The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata

Verse 1

ब्रह्मोवाच । मरीचे श्रृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत्कृतम् । श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ १ ॥

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମରୀଚି, ଶୁଣ; ବେଦବ୍ୟାସ ରଚିତ ‘ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ’ ନାମକ ପୁରାଣ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତ (ବେଦତୁଲ୍ୟ) ବୋଲି ମାନ୍ୟ, ମୁଁ କହୁଛି॥

Verse 2

तदष्टादशसाहस्रं कीर्तितं पापनाशनम् । सुरपादपरूपोऽयं स्कंधैर्द्वादशभिर्युतः ॥ २ ॥

ଏହା ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ର (ଶ୍ଲୋକ) ଥିବା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ, ଏବଂ ପାପନାଶକ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ସୁରପାଦ’ ରୂପ ବିଭାଗରେ ଥାଇ, ଦ୍ୱାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ॥

Verse 3

भगवानेव विप्रेंद्र विश्वरूपीसमीरितः । तत्र तु प्रथमस्कंधे सूतर्षीणां समागमे ॥ ३ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ସେଠାରେ ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ ସୂତ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମାଗମରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ତୁତ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ବିଷୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 4

व्यासस्य चरितं पुण्यं पांडवानां तथैव च । परीक्षितमुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम् ॥ ४ ॥

ଏହିପରି ଯଥାବିଧି ଘୋଷିତ ହେଲା—ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ।

Verse 5

परीक्षिच्छुकसंवादे सृष्टिद्वयनिरूपणम् । ब्रह्मनारदसंवादे देवताचरितामृतम् ॥ ५ ॥

ପରୀକ୍ଷିତ-ଶୁକ ସମ୍ବାଦରେ ଦ୍ୱିବିଧ ସୃଷ୍ଟିର ନିରୂପଣ ଅଛି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ନାରଦ ସମ୍ବାଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଚରିତର ଅମୃତସମ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।

Verse 6

पुराणलक्षणं चैव सृष्टिकारणसंभवः । द्वितीयोऽयं समुदितः स्कंधो व्यासेन धीमता ॥ ६ ॥

ପୁରାଣର ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକାରଣର ଉଦ୍ଭବ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଧୀମାନ ବ୍ୟାସ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍କନ୍ଧକୁ ସଂରଚନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 7

चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य संगमः । सृष्टिप्रकरणं पश्चाद्बह्मणः परमात्मनः ॥ ७ ॥

ତାପରେ ବିଦୁରଙ୍କ ଚରିତ ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗମ; ତଦନନ୍ତରେ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରକରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

Verse 8

कापिलं सांख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदाहृतः । सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः ॥ ८ ॥

ଏଠାରେ କପିଳମୁନିଙ୍କ ସାଂଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିରୂପିତ—ଏହା ତୃତୀୟ ବିଷୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ସତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚରିତ, ପରେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ॥

Verse 9

पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीनबर्हिषम् । इत्येष तुर्यो गदितो विसर्गे स्कंध उत्तमः ॥ ९ ॥

ତାପରେ ପୃଥୁ ରାଜାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ସମାଖ୍ୟାନ, ତଦନନ୍ତରେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ କଥା। ଏଭଳି ବିସର୍ଗ-ସ୍କନ୍ଧର ଉତ୍ତମ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଘୋଷିତ॥

Verse 10

प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानां च पुण्यदम् । ब्रह्मांडांतर्गतानां च लोकानां वर्णनं ततः ॥ १० ॥

ତାପରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଚରିତ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କଥା; ତଦନନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାନ୍ତର୍ଗତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ॥

Verse 11

नरकस्थितिरित्येष संस्थाने पंचमो मतः । अजामिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ११ ॥

‘ନରକର ସ୍ଥିତି’—ଏହାକୁ ସଂସ୍ଥାନ ଭାଗର ପଞ୍ଚମ ବିଷୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ପରେ ଅଜାମିଳଙ୍କ ଚରିତ ଓ ଦକ୍ଷସୃଷ୍ଟିର ନିରୂପଣ ଅଛି॥

Verse 12

वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् । षष्ठोऽयमुदितः स्कंधोव्यासेन परिपोषणे ॥ १२ ॥

ତାପରେ ବୃତ୍ରର ଆଖ୍ୟାନ, ଏବଂ ପରେ ମରୁତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବର୍ଣ୍ଣନା। ପରିପୋଷଣ ବିଷୟରେ ଏହି ଷଷ୍ଠ ସ୍କନ୍ଧକୁ ବ୍ୟାସ ଉଦ୍‌ଘୋଷ କରିଛନ୍ତି॥

