଧଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ; ପିତୃବଂଶର କଥନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ଯଥୋଚିତ କାଳ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 6
पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥
ପିତୃତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ପ୍ରଚାର, ଏବଂ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି; ସୋମବଂଶର କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଯୟାତି ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 7
पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥
ପିତୃବଂଶର ଅନୁକଥନ ଓ ସୃଷ୍ଟିଜନ୍ୟ ବଂଶମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ; ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶବିଧ ଜନ୍ମ (ଅବତାର) ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 8
कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥
ତତ୍ପରେ ପୂରୁବଂଶର କୀର୍ତ୍ତନ, ପରେ ହୌତାଶନ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କ ପରମ ଉତ୍ତମ ବଂଶପରମ୍ପରା; ତାପରେ କ୍ରିୟାଯୋଗର ବିଧି, ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁରାଣର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପରିକୀର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 9
व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
ନକ୍ଷତ୍ର-ପୁରୁଷ ନାମକ ବ୍ରତ, ଏବଂ ମାର୍ତଣ୍ଡ-ଶୟନ ଅନୁଷ୍ଠାନ; କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ, ତଥା ରୋହିଣୀ-ଚନ୍ଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 10
तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥
ତଡାଗ (ପୋଖରୀ) ନିର୍ମାଣର ବିଧି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ପାଦପୋତ୍ସର୍ଗ (ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନେ ପାଦଚିହ୍ନ ଅର୍ପଣ); ସୌଭାଗ୍ୟ-ଶୟନ ବ୍ରତ, ତଥା ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥
ତଥା ଅନନ୍ତ-ତୃତୀୟା ବ୍ରତ, ରସ-କଲ୍ୟାଣିନୀ ବ୍ରତ; ତଥା ଦକର୍ୟା ବ୍ରତ, ପୁନଃ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 12
उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥
ଗ୍ରହଣକାଳରେ କରାଯାଉଥିବା ଅଭିଷେକ, ଏବଂ ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତ; ଭୀମା-ନାମକ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ତଥା ଅନଙ୍ଗ-ଶୟନ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 13
अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥
ସେହିପରି ଅଶୂନ୍ୟ-ଶୟନ ବ୍ରତ, ଏବଂ ସେହିଭଳି ଅଙ୍ଗାରକ ବ୍ରତ; ତଦ୍ବତ୍ ‘ସପ୍ତମୀ-ସପ୍ତକ’ ବ୍ରତ ଓ ଶୋକନାଶକ ‘ବିଶୋକ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ବ୍ରତ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 14
मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥
ତଥା ‘ମେରୁ-ପ୍ରଦାନ’ ନାମକ ଦାନ, ଗ୍ରହଶାନ୍ତିର ଦଶବିଧ ପ୍ରକାର, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକଥନ, ଏବଂ ଶିବ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବ୍ରତ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 15
तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥
ସେହିପରି ସର୍ବଫଳତ୍ୟାଗ (କର୍ମଫଳତ୍ୟାଗ) ବ୍ରତ, ଏବଂ ରବିବାର ବ୍ରତ; ତଦ୍ବତ୍ ସଂକ୍ରାନ୍ତି-ସ୍ନାନ ଓ ସେହିଭଳି ବିଭୂତି-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 16
षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥
ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ନାନବିଧିର କ୍ରମ; ତଥା ପ୍ରୟାଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱୀପ-ଲୋକମାନଙ୍କ ଅନୁବର୍ଣ୍ଣନ (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 17
तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥
ତଥା ଅନ୍ତରିକ୍ଷ-ସଞ୍ଚାରର ବର୍ଣ୍ଣନ, ଏବଂ ଧ୍ରୁବର ମାହାତ୍ମ୍ୟ; ସୁରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଭବନମାନେ, ଓ ତ୍ରିପୁରର ଉଦ୍ୟୋତନ (ଦୀପ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ) (ବର୍ଣ୍ଣିତ)।
Verse 18
पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥
ଏଥିରେ ପିତୃ-ପ୍ରବରମାହାତ୍ମ୍ୟ, ମନ୍ୱନ୍ତର ବିଭାଗର ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଚତୁର୍ୟୁଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗଧର୍ମର ନିରୂପଣ କଥିତ ଅଛି।
Verse 19
वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥
ଏଥିରେ ବଜ୍ରାଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ତାରକର ଜନ୍ମ, ତାରକାସୁରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ପରାକ୍ରମ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବଗଣଙ୍କ ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 20
पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥
