The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ସନାତନ ନାରଦଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମାନକ ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି—ପୁଷ୍ପସଜ୍ଜିତ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରସହ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ହୋମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ, ସଙ୍ଗୀତ, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ଜୟଘୋଷ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ। ପରେ ବାରମାସର ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାରଣ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ସାଧାରଣତଃ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ; ଫଳରୂପେ ପାପନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ବରୂଥିନୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଅନ୍ନ-ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନବିଶେଷ, ନିର୍ଜଲାର ପୁଣ୍ୟ ଚବିଶ ଏକାଦଶୀ ସମାନ, ଯୋଗିନୀର ଦାନମହିମା, ଶୟନୀ ଏକାଦଶୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ପୂଜାଦ୍ୱାରା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପ୍ରବେଶ, ଏବଂ ପ୍ରବୋଧିନୀରେ ବେଦମନ୍ତ୍ରସହ ‘ଜାଗରଣ’ କ୍ରିୟା ଓ ଉତ୍ସବ ଅର୍ପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦଶମୀ–ଏକାଦଶୀ–ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିନିଦିନିଆ ନିୟମ—ଆହାର କମାଇବା, ପାତ୍ର/ଆହାର ନିଷେଧ, ସତ୍ୟ-ଅହିଂସା-ଶୁଚିତା, ନିନ୍ଦା ଓ ବିଷୟାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ—ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
ସନାତନ କହିଲେ— ହେ ମୁନେ! ଏକାଦଶୀ ଦିନ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିରାହାର ରହିବ; ଏବଂ ନାନାପୁଷ୍ପରେ ସୁଶୋଭିତ ଶୁଭ ଓ ବିଚିତ୍ର ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରିବ।
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ନାନ କରି, ଉପବାସରେ ଥାଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତେ ବିଧିବତ୍ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
ବହୁବିଧ ଉପଚାର, ଜପ, ହୋମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ ଓ ମନୋହର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା (ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ) ପୂଜା କର।
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣିପାତ ଓ ମନୋହର ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାତିରେ ଜାଗରଣ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ, ହେ ନରୋତ୍ତମ, ଉପବାସ କର; ଏବଂ ପରେ କୁହାଯିବା ସମସ୍ତ ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରି ତିନି ଦିନ ପାଳନ କର।
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଭକ୍ତିସହିତ ସନାତନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର; ତାପରେ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରା।
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବିଦାୟ କରି, ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ‘କାମଦା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସର୍ବ ପାପ ନାଶ କରେ।
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ବୈଶାଖ ମାସର କୃଷ୍ଣ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧାନଅନୁସାରେ ଭକ୍ତିସହ ଏହି ଉପବାସ ସମ୍ୟକ୍ ପାଳନ କଲେ, ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
ବରୂଥିନୀର ପରଦିନ ମଧୁସୂଦନ (ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ପକ୍ୱାନ୍ନ, କନ୍ୟା (ଧର୍ମାନୁସାରେ) ଓ ଧେନୁ ଦାନ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
ନିୟମପରାୟଣ ହୋଇ ବରୂଥିନୀ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ନର ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ—ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ—ଲାଭ କରେ।
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରଦିନ ସ୍ନାନ କରି ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ (ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ କଲେ ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମ (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଦକ୍ଷିଣା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଉଦୟରୁ ଅନ୍ୟ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ବ୍ରତରୂପେ) ରହି, ପ୍ରଭାତେ ନିତ୍ୟକର୍ମ କରି ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପଚାରସହିତ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
ହୃଷୀକେଶ (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ଭୋଜନ କରାଇଲେ, ଚବିଶ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ଯେ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି ସେହି ଫଳ ମିଳେ।
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
ଆଷାଢ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଯୋଗିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିବ।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଓ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିର-ଧାମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
ଏବେ ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ବିଧିବିଧାନ ଶୁଣ। ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ମଣ୍ଡପରେ ବିଧିମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମଧାରୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିମା—ସୁନା କିମ୍ବା ରୂପାର—ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ (ଦେବତାଙ୍କୁ) ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ପସାରାଯାଇଥିବା ପବିତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ସ୍ଥାପନ କର; ପରେ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କର।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
