The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि द्वितीयाया व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥

ସନାତନ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦ୍ୱିତୀୟାର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ କହିବି। ଯାହା ଭକ୍ତିସହ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 2

चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं च सशक्तिकम् । हविष्यान्नेन गन्धाद्यैः स्तोष्य सर्वक्रतूद्भवम् ॥ २ ॥

ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ, ଗନ୍ଧ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ରତୁର ଉଦ୍ଭବକୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

फलं लब्ध्वाखिलान्कामानंते ब्रह्मपदं लभेत् । अस्मिन्नेव दिने विप्र बालेंदुमुदितं परे ॥ ३ ॥

ଏହାର ଫଳ ଲାଭ କରି ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପାଏ। ହେ ବିପ୍ର, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହେଉଥିବା ଏହି ଦିନେଇ ଏହା ଘଟେ।

Verse 4

समभ्यर्च्य निशारंभे भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् । अथवास्मिन्दिने भक्त्या दस्रावभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४ ॥

ରାତ୍ରିର ଆରମ୍ଭରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଉଭୟ ଫଳ ମିଳେ। କିମ୍ବା ଏହି ଦିନେ ଭକ୍ତିସହ ଦସରମାନଙ୍କୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ॥୪॥

Verse 5

सुवर्णरजते नेत्रे प्रदद्याच्च द्विजातये । पूर्णयात्राव्रते ह्यस्मिन्दध्ना वापि घृतेन च ॥ ५ ॥

ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣଯାତ୍ରା ବ୍ରତରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରଜତରେ ନିର୍ମିତ ନେତ୍ରଯୁଗଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ଦହି କିମ୍ବା ଘିଅ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ॥୫॥

Verse 6

नेत्रव्रतं द्वादश वत्सरान्वै कृत्या भवेद्भूमिपतिर्द्विजेंद्र । सुरूपरूपोऽरिगणप्रतापी धर्माभिरामो नृपवर्गमुख्यः ॥ ६ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର! ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଯଥାବିଧି ନେତ୍ରବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୂମିପତି ହୁଏ—ସୁରୂପ, ଶତ୍ରୁଗଣ ଉପରେ ପ୍ରତାପୀ, ଧର୍ମରେ ରମଣକାରୀ ଏବଂ ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ॥୬॥

Verse 7

राधशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं विष्णुरूपिणम् । समर्च्य सप्तधान्यान्याढ्यकुंभोपरि विधानतः ॥ ७ ॥

ରାଧା ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ବିଷ୍ଣୁରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣକଳଶ ଉପରେ ସପ୍ତଧାନ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ॥୭॥

Verse 8

विष्णुलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां भास्करं भुवनाधिपम् ॥ ८ ॥

ମନୋରମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଭୁବନାଧିପ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପୂଜା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି॥୮॥

Verse 9

चतुवक्त्रस्वरूपं च समभ्यर्च्य विधानतः । भोजयित्वा द्विजान् भक्त्या भास्करं लोकमाप्नुयात् ॥ ९ ॥

ବିଧିଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ସ୍ୱରୂପକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନା କରି, ଭକ୍ତିରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 10

आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथं समारोप्य रामं सह सुभद्रया ॥ १० ॥

ଆଷାଢ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ରଥରେ ରାମଙ୍କୁ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ଆସୀନ କରାଯିବ।

Verse 11

द्विजादिभिर्व्रती सार्धं परिक्रम्य पुरादिकम् । जलाशयांतिकं गत्वा कारयेच्च महोत्सवम् ॥ ११ ॥

ବ୍ରତୀ ଦ୍ୱିଜ ଆଦି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ନଗର ଓ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳମାନଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପରେ ଜଳାଶୟ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମହୋତ୍ସବ କରାଉ।

Verse 12

तदन्ते देवभवने निवेश्य च यथाविधि । ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ॥ १२ ॥

ଶେଷରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବାଳୟରେ (ଦେବତା/କ୍ରିୟା)କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଏହି ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 13

नभः शुक्लद्वितीयायां विश्वकर्मा प्रजापतिः । स्वपितीति तिथिः पुण्या ह्यशोकशयनाह्वया ॥ १३ ॥

ନଭଃ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତିଥି ‘ସ୍ୱପିତୀ’ ଏବଂ ‘ଅଶୋକ-ଶୟନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 14

सशक्तिक तु शय्यास्थं पूजयित्वा चतुर्मुखम् । इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ १४ ॥

ଶକ୍ତିସହ ଶୟ୍ୟାସ୍ଥ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 15

श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ १५ ॥

ହେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀ, ହେ ଶ୍ରୀକାନ୍ତ, ହେ ଶ୍ରୀବାସ, ହେ ଶ୍ରୀପତି ପ୍ରଭୋ! ମୋ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ନ ନଶୁ; ହେ ଧର୍ମାର୍ଥକାମଦ, ରକ୍ଷା କର।

Verse 16

चंद्रार्द्धदानमत्रोक्तं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिम् ॥ १६ ॥

ଏଠାରେ କହିତ ‘ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ-ଦାନ’ ସର୍ବ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଲ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରୂପେ ଜଗଦ୍ବିଧିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 17

पूजयित्वा विधानेनन सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि वै पुण्या द्वितीया शुक्लपक्षगा ॥ १७ ॥

ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷଗତ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟା ଅତି ପାବନ।

Verse 18

दानं प्रदत्तमेतस्यामनंतफलमुच्यते । ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां यमो यमुनया पुरा ॥ १८ ॥

