The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଈଶାନ-କଳ୍ପରେ ପ୍ରଚଳିତ, ଅଗ୍ନିଦେବ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉପଦେଶିତ ଆଗ୍ନେୟ/ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ସୁସଂଗଠିତ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଏହାର ପରିମାଣ ୧୫,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କହି, ପାଠକ ଓ ଶ୍ରୋତା—ଦୁହେଁ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତାଦାୟକ ଫଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଅବତାରକଥା, ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ, ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜା, ଅଗ୍ନିକର୍ମ, ମନ୍ତ୍ର-ମୁଦ୍ରା ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୀକ୍ଷା-ଅଭିଷେକ, ମଣ୍ଡଳରଚନା, ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା, ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମନ୍ଦିରନିୟମ, ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ, ନ୍ୟାସ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ, ବିନାୟକ-କୁବ୍ଜିକା ଉପାସନା, କୋଟିହୋମ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଦି), ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗ୍ରହଯଜ୍ଞ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ତିଥି-ବାର-ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମାସବ୍ରତ, ଦୀପଦାନ, ବ୍ୟୂହପୂଜା, ନରକବର୍ଣ୍ଣନ, ନାଡୀଚକ୍ର ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବିଧି, ଗାୟତ୍ରୀଅର୍ଥ, ଲିଙ୍ଗସ୍ତୋତ୍ର, ରାଜାଭିଷେକମନ୍ତ୍ର ଓ ରାଜଧର୍ମ, ସ୍ୱପ୍ନ-ଶକୁନଜ୍ଞାନ, ରତ୍ନଦୀକ୍ଷା-ରତ୍ନଶାସ୍ତ୍ର, ରାମନୀତି, ଧନୁର୍ବେଦ, ବ୍ୟବହାର, ଦେବାସୁରବିମର୍ଦ, ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ପଶୁଚିକିତ୍ସା ସହ ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ଛନ୍ଦ, ସାହିତ୍ୟ, କୋଶ, ପ୍ରଳୟତତ୍ତ୍ୱ, ଦେହବିଚାର, ଯୋଗ ଏବଂ ଶ୍ରବଣରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷୟ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଲେଖନୀ ସହ ଗ୍ରନ୍ଥଦାନ ଓ ତିଳଧେନୁଦାନ ବିଧାନ କରି ଇହଲୋକ-ପରଲୋକ ଲାଭ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि तवाग्नेयपुराणकम् । ईशानकल्पवृत्तांतं वसिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନେୟପୁରାଣ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିବି; ଈଶାନ-କଳ୍ପର ସେହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ଯାହା ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
Verse 2
तत्पंचदशसाहस्रं नाना चरितमद्भुतम् । पठतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापहरं नृणाम् ॥ २ ॥
ସେହି (ପୁରାଣ) ପନ୍ଦର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର, ନାନା ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ।
Verse 3
प्रश्नः पूर्वं पुराणस्य कथा सर्वावतारजा । सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः ॥ ३ ॥
ପ୍ରଥମେ ପୁରାଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ (ଉପୋଦ୍ଘାତ); ପରେ ସମସ୍ତ ଅବତାରଜ କଥା। ତାପରେ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରକରଣ, ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଆଦି ବିଷୟ।
Verse 4
अग्निकार्यं ततः पश्चान्मंत्रमुद्रादिलक्षणम् । सर्वदीक्षाविधानं च अभिषेकनिरूपणम् ॥ ४ ॥
ତାପରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ (ହୋମାଦି) ବର୍ଣ୍ଣନା; ପରେ ମନ୍ତ୍ର, ମୁଦ୍ରା ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ; ସମସ୍ତ ଦୀକ୍ଷାବିଧାନ ଏବଂ ଅଭିଷେକର ନିରୂପଣ ଅଛି।
Verse 5
लक्षणं मंडलादीनां कुशापामार्जनं ततः । पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः ॥ ५ ॥
ତାପରେ ମଣ୍ଡଳ ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ; ପରେ କୁଶ ଓ ଅପାମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମାର୍ଜନ (ଶୁଦ୍ଧି); ତାପରେ ପବିତ୍ରାରୋପଣ ବିଧି, ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ଦେବାଳୟ (ମନ୍ଦିର) ବିଧି।
Verse 6
शालग्रामादिपूजा च मूर्तिलक्ष्म पृथक्पृथक् । न्यासादीनां विधानं च प्रतिष्ठापूर्तकं ततः ॥ ६ ॥
ଏଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମାଦି ପବିତ୍ର ରୂପମାନଙ୍କର ପୂଜାବିଧି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିଲକ୍ଷଣ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ନ୍ୟାସାଦି କ୍ରିୟାର ନିୟମ, ତଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମନ୍ଦିର-ନିର୍ମାଣ/ସ୍ଥାପନର ବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ।