କେବଳ ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପାଦ୍ୟାଦିରୁ ନୀରାଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଉପଚାର ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଅର୍ପଣ କର; ତାପରେ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର।
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ଆପଣ ଶୁଅନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶୁଏ; ଆପଣ ଜାଗନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଜାଗେ।
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
ଏପରି ଭାବେ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଭକ୍ତିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀର ପ୍ରଭାତେ ଶେଷଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ (ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ) ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ବାକ୍-ସଂଯମ ରଖି ସ୍ୱୟଂ ଭୋଜନ କର; ତାହାପରେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରତିଦିନ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର।
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଏହି ବିଧିରେ ଦେବଙ୍କ ଶୟନୀ-ବ୍ରତ କଲେ, ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପାଏ।
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ନିୟମ-ସଂଯମରେ କାମିକା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ହରି ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ କରି, ପରେ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କରୁଥିବା ଲୋକ ଉତ୍ତମ ବିପ୍ରକାମିକା-ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ।
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ କାମନା ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ—ନଭ (ଭାଦ୍ରପଦ) ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ପବିତ୍ର ଉପବାସ ବିଧିପୂର୍ବକ କଲେ।
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ନିୟମବାନ୍ ହୋଇ ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବ; ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ।
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ, ଏହି ଜୀବନରେ ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ପାଏ; ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ ହୋଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଷ୍ଣୁପଦକୁ ଯାଏ।
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
ନଭସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ‘ଅଜା’ ନାମକ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ନାନା ପ୍ରକାର ପୃଥକ୍ ଉପଚାରରେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ଭୋଜନ କରାଇ, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଲାପରେ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ଦେବ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବିପ୍ରଭକ୍ତିରେ ସମାହିତ ହୋଇ ଅଜା (ଅଜନ୍ମ ଦିବ୍ୟ) ଉପରେ ମନ ନିବେଶ କରିବ।
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଭୋଗି ଶେଷରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ନଭସ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ‘ପଦ୍ମା’ ନାମକ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କଲେ।
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
ସେଠାରେ ନିତ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନ କରି ପରେ କଟିଦାନ-ବିଧି ଆଚରଣ କରିବ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପିତ ପ୍ରତିମା ପାଇଁ।
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
ଉତ୍ସବ-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ଜଳାଶୟକୁ ନେଇ, ସେଠାରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶନ କ୍ରିୟା କରି, ବିଧିମତେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବ।
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
ସେହି ମଣ୍ଡପକୁ ତାହାକୁ ଆଣି ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇବାକୁ ଦେବ। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତେ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ବାମନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଗୋଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପରେ ବିଧିମତେ ବିସର୍ଜନ କରି କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିବ। ହେ ବିପ୍ର, ଯେ ଏପରି କରେ ସେ ଅନୁତ୍ତମ ପଦ୍ମବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
ଏଠାରେ ଭୋଗସୁଖ ପାଇ, ଶେଷରେ ସେମାନେ ସଂସାର-ପ୍ରପଞ୍ଚରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି—ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଇନ୍ଦିରା ଏକାଦଶୀକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରିବାରୁ।
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳାର ସମ୍ମୁଖେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କର; ହେ ବିପ୍ର, ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର। ତାପରେ ହରିଦିନେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ମ କର।
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ସୁଧୀ ଭୂଦେବମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଭୋଜନ କରାଉ। ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କରି, ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଭୋଜନ କର।
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
ଏହିପରି ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠାରେ କରୁଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଭୋଗି, ପିତୃମାନଙ୍କ ଏକ କୋଟିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଶେଷେ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
