The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାବୈଷ୍ଣବ ‘ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ’ର ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଘୋଷଣା କରି ତାହାର ପରିମାଣ ଓ ପାପନାଶକ ମହିମା କହନ୍ତି। ପରେ ଛଅ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ: (୧) ସୃଷ୍ଟି, ଦେବୋତ୍ପତ୍ତି, ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ, ଦକ୍ଷଠାରୁ ବଂଶାବଳୀ; ଧ୍ରୁବ, ପୃଥୁ, ପ୍ରଚେତସ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶ ଓ ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷାଦି ଭୂଗୋଳ। (୨) ପାତାଳ ଓ ନରକ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଗତିଜ୍ୟୋତିଷ, ବାରର ଲକ୍ଷଣ; ଭରତଙ୍କ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ ଓ ନିଦାଘ–ଋଭୁ ସଂବାଦ। (୩) ମନ୍ୱନ୍ତର, ବ୍ୟାସାବତାର, ନରକମୋଚନ କର୍ମ, ସଗର–ଔର୍ବ ଧର୍ମୋପଦେଶ, ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ, ସଦାଚାର ଓ ମାୟାଜନ୍ୟ ମୋହ। (୪) ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ-ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ରାଜକଥା। (୫) କୃଷ୍ଣାବତାର ପ୍ରଶ୍ନ, ଗୋକୁଳରୁ ମଥୁରା-ଦ୍ୱାରକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୀଳା, ଦୈତ୍ୟବଧ, ବିବାହ ଓ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର କଥା। (୬) କଳିଯୁଗାଚାର, ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରଳୟ, ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତରର ଧର୍ମବଚନ—ବ୍ରତ, ଯମ-ନିୟମ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର-ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦାନ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମନୁ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ, ଦାନ, ଉପଦେଶରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् । त्रयोविंशतिसहस्रं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସ, ଶୁଣ; ମୁଁ ମହାନ୍ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ କହିବି; ଏହା ତେଇଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକପରିମିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ।
Verse 2
यत्रादिभागे निर्विष्टाः षडंशाः शक्तिजेन ह । मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाम् ॥ २ ॥
ଯାହାର ଆଦିଭାଗରେ ଶକ୍ତିଜ ଛଅ ଅଂଶ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ସେଠାରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପୁରାଣର ଅବତାରିକା (ଭୂମିକା) ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 3
आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः । समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोऽन्वयः ॥ ३ ॥
ସେଠାରେ ଆଦିକାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟିସର୍ଗ, ଦେବାଦିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସମୁଦ୍ରମଥନର ଆଖ୍ୟାନ, ଏବଂ ପରେ ଦକ୍ଷ ଆଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବଂଶାନୁକ୍ରମର ବର୍ଣ୍ଣନ ଉକ୍ତ ଅଛି।
Verse 4
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च । प्रचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥ ४ ॥
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ, ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଶୁଭକର୍ମ, ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଅମୃତମୟ କଥା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 5
पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोंऽशइतीरितः । प्रियव्रताऽन्वयाख्याख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥ ५ ॥
“ପୃଥକ୍ ରାଜ୍ୟାଧିକାର” ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଘୋଷିତ; ତାହାରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ବଂଶାଖ୍ୟାନ ଓ ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷ ନିରୂପଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 6
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिवारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥ ६ ॥
ପାତାଳ ଓ ନରକର ଆଖ୍ୟାନ, ସପ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ନିରୂପଣ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ କଥନ—ବାରମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ସହ—ପୃଥକ୍ ବିଶେଷତାରେ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 7
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंश उदाहृतः ॥ ७ ॥
ତାପରେ ଭରତଙ୍କ ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଏ; ଏବଂ ନିଦାଘ–ଋଭୁ ସଂବାଦ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 8
मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ॥ ८ ॥
ତାପରେ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ, ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର ବର୍ଣ୍ଣନା, ଏବଂ ପରେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାରକାରୀ କର୍ମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 9
सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् । श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ॥ ९ ॥
ସଗର ଓ ଔର୍ବଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ନିରୂପଣ ଅଛି; ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନିୟମ ନିବନ୍ଧିତ।
Verse 10
सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः । तृतीयोंऽशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १० ॥
ସଦାଚାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ତାପରେ ମାୟାଜନିତ ମୋହର କଥା। ଏହିପରି ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଉଦିତ—ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ପ୍ରଣାଶ କରେ।
Verse 11
सूर्यवंशकथ पुण्या सोमवंशाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थेंऽशेमुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥ ११ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପୁଣ୍ୟ କଥା ଓ ସୋମବଂଶର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ ଅଛି; ଏହା ନାନା ରାଜକଥାରେ ସମନ୍ୱିତ।
