The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ବରାହପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା-ସାର ଦେଇଛନ୍ତି—୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ, ଦୁଇ ଭାଗ। ଆରମ୍ଭରେ ଭୂମି–ବରାହ ସମ୍ବାଦ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନାରାୟଣାବତାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ରମ୍ଭା, ଦୁର୍ଜୟ, ଶ୍ୱେତ ଆଦି କଥାଚକ୍ର, ଯମ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ମୁନିପୁତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଗୌରୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ବିନାୟକ, ନାଗ, ଗଣ, କୁବେର/ଧନଦ, ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ବିଷୟ ଅଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ପର୍ବାଚରଣ, ଗୋଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ୩୨ ଅପରାଧର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ମଥୁରା ଓ ପାପନାଶକ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ମହିମା କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରଭାଗ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ–କୁରୁ ସମ୍ବାଦରେ ପୁଷ୍କର ସହିତ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସବବିଧାନ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ/ଲେଖନ ଫଳ—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ଓ ବୈଷ୍ଣବଗତି; ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡଦାନ, ତିଳଧେନୁଦାନ ଓ ଚୈତ୍ରମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନର ବିଧି ଅଛି।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वाराहं वै पुराणकम् । भागद्वययुतं शश्वद्विष्णुमाहात्म्यसूचकम् ॥ १ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଶୁଣ; ମୁଁ ବାରାହପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ଦୁଇ ଭାଗଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ବିଷ୍ଣୁମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ।
Verse 2
मानवस्य तु कल्पस्य प्रसंगं मत्कृतं पुरा । निबबंध पुराणेऽस्मिंश्चतुर्विंशसहस्रके ॥ २ ॥
ପୂର୍ବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ମାନବକଳ୍ପର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏହି ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକଯୁକ୍ତ ପୁରାଣରେ ସଂଗ୍ରହିତ ହୋଇ ନିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
Verse 3
व्यासो हि विदुषां श्रेष्ठः साक्षान्नारायणो भुवि । तत्रादौ शुभसंवादः स्मृतोभूमिवराहयोः ॥ ३ ॥
ବ୍ୟାସ ମୁନି ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଭୂମିରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ। ସେଠାରେ ଆଦିରେ ଭୂମୀଦେବୀ ଓ ବରାହ ଭଗବାନଙ୍କ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 4
अथादिकृतवृत्तांते रंभस्य चरितं ततः । दुर्जयस्य च तत्पश्चाच्छ्राद्धकल्प उदीरितः ॥ ४ ॥
ତାପରେ ଆଦିକୃତ ବୃତ୍ତାନ୍ତର ଶେଷରେ ରମ୍ଭାର ଚରିତ କୁହାଯାଏ; ତାହାପରେ ଦୁର୍ଜୟର କଥା, ଏବଂ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-କଳ୍ପର ବିଧି ଉଦ୍ଘୋଷିତ।
Verse 5
महातपस आख्यानं गौर्युत्पत्तिस्ततः परा । विनायकस्य नागानां सेनान्यादित्ययोरपि ॥ ५ ॥
ତାପରେ ମହାତପସଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ, ତାହାପରେ ଗୌରୀଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା; ଏବଂ ବିନାୟକ, ନାଗମାନେ, ସେନାନୀ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 6
गणानां च तथा देव्या धनदस्य वृषस्य च । आख्यानं सत्यतपसो व्रताख्यानसमन्वितम् ॥ ६ ॥
ଗଣମାନେ, ଦେବୀ, ଧନଦ (କୁବେର) ଓ ବୃଷର ଆଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ବ୍ରତ-ଆଖ୍ୟାନ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟତପସଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅଛି।
Verse 7
अगस्त्यगीता तत्पश्चाद्रुद्रगीता प्रकीर्तिता । महिषासुरविध्वंसमाहात्म्यं च त्रिशक्तिजम् ॥ ७ ॥
ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ଗୀତା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହାପରେ ରୁଦ୍ର-ଗୀତା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ତ୍ରିଶକ୍ତିଜ ମହିଷାସୁର-ବିଧ୍ୱଂସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 8