ହେ ବିପ୍ର, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ‘ପାଶାଙ୍କୁଶା’ ନାମକ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନେ ନିୟମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର।
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ। ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କର; ତାହାପରେ ମାତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଭୋଜନ କର।
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
ଯେ ନର ଭକ୍ତିସହିତ ପାଶାଙ୍କୁଶ-ବ୍ରତ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଓ ସୁଖଭୋଗ ଭୋଗି ପରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଲୋକ୍ୟ ପାଏ।
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀରେ ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ନିମିତ୍ତେ ଉପବାସ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
କେଶିହନ୍ତା, ଦେବଦେବ, ସନାତନ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କର।
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଭୋଗି, ପରେ ବିମାନରେ ରମାପତି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ଊର୍ଜ (କାର୍ତ୍ତିକ) ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ—ପ୍ରବୋଧିନୀ—ରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ରାତିରେ ‘ସୁପ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା କେଶବଙ୍କୁ ଭଜନ-କୀର୍ତ୍ତନ ଆଦି ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ କର।
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ଋଗ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟ ସହ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଇଖୁ, ଦାଡିମ୍ବ ଓ କଦଳୀ, ସିଙ୍ଗାଡ଼ା ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି (ଭଗବାନଙ୍କ) ପୂଜା କରିବ।
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
ତାପରେ ସମର୍ପଣଭାବରେ ରାତି କାଟି, ପରଦିନ ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଗଦାଧାରୀ ଶ୍ରୀ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
ଷୋଳ ଉପଚାରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଏବଂ ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଯଥାବିଧି ପାଠ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ବିଦାୟ କରିବ।
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
ତାପରେ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାକୁ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ। ଯେ ଭକ୍ତି ଓ ଆଦରରେ ଏଭଳି ବୋଧିନୀ-ବ୍ରତ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରତ ପାଳନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ପରମ ପଦ ପାଏ—ବିଶେଷତଃ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃଷ୍ଣ ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କଲେ।
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଗନ୍ଧାଦି ଉପଚାରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ଭୋଜନ କରାଇ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
ବିସର୍ଜନ ପରେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି ନିଜକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଇଷ୍ଟ ଆହାରରେ ସ୍ୱୟଂ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଏଭଳି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଯଥାବିଧି ପାଳନ କରେ।
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
ସେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ‘ମୋକ୍ଷା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହି ଦିନ ଯଥାବିଧି ଉପବାସ କରି।
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତେ ଅନନ୍ତ, ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ସମସ୍ତ ଉପଚାର ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
ବିସର୍ଜନ କରି ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପରେ ସ୍ୱୟଂ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବିପ୍ର, ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କଲେ ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଭକ୍ତ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୌଷ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଫଳଦାୟକ ଉପବାସ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସମସ୍ତ ଉପଚାର ସହ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପୂଜା କର।
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ଭୋଜନ ଖୁଆଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କର। ହେ ବିପ୍ର, ଏଭଳି ବିଧିମତେ ବ୍ରତ କଲେ ତାହା ଫଳଦାୟକ ଓ ସଫଳ ହୁଏ।
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ପୌଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପୁତ୍ରଦା ଏକାଦଶୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କଲେ।
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କର। ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରସାଦ/ଅନ୍ନ ବଣ୍ଟନ କରି ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କର, ଏବଂ ଶେଷ ଅନ୍ନ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ଦିଅ। ହେ ବିପ୍ର, ଏଭଳି ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖଭୋଗ ପାଏ।
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ସେମାନେ ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିର-ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ମାଘମାସର କୃଷ୍ଣ ଏକାଦଶୀରେ ଷଟ୍ତିଳା ବ୍ରତକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କଲେ।
