The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗପୁରାଣକୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠରେ ଭୁକ୍ତି ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରେ। ଅଗ୍ନିମୟ ଲିଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବ ଏହାର ପ୍ରକାଶକ, ଏବଂ କଥାର ଢାଞ୍ଚା ଅଗ୍ନି-କଲ୍ପ ଉପରେ ଆଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟାସକୃତ, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ, ପ୍ରାୟ ୧୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ଏହି ପୁରାଣର କେନ୍ଦ୍ର ହରଙ୍କ ମହିମା। ପରେ ଅନୁକ୍ରମଣୀରେ ବିଷୟ—ଆରମ୍ଭ ପ୍ରଶ୍ନ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଦିସୃଷ୍ଟି, ଯୋଗୋପଦେଶ, କଲ୍ପବର୍ଣ୍ଣନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅମ୍ବା ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ସନତ୍କୁମାର ସମ୍ବାଦ, ଦଧୀଚି, ଯୁଗଧର୍ମ, ଭୁବନକୋଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶ, ବିସ୍ତୃତ ସୃଷ୍ଟି, ତ୍ରିପୁର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପଶୁ-ପାଶ ମୋଚନ, ଶିବବ୍ରତ, ଆଚାର, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଅରିଷ୍ଟଲକ୍ଷଣ ଓ ଶାନ୍ତି, କାଶୀ ଓ ଶ୍ରୀଶୈଳ, ଅନ୍ଧକ, ବରାହ-ନରସିଂହ, ଜଲନ୍ଧରବଧ, ଶିବସହସ୍ରନାମ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସ, କାମଦହନ, ପାର୍ବତୀବିବାହ। ଶେଷେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଫାଲ୍ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ତିଳଧେନୁ ସହ ଲିଖିତ ପ୍ରତି ଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟ; ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ପାପନାଶ କରି ଶିବଲୋକ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं लिंगसंज्ञितम् । पठतां श्रृण्वतां चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ପୁତ୍ର, ଶୁଣ; ମୁଁ ଏବେ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ସଂଜ୍ଞିତ ପୁରାଣକୁ ପ୍ରବଚନ କରିବି। ଯେ ପଢ଼ନ୍ତି ଓ ଯେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦାନ କରେ ॥୧॥
Verse 2
यच्च लिंगाभिधं तिष्ठन्वह्निलिंगे हरोऽभ्यधात् । मह्यं धर्मादिसिद्ध्यर्थं मग्निकल्पकथाश्रयम् ॥ २ ॥
ଏବଂ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ନାମକ ରୂପରେ—ଅଗ୍ନିଲିଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଇ—ହର (ଶିବ) କହିଲେ: “ମୋ ପାଇଁ ଧର୍ମାଦି ସିଦ୍ଧିର ନିମିତ୍ତେ ଏହି କଥା ଅଗ୍ନିକଳ୍ପ-କଥାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଛି” ॥୨॥
Verse 3
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमन्वितम् । पुराणं लिंगमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥ ३ ॥
ସେଇ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ବ୍ୟାସଦେବ ଦୁଇ ଭାଗରେ ସଂଯୋଜନ କଲେ; ସେହିଟି ‘ଲିଙ୍ଗପୁରାଣ’ ଭାବେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ଅନେକ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବିଚିତ୍ର ଭାବେ ଶୋଭିତ ॥୩॥
Verse 4
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् । परं सर्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥ ४ ॥
ଏହା ଏକାଦଶ ସାହସ୍ର ଶ୍ଲୋକରେ ଗଠିତ ଏବଂ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତ୍ରିଲୋକରେ ଏହା ସମସ୍ତ ପୁରାଣମଧ୍ୟରେ ପରମ ଓ ସାରଭୂତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ॥୪॥
Verse 5
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिः संक्षेपतः पुरा । योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततः परम् ॥ ५ ॥
ପୁରାଣର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ; ତାପରେ ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଅନନ୍ତରେ ଯୋଗାଖ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ, ତାପରେ କଳ୍ପାଖ୍ୟାନ ଆସେ।
Verse 6
लिंगोद्भवस्तदंबा च कीर्तिता हि ततः परम् । सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥ ६ ॥
ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅମ୍ବାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାହା ପରେ ଶୈଳ ଆଦିଙ୍କ ସହ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ପାବନ ସଂବାଦ ଆସେ।
Verse 7
ततो दाधीचचरितं युगधर्मनिरूपणम् । ततो भुवन कोशाख्या सूर्यसोमान्वयस्ततः ॥ ७ ॥
ତାପରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ଓ ଯୁଗଧର୍ମର ନିରୂପଣ କରାଯାଏ। ତାହା ପରେ ‘ଭୁବନ-କୋଶ’ ନାମକ ବିଭାଗ, ଏବଂ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସୋମ ବଂଶର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ।
Verse 8
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा । लिंगप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ८ ॥
ତାପରେ ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି)ର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ତ୍ରିପୁରାଖ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ। ତାହା ପରେ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ପରେ ପଶୁଙ୍କୁ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ବିମୋଚନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
Verse 9
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् । प्रायश्चितान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥ ९ ॥
ଏହା ସହିତ ଶିବବ୍ରତମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ସଦାଚାରର ନିରୂପଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଅରିଷ୍ଟ (ଅପଶକୁନ-ଆପଦ) ଶାନ୍ତିକରଣ, ଏବଂ କାଶୀ ଓ ଶ୍ରୀଶୈଳର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 10
अंधकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः । नृसिंहचरितं पश्चाज्जलंधरवधस्ततः ॥ १० ॥
ତାପରେ ଅନ୍ଧକର ଆଖ୍ୟାନ, ପୁନଃ ଭଗବାନ ବରାହଙ୍କ ଚରିତ; ତା’ପରେ ନୃସିଂହଚରିତ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଜଲନ୍ଧରବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
Verse 11
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् । कामस्य दहनं पश्चाद्गिरिजायाः करग्रहः ॥ ११ ॥
ତା’ପରେ ଶୈବ ସହସ୍ରନାମ, ତାପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିନାଶ; ପରେ କାମଦହନ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ କରଗ୍ରହ (ବିବାହ) ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 12
ततो विनायकाख्यानं नृपाख्यानं शिवस्य च । उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥ १२ ॥
ତା’ପରେ ବିନାୟକର ଆଖ୍ୟାନ, ରାଜାଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଶିବଙ୍କ କଥା; ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ—ଏହିପରି ପୂର୍ବଭାଗ କୁହାଯାଏ।
Verse 13
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीषकथा ततः । सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥ १३ ॥
ତା’ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥନ, ତାପରେ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ କଥା; ଏବଂ ହେ ମୁନି, ପୁନଃ ସନତ୍କୁମାର–ନନ୍ଦୀଶ ସଂବାଦ।
Verse 14
शिवमाहात्म्यसंयुक्तः स्नानयागादिकं ततः । सूर्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ १४ ॥
ଶିବମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପରେ ସ୍ନାନ, ଯାଗ ଆଦି ବିଧି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାବିଧି ଏବଂ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ଶିବପୂଜା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 15
दानानि बहुधाक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठातं त्रमुदितं ततोऽघोरस्य कीर्तनम् ॥ १५ ॥
ତାପରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଦାନର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ତଦନନ୍ତରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପ୍ରକରଣ ଆସେ। ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତ ଓ ତ୍ରିମୁଦିତଙ୍କ କଥା, ଏବଂ ତାପରେ ଅଘୋରଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।
Verse 16
वज्रेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ १६ ॥
ତାପରେ ବଜ୍ରେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମହାବିଦ୍ୟା, ତଦନନ୍ତରେ ଗାୟତ୍ରୀର ମହିମା; ଏବଂ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥିତ ହୁଏ।
Verse 17
एवं चोपरिभागस्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रामाहात्म्यसूचितः ॥ १७ ॥
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଲିଙ୍ଗପୁରାଣର ଉତ୍ତର (ଉପର) ଭାଗ କହିଲି; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିବଦ୍ଧ ଏହି ପୁରାଣରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।
Verse 18
लिखित्वैतत्पुराणं तु तिलधेनुसमन्वितम् । फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ॥ १८ ॥
ଏହି ପୁରାଣ ଲେଖାଇ, ତିଳଧେନୁ ସହିତ, ଫାଲ୍ଗୁଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଯେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 19
स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्जितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैंगं पापापहं नरः ॥ १९ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପନାଶକ ଲିଙ୍ଗପୁରାଣ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ ମାତ୍ର, ସେ ଜରା-ମରଣବର୍ଜିତ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।
Verse 20
स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नंते शिवपुरं व्रजेत् । लिंगानुक्रमणीमेतां पठेद्यः श्रृणुयात्तथा ॥ २० ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଭୋଗଫଳ ଭୋଗି ଶେଷେ ସେ ଶିବଧାମକୁ ଯାଏ—ଯେ ଏହି ଲିଙ୍ଗପୁରାଣର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ।
Verse 21
तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ । जायतां गिरिजाभर्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଶିବଭକ୍ତ, ଦୁଇ ଲୋକର ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ଭୋଗୀ—ଗିରିଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଜନ୍ମ ଲଭୁନ୍ତୁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे लिंगपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃହନ୍ନାରଦୀୟପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗ, ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନ, ଚତୁର୍ଥପାଦରେ ‘ଲିଙ୍ଗପୁରାଣ ଅନୁକ୍ରମଣୀ ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଏକଶ ଦୁଇତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
It functions as a traditional knowledge map—identifying the Liṅga Purāṇa’s internal sequence of doctrines, myths, rituals, and tīrtha materials—so that reciters, students, and commentators can locate themes (vrata-kalpa, prāyaścitta, mokṣa-dharma) within a coherent Purāṇic curriculum.
It praises hearing and recitation as sin-destroying and liberation-granting, and additionally highlights a gifting rite: commissioning a written copy and offering it with a tila-dhenu (sesame-cow gift) to a dvija on Phālguna Pūrṇimā, performed with devotion.