पर्वाध्यायस्ततः श्वेतोपाख्यानं गोप्रदानिकम् । इत्यादि कृतवृत्तांतं प्रथमे दर्शितं मया ॥ ८ ॥
ତାପରେ ପର୍ବମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟାୟ; ତଦନନ୍ତରେ ଶ୍ୱେତୋପାଖ୍ୟାନ ଓ ଗୋପ୍ରଦାନବିଧି। ଏପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ଦର୍ଶାଇଛି।
Verse 9
भगवद्धर्मके पश्चाद्वततीर्थकथानकम् । द्वात्रिंशदपराधानां प्रायश्चित्तं शरीरगम् ॥ ९ ॥
ଭଗବଦ୍ଧର୍ମ ପରେ ବ୍ରତ ଓ ତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥାନକ ଆସେ; ଏବଂ ବତ୍ତିଶ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଶରୀରଗତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିରୂପିତ।
Verse 10
तीर्थानां चापि सर्वेषां माहात्म्यं पृथगीरितम् । मथुराया विशेषेण श्राद्धादीनां विधिस्ततः ॥ १० ॥
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହାଯାଇଛି; ତାପରେ ମଥୁରାକୁ ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 11
वर्णनं यमलोकस्य ऋषिपुत्रप्रसंगतः । विपाकः कर्मणां चैव विष्णुव्रतनिरूपणम् ॥ ११ ॥
ଋଷିପୁତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯମଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; କର୍ମର ବିପାକ ବିବରଣ ଅଛି; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତର ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 12
गोकर्णस्य च माहात्म्यं कीर्तितं पापनाशनम् । इत्येवं पूर्वभागोऽयं पुराणस्य निरूपितः ॥ १२ ॥
ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି; ଏହିପରି ଏହି ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗ ନିରୂପିତ ହେଲା।
Verse 13
उत्तरे प्रविभागे तु पुलस्त्यकुरुराजयोः । संवादे सर्वतीर्थानां माहात्म्यं विस्तरात्पृथक् ॥ १३ ॥
ଉତ୍ତର ବିଭାଗରେ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାଜା କୁରୁଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
Verse 14
अशेषधर्माश्चाख्याताः पौष्करं पुण्यपर्व च । इत्येवं तव वाराहं प्रोक्तं पापविनाशनम् ॥ १४ ॥
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟପର୍ବ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏହିପରି ପାପବିନାଶକ ବାରାହ ପୁରାଣ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।
Verse 15
पठतां श्रृण्वतां चैव भगवद्भक्तिवर्धनम् । कांचनं गरुड कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् ॥ १५ ॥
ଯେ ପଢ଼ନ୍ତି ଓ ଯେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ତେଣୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଗରୁଡ ତିଆରି କରି, ସହିତ ତିଳଧେନୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
लिखित्वैतच्च यो दद्याच्चैत्र्यां विप्राय भक्तितः । स लभेद्वैष्णवं धाम देवर्षिगणवंदितः ॥ १६ ॥
ଯେ ଏହାକୁ ଲେଖି ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଦେବର୍ଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
यो वानुक्रमणीमेंतां श्रृणोत्यपि पठत्यपि । सोऽपि भक्तिं लभेद्विष्णौ संसारोच्छेदकारिणीम् ॥ १७ ॥
ଯେ ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସଂସାରୋଚ୍ଛେଦକାରିଣୀ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे वाराहपुराणानुक्रमणीवर्णनं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ “ବାରାହପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣିକା-ବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଏକଶତ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥୧୦୩॥
Frequently Asked Questions
Śrāddha is a core gṛhya-dharma interface where lineage duty, ritual correctness, and post-mortem welfare converge; anukramaṇikā emphasis signals that the Varāha Purāṇa treats śrāddha not as ancillary, but as a major soteriological and social obligation integrated with tīrtha, dāna, and prāyaścitta.
The list establishes a pilgrimage theology: geography becomes a vehicle of bhakti and purification. Mathurā is foregrounded for Vaiṣṇava rite-procedure, Gokarṇa for sin-destroying potency, and Puṣkara as a paradigmatic tīrtha—together mapping tīrtha-yātrā as applied mokṣa-dharma.