Verse 7
विनायकादिपूजा च नानादीक्षाविधिः परम् । प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ब्रह्मंडस्य निरूपणम् ॥ ७ ॥
ଏଠାରେ ବିନାୟକାଦି ପୂଜା, ବିଭିନ୍ନ ଦୀକ୍ଷାର ପରମ ବିଧି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶିତ।
Verse 8
गंगादितीर्थमाहात्म्यं द्वीपवर्षानुवर्णनम् । ऊर्द्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥ ८ ॥
ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗାଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧୋଲୋକର ରଚନା, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ରର ନିରୂପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 9
ज्योतिषं च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् । षट्कर्म च ततः प्रोक्तं मंत्रमंत्रौषधीगणः ॥ ९ ॥
ତାପରେ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଗଲା, ଏବଂ ‘ଯୁଦ୍ଧଜୟାର୍ଣ୍ଣବ’ ନାମକ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ। ପରେ ଷଟ୍କର୍ମର ବିଧାନ, ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରତିମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧିଗଣର ନିରୂପଣ କରାଗଲା।
Verse 10
कुब्जिकादिसमर्चत्वं षोढा न्यासविधिस्तथा । कोटिहोमविधानं च मन्वंतरनिरूपणम् ॥ १० ॥
ଏଠାରେ କୁବ୍ଜିକାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମର୍ଚ୍ଚନାର ବିଧି, ଷୋଢା ନ୍ୟାସବିଧି, କୋଟି-ହୋମର ବିଧାନ, ଏବଂ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କର ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
ब्रह्मचर्यादिधर्मांश्च श्राद्धकल्पविधिस्ततः । ग्रहयज्ञस्ततः प्रोक्तोवैदिकस्मार्तकर्म च ॥ ११ ॥
ତତ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଦି ଧର୍ମମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତାପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-କଳ୍ପର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଗ୍ରହଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବୈଦିକ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ କର୍ମମାନେ ଉପଦେଶିତ।
Verse 12
प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनां च व्रतादिकम् । वारव्रतानुकथनं नक्षत्रव्रतकीर्तनम् ॥ १२ ॥
ଏଠାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ବିଧି କଥିତ; ତିଥି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରତାଦି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ବାର-ବ୍ରତର କଥନ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର-ବ୍ରତର କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି।
Verse 13
मासिकव्रतनिर्द्देशो दीपदानविधिस्तथा । नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ॥ १३ ॥
ଏଠାରେ ମାସିକ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଦୀପଦାନର ବିଧି, ନବ-ବ୍ୟୂହଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା ଏବଂ ନରକମାନଙ୍କର ନିରୂପଣ କଥିତ।
Verse 14
व्रतानां चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् । नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः ॥ १४ ॥
ଏଠାରେ ବ୍ରତ ଓ ଦାନମାନଙ୍କର ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ କଥିତ; ତଥା ନାଡୀ-ଚକ୍ରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।
Verse 15
गायत्र्यर्थस्य निर्द्देशो लिंगस्तोत्रं ततः परम् । राज्याभिषेकमन्त्रोक्तिर्द्धर्मकृत्यं च भूभुजाम् ॥ १५ ॥
ଗାୟତ୍ରୀର ଅର୍ଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ତାପରେ ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ତୋତ୍ର; ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଉକ୍ତି, ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଧର୍ମକୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 16
स्वप्नाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् । मंडलादिकनिर्द्देंशो रत्नदीक्षाविधिस्ततः ॥ १६ ॥
ତତ୍ପରେ ସ୍ୱପ୍ନାଧ୍ୟାୟ କଥିତ ହୁଏ; ପରେ ଶକୁନାଦି ଲକ୍ଷଣର ନିରୂପଣ; ତାପରେ ମଣ୍ଡଳାଦିର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଏବଂ ପରେ ରତ୍ନ-ଦୀକ୍ଷାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
