The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତାହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ୯,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ପରିମାଣ, ପକ୍ଷୀ-ରୂପେ ଧର୍ମୋପଦେଶ, ଏବଂ କଥାଖଣ୍ଡମାନଙ୍କର କ୍ରମ। ଜୈମିନି ମାଧ୍ୟମରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ, ପକ୍ଷୀଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବଳରାମଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଡୀବକ ଯୁଦ୍ଧ, ପିତା–ପୁତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ହୈହୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ, ମଦାଲକା ଓ ଅଲର୍କ, ନବବିଧ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନା (କଳ୍ପାନ୍ତ କାଳ, ଯକ୍ଷସୃଷ୍ଟି, ରୁଦ୍ରୋଦ୍ଭବ ସୃଷ୍ଟି), ଦ୍ୱୀପାଚାର ଓ ଭ୍ରମଣ, ମନ୍ୱନ୍ତର କଥା; ଅଷ୍ଟମ ବିଭାଗରେ ଦୁର୍ଗାକଥା; ବେଦତେଜରୁ ପ୍ରଣବୋତ୍ପତ୍ତି; ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ଜନ୍ମମାହାତ୍ମ୍ୟ; ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବଂଶ; ବତ୍ସପ୍ରୀ, ଖନିତ୍ର, ଅବିକ୍ଷି–କିମିଚ୍ଛା ବ୍ରତ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନଳ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର, କୁଶବଂଶ; ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ, ପୁରୂରବା, ନହୁଷ, ଯୟାତି, ଯଦୁବଂଶ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଳଲୀଳା, ମଥୁରା ଇତିହାସ, ଦ୍ୱାରକା, ଅବତାରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା; ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାଂଖ୍ୟ ସହ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ଅସତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ/ଅଧ୍ୟାପନରେ ପରମଗତି; କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାତୀ ସହ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ; ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟଫଳ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयाभिधं मुने । पुराणं सुमहत्पुण्यं पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ’ ନାମକ ପୁରାଣଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବି। ଏହା ଅତି ମହାନ ଓ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ—ନିତ୍ୟ ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ।
Verse 2
यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कंडेयपुराणं तन्नवसाहस्रमीरितम् ॥ २ ॥
ଯେଉଁଠି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି, ସେହିଟି ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ’; ଏହା ନବସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକରେ ଉକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 3
मार्कंडेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः । पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम् ॥ ३ ॥
ପ୍ରଥମେ ଜୈମିନି ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ପରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଏ, ତାପରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ (ଉତ୍ପତ୍ତି)ର ନିରୂପଣ ହୁଏ।
Verse 4
पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चा दिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम् ॥ ४ ॥
ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଦିବସପତି (ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ)ଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ; ପରେ ବଳ (ବଳରାମ)ଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦେୟମାନଙ୍କ କଥାନକ (ଅଛି)।
Verse 5
हरिश्चंद्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम् । पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ॥ ५ ॥
ତାପରେ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କଥା, ‘ଆଡୀବକ’ ନାମକ ଯୁଦ୍ଧର ବିବରଣୀ, ପିତା-ପୁତ୍ର ସମାଖ୍ୟାନ, ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କଥା (ଆସେ)।
Verse 6
हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमन्वितम् । मदालकसाकथा प्रोक्ता ह्यलर्कचरितान्विता ॥ ६ ॥
ତତ୍ପରେ ହୈହୟ ବଂଶର ମହାଖ୍ୟାନସମନ୍ୱିତ ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ମଦାଲକାଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲା, ଅଲର୍କଙ୍କ ଜୀବନଚରିତ ସହିତ॥
Verse 7
सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम् । कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ७ ॥
ସୃଷ୍ଟିର ପବିତ୍ର ସଂକୀର୍ତ୍ତନ—ନବ ବିଭାଗରେ ବିସ୍ତାରେ କଥିତ—ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତାହାରେ କଳ୍ପାନ୍ତକାଳର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଯକ୍ଷସୃଷ୍ଟିର ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି॥
Verse 8
रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम् । मनूनां च कथा नानाकीर्तिताः पापहारिकाः ॥ ८ ॥