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଏକାନ୍ତ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତର୍ପଣ, ହୋମ, ଭୋଜନ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା—ଏ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
ସମସ୍ତ ଉପଚାର ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠ (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ; ପରେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କରିବ।
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଯେ ଏହିପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଏବଂ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ଇହଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମାଘମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ—‘ଜୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସେ ଦିନ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ କରି, ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନର ପ୍ରାତଃକାଳରେ ଶ୍ରୀପତି ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ଓ ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କରି, ପରେ ସଂଯମରେ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜିବ।
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଯେ ଏଭଳି କେଶବତୋଷଣକାରୀ ଏହି ବ୍ରତ କରେ, ସେ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଓ ଭୋଗ ଭୁଞ୍ଜି ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
ତପସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ‘ବିଜୟା’ ଉପବାସ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗନ୍ଧ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
ତାପରେ ଭୂଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ସମ୍ମାନରେ ବିଦାୟ କରିବ; ପରେ ବାକ୍-ସଂଯମ ରଖି ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜିବ।
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
ଏଭଳି ବ୍ରତ କରିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ, ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଭୁଞ୍ଜି, ଦେହାନ୍ତେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁସତ୍କୃତ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଭକ୍ତିଭାବେ ଆମଲକୀ-ବ୍ରତ ଧରି ଉପବାସ କର, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଆମଲକୀର ପୂଜା କର।
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଉପଚାରରେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ଭୋଜନ କରାଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
ଏଭଳି ବିଧିଅନୁସାରେ ଆମଲକୀର ପୂଜା ଆଦି କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ତପସ୍ୟ (ଫାଲ୍ଗୁଣ) ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ପାପମୋଚନୀ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ତଥା ପୂଜା କର।
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଭୋଜନ କରାଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ଆଦରରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ନିଜେ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିବ।
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଯେ ଏହିପରି ପାପମୋଚନିକା ବ୍ରତ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
ହେ ବିପ୍ର! କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ—ଦୁହିଁ ପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ଏଥିରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
ହେ ବିପ୍ର! ଯେହେତୁ ଏହା ତିନି ଦିନରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧ୍ୟ, ପାପନାଶକ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତେଣୁ ଏହାକୁ ମହାଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
ହେ ନାରଦ! ଏହି ତିନିଦିନିଆ ବ୍ରତରେ ଚାରିଥର ଭୋଜନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ପ୍ରଥମ ଦିନ ଏକଥର, ଶେଷ ଦିନ ଏକଥର, ଏବଂ ମଧ୍ୟ ଦିନ ଦୁଇଥର।
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
ଏବେ ମୁଁ ଏହି ତିନିଦିନିଆ ବ୍ରତର ନିୟମ କହୁଛି: କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର, ମାଂସ, ମସୁର ଅନ୍ନ, ଚଣା ଏବଂ କୋଦ୍ରବ ଧାନ୍ୟ—ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
ଦଶମୀ ଦିନେ ବୈଷ୍ଣବ ସଦା ଦଶଟି ବସ୍ତୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ—ଶାକ, ମଧୁ, ପରାନ୍ନ, ପୁନର୍ଭୋଜନ (ଦ୍ୱିତୀୟଥର ଭୋଜନ) ଓ ମୈଥୁନ ଆଦି।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡା, ଅତିନିଦ୍ରା, ତାମ୍ବୂଳ ସେବନ, ଦନ୍ତଧାବନ, ପରନିନ୍ଦା ଓ ପୈଶୁନ୍ୟ, ଚୋରି, ହିଂସା ଏବଂ ରତି—ଏସବୁ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
ଏକାଦଶୀରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନୃତବାକ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ସୁରା, ମଧୁ, ତେଲ, ବିଷ୍ଠା ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛଭାଷଣ (ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାଷା) ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟାୟାମ, ପ୍ରବାସ, ପୁନର୍ଭୋଜନ (ଦ୍ୱିତୀୟଥର ଭୋଜନ), ମୈଥୁନ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟସ୍ପର୍ଶ—ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
ଏଭଳି, ହେ ବିପ୍ର, ନିୟମ ପାଳନକାରୀ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପବାସ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ—ଶକ୍ତ ହେଉ କି ଅଶକ୍ତ—ନକ୍ତକ (ରାତ୍ରି ଭୋଜନ) ନୁହେଁ, ଏକଭୁକ୍ତ (ଏକଥର ଭୋଜନ) ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
ଅଯାଚିତ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ବ୍ରତ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥଭାଗରେ ‘ଦ୍ୱାଦଶମାସସ୍ଥିତ ଏକାଦଶୀବ୍ରତକଥନ’ ନାମକ ୧୨୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.