Verse 17
रामोक्तनीतिनिर्द्देशो रत्नानां लक्षणं ततः । धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥ १७ ॥
ତାପରେ ରାମୋକ୍ତ ନୀତିର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ; ପରେ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ; ତଦନନ୍ତରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା କଥିତ, ଏବଂ ବ୍ୟବହାର (ନ୍ୟାୟପ୍ରକ୍ରିୟା) ପ୍ରଦର୍ଶନ ହୁଏ।
Verse 18
देवासुरविमर्दाख्या ह्यायुर्वेदनिरूपणम् । गजादीनां चिकित्सा च तेषां शांतिस्ततः परम् ॥ १८ ॥
‘ଦେବାସୁର-ବିମର୍ଦ’ ନାମକ ପ୍ରକରଣ ଓ ଆୟୁର୍ବେଦର ନିରୂପଣ ଅଛି; ଗଜାଦି ପଶୁମାନଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ପରମ ଉପାୟ ଭାବେ କଥିତ।
Verse 19
गोनरादिचिकित्सा च नानापूजास्ततः परम् । शांतयश्चापि विविधाश्छन्दः शास्त्रमतः परम् ॥ १९ ॥
ତାପରେ ଗୋ-ନାରଦାଦି ପରମ୍ପରାର ଚିକିତ୍ସା; ପରେ ନାନା ପୂଜା; ତଦନନ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ଏବଂ ପରେ ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ।
Verse 20
साहित्यं च ततः पश्चादेकार्णादिसमाह्वयाः । सिद्धशब्दानुशिष्टिश्चकोशः सर्गादिवर्गकः ॥ २० ॥
ତାପରେ ସାହିତ୍ୟ ବିଭାଗ; ପରେ ‘ଏକାର୍ଣ…’ ନାମରେ ପରିଚିତ ସମାହାର; ତଦନନ୍ତରେ ସିଦ୍ଧ (ପ୍ରମାଣିକ) ଶବ୍ଦର ଅନୁଶାସନ, ଏବଂ ସର୍ଗାଦି ବର୍ଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କୋଶ ମଧ୍ୟ କଥିତ।
Verse 21
प्रलयानां लक्षणं च शारीरकनिरूपणम् । वर्णनं नरकाणां च योगाशास्त्र परम् ॥ २१ ॥
ଏଥିରେ ପ୍ରଳୟମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ, ଶରୀରଧାରୀ ଜୀବର ନିରୂପଣ, ନରକମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରର ପରମ ଉପଦେଶ ଅଛି।
Verse 22
ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात्पुराणश्रवणे फलम् । एतदाग्नेयकं विप्र पुराणं परिकीर्तितम् ॥ २२ ॥
ତାପରେ ଏହି ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣର ଫଳ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ। ହେ ବିପ୍ର, ଏହି ପୁରାଣ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ପ୍ରକାର ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 23
तल्लिखित्वा तु यो दद्यात्सुवर्णकलमान्वितम् । तिलधेनु युतं चापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ॥ २३ ॥
ଯେ ଏହାକୁ ଲେଖାଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଲମ ସହିତ ଦାନ କରେ, ଏବଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ବିଧିମତେ ତିଳଧେନୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରେ—(ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ)।
Verse 24
पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते । एषानुक्रमणी प्रोक्ता तवाग्नेयस्य मुक्तिदा ॥ २४ ॥
ପୁରାଣାର୍ଥକୁ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏହା ତୁମ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ—ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ।
Verse 25
श्रृण्वतां पठतां चैव नृणां चेह परत्र च ॥ २५ ॥
ଯେମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ ଯେମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ—ଉଭୟତ୍ର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।
Verse 26
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादेऽग्निपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ (ବିଷୟସୂଚୀ) ନିରୂପଣ’ ନାମକ ନିର୍ଣ୍ଣବେ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ॥ ୯୯ ॥
Frequently Asked Questions
Because the Nārada Purāṇa uses anukramaṇīs to classify Purāṇic knowledge for transmission and study—showing the scope, sequence, and authority-line (Agni → Vasiṣṭha) while highlighting the soteriological value of śravaṇa and pāṭha.
It functions as a topical index: it quickly identifies where the Agni Purāṇa positions tantra-ritual procedures (dīkṣā/nyāsa/pratiṣṭhā), dharma topics (āśrama, śrāddha, prāyaścitta), and śāstra disciplines (jyotiṣa, chandas, vyavahāra, āyurveda), enabling targeted comparative study.
The chapter states that the fruit of hearing is Brahman-realization (brahma-jñāna), while also affirming broad purification from sins for both listeners and reciters and benefit in this world and the next.