Verse 13

प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् । सप्तमो गदितो वत्स वासनाकर्मकीर्तने ॥ १३ ॥

ବତ୍ସ, ବାସନା ଓ କର୍ମକୀର୍ତ୍ତନର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ନିରୂପଣ ସପ୍ତମ ଖଣ୍ଡରୂପେ କଥିତ ହୋଇଛି।

Verse 14

गजेंद्रमोक्षणाख्यानं मन्वंतरनिरूपणे । समुद्रमथनं चैव बलिवैभवबंधनम् ॥ १४ ॥

ମନ୍ୱନ୍ତର-ନିରୂପଣରେ ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୋକ୍ଷ ଆଖ୍ୟାନ, ସମୁଦ୍ରମଥନ, ଏବଂ ବଲିଙ୍କ ବୈଭବ ଓ ବନ୍ଧନ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମିଳିତ।

Verse 15

मत्स्याक्तारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्तितः । सूर्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् ॥ १५ ॥

ମତ୍ସ୍ୟାଦି ଅବତାରଚରିତ କୀର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଖଣ୍ଡ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ଆଖ୍ୟାନ ଓ ସୋମବଂଶ ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ।

Verse 16

वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते । कृष्णस्य बालचरितं कौमारं च व्रजस्थितिः ॥ १६ ॥

ମହାମତେ, ବଂଶାନୁଚରିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ନବମ ବିଷୟ କଥିତ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଳଚରିତ, କୌମାର୍ୟ ଏବଂ ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି।

Verse 17

कैशोरं मथुरास्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः । भूभारहरणं चात्र निरोधे दशमः स्मृतः ॥ १७ ॥

କୈଶୋରେ (ଭଗବାନ) ମଥୁରାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯୌବନେ ଦ୍ୱାରକାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏଠାରେ ଭୂଭାରହରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହିପରି ନିରୋଧ ବିଷୟରେ ଦଶମ ଖଣ୍ଡ ସ୍ମୃତ।

Verse 18

नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्तितः । यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णोनोद्धवस्य च ॥ १८ ॥

ନାରଦମୁନି ଦ୍ୱାରା ବସୁଦେବଙ୍କ ସଂବାଦ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଉପଦିଷ୍ଟ ଯଦୁଙ୍କ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ–ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ପବିତ୍ର ସଂବାଦ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।

Verse 19

यादवानां मिथोंतश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः । भविष्यकलिनिर्द्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः ॥ १९ ॥

ଯାଦବମାନଙ୍କ ପରସ୍ପର ବିନାଶ କଥିତ ହେଲା; ଏକାଦଶ ବିଷୟ ‘ମୁକ୍ତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଭବିଷ୍ୟତ କଳିଯୁଗର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 20

वेदशाखाप्रणयनं मार्कंडेयतपःक्रिया । सौरी विभूतिरुदिता सात्वती च ततः परम् ॥ २० ॥

ବେଦଶାଖାମାନଙ୍କ ସଂକଳନ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ତପଃକ୍ରିୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ବିଭୂତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ତାପରେ ସାତ୍ୱତ ବୈଷ୍ଣବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦିତ ହେଲା।

Verse 21

पुराणसंख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् । इत्येवं कथितं वत्स श्रीमद्भागवतं तव ॥ २१ ॥

ଏବେ ମୁଁ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକଥନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛି—ଏହା ଦ୍ୱାଦଶ ବିଷୟ; ଏଭଳି, ବତ୍ସ, ତୋ ପାଇଁ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା।

Verse 22

वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च । साहाय्यकर्तुर्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् ॥ २२ ॥

ଏହି ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ବକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା, ଉପଦେଷ୍ଟା, ଅନୁମୋଦକ ଏବଂ ସାହାଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଭୁକ୍ତି ଓ ବିମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 23

प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमन्वितम् । देयं भागवतायेदं द्विजायप्रीतिपूर्वकम् ॥ २३ ॥

ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ସିଂହଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଏହି ଦାନ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ଭାଗବତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 24

संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता । योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा । स पुराणश्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥ २४ ॥

ଯେ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦାନରେ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରି ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀକୁ ପଢ଼ାଇବା କିମ୍ବା ନିଜେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣଶ୍ରବଣଜନ୍ୟ ପରମ ଫଳ ପାଏ।

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे श्रीमद्भागवतानुक्रमणीनिरूपणं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଛୟାନବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।