ଏହି ଦିନ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଊର୍ଜ (କାର୍ତ୍ତିକ) ଶୁକ୍ଲ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ପୁରାତନେ ଯମଙ୍କର ଯମୁନା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 19

भोजितः स्वगृहे तेन द्वितीयैषा यमाह्वया । पुष्टिप्रवर्द्धनं चात्र भगिन्या भोजनं गृहे ॥ १९ ॥

ତାହାଙ୍କ ନିଜ ଘରେ ସେ ଭୋଜନ କରାଇଲେ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଚାର ‘ଯମା’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଘରେ ଭଗିନୀକୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ପୁଷ୍ଟି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 20

वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयमतः परम् ॥ २० ॥

ପ୍ରଥମେ ତାହାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ; ତା’ପରେ ଯାହା ଦେୟ, ସେହି ଦାନ ଦିଆଯାଉ।

Verse 21

यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितो निजकरात्स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नधनधान्यमनुत्तमं सः ॥ २१ ॥

ଯେ ତିଥିରେ ଯମୁନା ଭଗିନୀ-ସ୍ନେହରେ ନିଜ ହାତରେ ଯମରାଜ ଦେବଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଥିଲେ—ସେହି ତିଥିରେ ଯେ ଏଠାରେ ନିଜ ଭଉଣୀର ହାତରୁ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ରତ୍ନ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ଅନୁତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 22

मार्गशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितृपूजनम् । आरोग्यं लभते चापि पुत्रपौत्रसमन्वयः ॥ २२ ॥

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃପୂଜନ କଲେ ଆରୋଗ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ପରମ୍ପରାର ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ।

Verse 23

पौषशुक्लद्वितीयायां गोश्रृंगोदकमार्जनम् । सर्वकामप्रदं नॄणामास्ते बालेंदुदर्शनम् ॥ २३ ॥

ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଗୋଶୃଙ୍ଗ-ପବିତ୍ର ଜଳରେ ମାର୍ଜନ କରିବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ବାଳେନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ବିଧାନ ଅଛି।

Verse 24

योऽर्घ्यदानेन बालेंदुं हविष्याशी जितेंद्रियः । पूजयेत्साज्यसुमनेधर्मकामार्थसिद्धये ॥ २४ ॥

ଯେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ହବିଷ୍ୟାହାର କରି, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନରେ ବାଳଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଘିଅ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହ ପୂଜେ, ସେ ଧର୍ମ‑କାମ‑ଅର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 25

माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिम् । समभ्यर्च्य यथान्यायं पूजयेद्रक्तपुष्पकैः ॥ २५ ॥

ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ରକ୍ତ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

रक्तैर्गंवैस्तथा स्वर्णमूर्तिं निर्माय शक्तितः । ततः पूर्णं ताम्रपात्रं गाघृमैर्वापितण्डुलैः ॥ २६ ॥

ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରି, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିବ; ତାପରେ ଘିଅ କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧ ଚାଉଳଦାଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମ୍ରପାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।

Verse 27

समर्प्य देवे भक्त्यैव स मूर्तिं प्रददेद्द्विजे । एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥ २७ ॥

ସେଇ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କେବଳ ଭକ୍ତିରେ ଦେବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ପରେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଦାନ କରିବ। ହେ ବିପ୍ର! ଏଭଳି ବ୍ରତ କଲେ ସେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 28

दुरासदो दुराधर्षो जायते भुविमानवः । इह कामान्वराम्भुक्त्वा यात्यंते ब्रह्मणः पदम् ॥ २८ ॥

ମାନବ ଭୂମିରେ ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଦୁରାଧର୍ଷ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାମଫଳ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 29

सर्वदेवस्तुतोऽभीक्ष्णं विमानवरमास्थितः । अथ फाल्गुनशुक्लाया द्वितीयायां द्विजोत्तमः ॥ २९ ॥

ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟାରେ…॥

Verse 30

पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य सुश्वेतैश्च सुगंधिभिः । पुष्पैर्वितानकं कृत्वा पुष्पालंकरणैः शुभैः ॥ ३० ॥

ଅତି ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କର। ପୁଷ୍ପରେ ବିତାନ ତିଆରି କରି, ଶୁଭ ପୁଷ୍ପାଳଙ୍କାରରେ ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ଶୋଭାୟିତ କର॥

Verse 31

नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैर्दीपर्नीराजनादिभिः । प्रसाद्य प्रणमेच्चैव साष्टांगं पतितो भुवि ॥ ३१ ॥

ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୀରାଜନ (ଆରତି) ଆଦିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 32

एवमभ्यर्च्य देवेशं मर्त्यो व्याधिविवर्जितः । धनधान्यसमायुक्तो जीवेद्विर्षशतं ध्रुवम् ॥ ३२ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମର୍ତ୍ୟ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି ରହେ॥

Verse 33

यद्विधानं द्वितीयासु शुक्लपक्षगतासु वा । प्रोक्तं तदेव कृष्णासु कर्त्तव्यं विधिकोविदैः ॥ ३३ ॥

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯେଉଁ ବିଧାନ କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ଏକେ ବିଧାନକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ମଧ୍ୟ ବିଧିକୋବିଦମାନେ କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 34

वह्निरेव पृथङ्मास्सु नानारूपवपुर्द्धरः । पूज्यते हि द्वितीयासु ब्रह्मचर्य्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥

ଅଗ୍ନିଦେବ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ ନାନା ରୂପ ଓ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାଦି ନିୟମ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 35

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ଦ୍ୱାଦଶମାସ-ଦ୍ୱିତୀୟା-ବ୍ରତ-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଏକଶେ ଏଗାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।