ରୁଦ୍ରାଦି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କଥିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଦ୍ୱୀପଚର୍ଯ୍ୟାର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ। ମନୁମାନଙ୍କ ନାନା କଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯାହା ପାପ ହରେ॥
Verse 9
तासु दुर्गाकथात्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे । तत्पश्चात्प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजः समुद्भवा ॥ ९ ॥
ସେସବୁ ବିଷୟମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗରେ ଦୁର୍ଗାକଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ତାପରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବେଦତ୍ରୟର ତେଜରୁ ଉଦ୍ଭୂତ॥
Verse 10
मार्तंडस्य च जन्माख्यातन्माहात्म्यसमन्विता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्सप्रीश्चरितं ततः ॥ १० ॥
ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହିତ କଥିତ। ବୈବସ୍ୱତ (ମନୁ) ଙ୍କ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏବଂ ପରେ ବତ୍ସପ୍ରୀଙ୍କ ଚରିତ ସ୍ମରିତ॥
Verse 11
खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ॥ ११ ॥
ତତ୍ପରେ ମହାତ୍ମା ଖନିତ୍ରଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ-ପାବନ କଥା କୁହାଗଲା; ସହିତ ଅବିକ୍ଷିଙ୍କ ଚରିତ ଓ କିମିଚ୍ଛ-ବ୍ରତର କୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
Verse 12
नरिष्यंतस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । नलस्य चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥ १२ ॥
ତାପରେ ନରିଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ଚରିତ, ତାହା ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଚରିତ; ତଦନନ୍ତରେ ନଳଙ୍କ କଥା ଏବଂ ପଛେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍କଥା।
Verse 13
कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् । पुरुरवः कथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ॥ १३ ॥
କୁଶବଂଶର ସମାଖ୍ୟାନ ଓ ସୋମବଂଶର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ ଅଛି; ପୁରୁରବାଙ୍କ କଥା ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ନହୁଷଙ୍କ କଥା ଅଦ୍ଭୁତ।
Verse 14
ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ॥ १४ ॥
ତାପରେ ଯୟାତିଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଚରିତ, ଯଦୁବଂଶର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଳଲୀଳା ଚରିତ, ଏବଂ ପଛେ ମାଥୁର (ମଥୁରା) ଚରିତ।
Verse 15
द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा । ततः सांख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥ १५ ॥
ତାପରେ ଦ୍ୱାରକାର ଚରିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅବତାରଜନିତ କଥା; ତଦନନ୍ତରେ ସାଂଖ୍ୟର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ସତ୍ୟସାରହୀନ (ଅସତ୍) ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ।
Verse 16
मार्कंडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् । यः श्रृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ॥ १६ ॥
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଚରିତ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣର ଫଳ ଅଟେ। ଯେ ନର ଭକ୍ତିରେ ଆଦରସହ ଏହି ପୁରାଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 17
मार्कंडेयाभिधं वत्स स लभेत्परमां गतिम् । यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥ १७ ॥
ବତ୍ସ! ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ, ସେ ପରମ ଗତି ଲାଭ କରେ। ଏହି ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦିବ୍ୟ ପଦ ପାଏ।
Verse 18
तत्प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां द्विजवर्याय स लभेंद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥
ଯେ ଏହାକୁ ଲେଖାଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାତୀ ସହିତ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ ଲାଭ କରେ।
Verse 19
श्रृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् । मार्कंडेयपुराणस्य स लभेद्वांछितं फलम् ॥ १९ ॥
ଯେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
In Purāṇic dharma, textual transmission is itself a yajña-like act: śravaṇa and pravacana purify the listener and speaker, while lekhana-dāna (commissioning/copying and gifting) sacralizes patronage—here explicitly linked to higher lokas and “desired fruit,” aligning with mokṣa-dharma and vrata-kalpa ethics.
It provides a traditional topic-order map: major narrative clusters (dynasties, avatāra-kathā, creation cycles, Durgā section, philosophical Sāṅkhya) and named episodes, enabling cross-referencing of manuscripts/recensions and rapid identification of thematic strata.