Verse 12
कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः । पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥ १२ ॥
ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅବତାର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ, ତଦନନ୍ତରେ ଗୋକୁଳୀୟ କଥା; ଶୈଶବେ ପୂତନାଦିଙ୍କ ବଧ ଏବଂ କୌମାରେ ଅଘାଦି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହିଂସନ/ସଂହାର।
Verse 13
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा । ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥ १३ ॥
କୈଶୋରେ କଂସହନନ ଓ ମାଥୁର ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତତ୍ପରେ ଯୌବନେ ଦ୍ୱାରବତୀ (ଦ୍ୱାରକା) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ପ୍ରୋକ୍ତ।
Verse 14
सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः । यत्र स्थित्वाजगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ १४ ॥
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟବଧ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ବିବାହର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ଜଗନ୍ନାଥ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯୋଗେଶ୍ୱରେଶ୍ୱର, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 15
भूभारहरणं चक्रे परेषां हननादिभिः । अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोंऽश इतीरितः ॥ १५ ॥
ସେ ପରମାନଙ୍କ ହନନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଭୂଭାର ହରଣ କଲେ; ଅଷ୍ଟାବକ୍ର-ଆଖ୍ୟାନକୁ ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 16
कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च । ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ॥ १६ ॥
କଳିଯୁଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚରିତ୍ର କୁହାଗଲା, ଏବଂ ଲୟ (ପ୍ରଳୟ)ର ଚାରି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ; ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ଉପଦେଶିତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନିରୂପିତ ହେଲା।
Verse 17
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोंऽशः परिकीर्तितः । अतः परं तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ॥ १७ ॥
ଏଭଳି କେଶିଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ତାପରେ ସୂତ ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦରସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
Verse 18
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः । नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ॥ १८ ॥
ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇ ନିରନ୍ତର ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ‘ବିଷ୍ଣୁଧର୍ମୋତ୍ତର’ ନାମକ ଉପଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନାନା ପୁଣ୍ୟ ଧର୍ମକଥା—ବ୍ରତ, ନିୟମ ଓ ଯମ—ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 19
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥
ଏଥିରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦାନ୍ତ ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପ୍ରକରଣାନୁସାରେ ବଂଶାଖ୍ୟାନ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମନୁମାନଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 20
नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥
ଏଭଳି ନାନାବିଧ ବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରକ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାରାର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ।
Verse 21
वाराहकल्पवृत्तांतं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः श्रृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥
ଏଠାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ବରାହକଳ୍ପର ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ଆଦରସହ ଶୁଣେ—(ସେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ)।
Verse 22
तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥
ସେ ଦୁହେଁ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ଯେ ଏହାକୁ ଲେଖି ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ଘୃତଧେନୁ ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
Verse 23
सहितं विणुभक्ताय पुराणार्थविदेद्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେ ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଜାଣି ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଏ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ବିମାନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 24
यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज । कथयेच्छृणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥ २४ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେ କେହି ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣର ସମନୁକ୍ରମଣୀ ପାଠ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସେହି ପୁରାଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଲାଭ କରେ।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଚତୁର୍ଥ ପାଦରେ ‘ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣାନୁକ୍ରମଣୀ-ନିରୂପଣ’ ନାମକ ଚତୁର୍ନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
It functions as a canonical index: by listing divisions and topics (cosmology, dynasties, avatāra-kathā, ritual law, and mokṣa teachings), it validates the Viṣṇu Purāṇa’s scope and provides a study-map that mirrors the Purāṇic method of synthesizing many śāstric domains into a single devotional framework.
Devotional reading (pāṭha) and reverent listening (śravaṇa) to the Varāha-kalpa narration, reciting or hearing the anukramaṇī itself, and also writing and gifting the text—especially in Āṣāḍha with a ghṛta-dhenū (ghee-cow)—as well as teaching Purāṇic meaning to a Viṣṇu devotee.