ଏହିପରି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଶିବଙ୍କ ତପୋବନ, ଅନଙ୍ଗ (କାମଦେବ) ଦେହଦାହ ଓ ରତିଙ୍କ ଶୋକ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 21
गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥
ଗୌରୀଙ୍କ ତପୋବନ, ଏବଂ ଶିବନାଥଙ୍କ ପ୍ରସାଦଲାଭ; ପାର୍ବତୀ-ଋଷି ସଂବାଦ ଓ ତାଙ୍କ ବିବାହର ମଙ୍ଗଳମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 22
कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥
ଏଥିରେ କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କ ଜନ୍ମ, କୁମାରଙ୍କ ବିଜୟ, ତାରକର ଘୋର ବଧ ଏବଂ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନରସିଂହାବତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 23
पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥
ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୃଷ୍ଟି-ବିସର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା, ତଥା ଅନ୍ଧକ-ବଧର କଥା; ଏବଂ ବାରାଣସୀ (କାଶୀ)ର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ନର୍ମଦା ନଦୀର ମହିମା ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 24
प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥
ତଦ୍ରୂପ ପ୍ରବରମାନଙ୍କ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତୃବଂଶ) ଅନୁକ୍ରମ ପାଠ ଓ ପିତୃଗାଥାର କୀର୍ତ୍ତନ; ଏବଂ ‘ଉଭୟମୁଖୀ’ ଦାନ, ତଥା କୃଷ୍ଣାଜିନ (କଳା ହରିଣଚର୍ମ) ଦାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 25
ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥
ତାପରେ ସାବିତ୍ରୀ-ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ରାଜଧର୍ମର ନିରୂପଣ; ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାତର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଗ୍ରହଣାନ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମାପନ-ବିଚାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 26
यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥
ଯାତ୍ରା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ-ନିମିତ୍ତର କଥନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ-ମଙ୍ଗଳ-ଲକ୍ଷଣର କୀର୍ତ୍ତନ; ପରେ ବାମନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ତା’ପରେ ବରାହଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 27
समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥
ସମୁଦ୍ର-ମଥନର ବର୍ଣ୍ଣନା, ତଥା କାଳକୂଟ ବିଷର ଶାନ୍ତିକରଣ; ଦେବ-ଅସୁର ମହାସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ବାସ୍ତୁ-ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 28
प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥
ଏହିପରି ଏଠାରେ ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ପ୍ରାସାଦ ଓ ମଣ୍ଡପମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କଥିତ ହୋଇଛି।
Verse 29
भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
ଏହି ପୁରାଣରେ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ରାଜାମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ, ମହାଦାନମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ କଳ୍ପମାନଙ୍କ (ୟୁଗଚକ୍ର) ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।
Verse 30
पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥
ଏହା ପବିତ୍ର ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ; ଆୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଯେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 31
लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥
ଯେ ଏହି ପାଠକୁ ଲେଖି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଗାଈ ସହିତ, ବିଷୁବ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରି ପୂଜା କରେ—ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥପାଦରେ ‘ମତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ ଅନୁକ୍ରମଣିକା କଥନ’ ନାମକ ଏକଶତ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
The anukramaṇikā is designed as a navigational map of the Matsya Purāṇa’s dharma-portion: it clusters vrata-kalpa, dāna-vidhi, and graha-śānti because these are practical, repeatable observances tied to calendrics (tithis, nakṣatras, saṅkrāntis, eclipses) and are central to Purāṇic ritual instruction.
It is a Purāṇic pustaka-dāna and dakṣiṇā model: copying stabilizes transmission (śruti-smṛti continuity), while gifting with symbolically aligned offerings (fish for Matsya; cow for dharma and sustenance) on Viṣuva (equinox) sacralizes the act through cosmological timing and frames knowledge as a meritorious donation.