Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
അധ്യായം 1 വ്യാസന്റെ മംഗളാചരണവും ശിവസ്തുതിയും കൊണ്ടാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ശിവനെ സോമസ്വരൂപൻ, ഗണാധിപൻ, പുത്രസഹിത പിതാവ്, കൂടാതെ പ്രധാനം–പുരുഷത്തിന്റെ അധിപതി—സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയങ്ങളുടെ കാരണഭൂതൻ—എന്നായി വന്ദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ—അനുപമ ശക്തി, സർവ്വവ്യാപി ഐശ്വര്യം, സ്വാമിത്വം, വിഭുത്വം—വിവരിച്ച് അജൻ, നിത്യൻ, അവ്യയൻ ആയ മഹാദേവനോട് ശരണാഗതി ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ രംഗം ധർമ്മക്ഷേത്രങ്ങളിലേക്കും തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കും മാറുന്നു—ഗംഗാ–കാലിന്ദി സംഗമവും പ്രയാഗാദി സ്ഥലങ്ങളും—അവിടെ നിയമപരായണ ഋഷിമാർ മഹാസത്രം നടത്തുന്നു. ഈ സംഗമവാർത്ത കേട്ട് വ്യാസപരമ്പരയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രസിദ്ധ സൂതൻ, കഥനം, കാലജ്ഞാനം, നയം, കാവ്യവാക്യം എന്നിവയിൽ നിപുണനായി അവിടെ എത്തുന്നു. ഋഷിമാർ അദ്ദേഹത്തെ ആദരാതിഥ്യത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് വിധിപൂർവ്വം സന്മാനിക്കുന്നു; ഇതോടെ തുടർന്നുള്ള സംവാദത്തിന്റെ ഘടകം ആരംഭിക്കുന്നു.
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ കല്പചക്രത്തിൽ സൃഷ്ടികാര്യങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്ന പശ്ചാത്തലം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഷട്കുലീയ’ മുനിമാർ ‘പരം’—പരമോന്നത തത്ത്വം ഏത്? എന്ന വിഷയത്തിൽ ദീർഘവാദത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു; ഓരോരുത്തരും വ്യത്യസ്തമായ നിലപാട് ഉന്നയിച്ചാലും പരമതത്ത്വം ദുർനിരൂപ്യമാകയാൽ തീർച്ചയായ തീരുമാനം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. അതിനാൽ വിവാദപരിഹാരത്തിനായി ദേവ-ദാനവസ്തുതികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, അവിനാശിയായ വിധിനിർണ്ണായകൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദർശനത്തിന് അവർ മേരുപർവതത്തിലേക്ക് യാത്രചെയ്യുന്നു. മേരുവിന്റെ പുണ്യശിഖരം ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ എന്നിവരാൽ സമൃദ്ധവും, രത്നങ്ങൾ, ഉപവനങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, ജലപാതങ്ങൾ എന്നിവാൽ അലങ്കൃതവുമെന്നായി വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടെ ‘ബ്രഹ്മവനം’ എന്ന വിശാലവനം, സുഗന്ധമുള്ള ശുദ്ധജല തടാകങ്ങൾ, പുഷ്പിത വൃക്ഷങ്ങൾ, കൂടാതെ ദൃഢപ്രാകാരങ്ങളോടുകൂടി ദീപ്തമായ മഹാനഗരിയുടെ ദൃശ്യവും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഈ വിവരണം തത്ത്വനിർണ്ണയത്തിന് മുൻപുള്ള പീഠികയായി, പരമപ്രശ്നത്തിന്റെ ഉത്തരത്തിന് പവിത്രസ്ഥലത്ത് വിശ്വാധികാരിയെ സമീപിക്കേണ്ടതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
അധ്യായം 3-ൽ ബ്രഹ്മാവ് ശിവൻ/രുദ്രന്റെ പരമാധിക്യം തത്ത്വമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. പ്രഭുവിന്റെ സത്യസ്വരൂപം വാക്കിനും മനസ്സിനും അഗമ്യം; ആ ആനന്ദം അറിഞ്ഞവൻ നിർഭയൻ. ജീവന്മാരുടെ മുഖേന സർവലോകങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഏക ഈശ്വരൻ അവൻ തന്നെ; അവനിൽ നിന്നാണ് ദേവന്മാരോടുകൂടെ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-രുദ്ര-ഇന്ദ്രന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപ്രകടനം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. കാരണങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതാവും ധ്യാനയോഗ്യമായ പരമകാരണമുമവൻ; എന്നാൽ അവൻ ഒരിക്കലും മറ്റൊന്നിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നില്ല. ശിവൻ സർവേശ്വരൻ, സർവൈശ്വര്യസമ്പന്നൻ, മോക്ഷാർത്ഥികളുടെ ധ്യേയൻ; ആകാശമദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ടിട്ടും സർവത്ര വ്യാപിക്കുന്നു. പ്രജാപതി പദവി ശിവകൃപയും ഉപദേശവും കൊണ്ടാണ് ലഭിച്ചതെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് സമ്മതിക്കുന്നു. ഒന്നിൽ പലത്വം, അക്രിയരിൽ ക്രിയാശീലത, ഒരേ വിത്തിൽ നിന്ന് ബഹുരൂപം—രുദ്രൻ ‘അദ്വിതീയൻ’. സർവജീവികളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ നിത്യവാസിയായി, മറ്റുള്ളവർക്ക് അഗോചരനായി, എല്ലായ്പ്പോഴും വിശ്വത്തെ ധരിച്ചു മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നു.
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ പറയുന്നു: മഹാദേവാരാധനയിൽ ലീനമായ മഹർഷിമാർ ദീർഘകാല യജ്ഞസത്രം ആരംഭിക്കുന്നു. ആ സത്രം അത്ഭുതകരവും സൃഷ്ടികർത്താക്കളുടെ ആദിമ സൃഷ്ടിപ്രേരണയെപ്പോലെയും ആയി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണയോടെ സത്രം സമാപിക്കുമ്പോൾ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വായുദേവൻ അവിടെ എത്തുന്നു. വായുവിന്റെ തത്ത്വസ്വരൂപം വിശദമാക്കുന്നു—അവൻ പ്രത്യക്ഷജ്ഞൻ, ആജ്ഞാബലത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, മരുതുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവൻ; പ്രാണാദി പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ ദേഹാംഗങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ദേഹധാരികളെ ധരിച്ചു പോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അണിമാദി ശക്തികൾ, ജഗദ്ധാരണകർമ്മം, ശബ്ദ-സ്പർശം, ആകാശയോനി, തേജസ്സുമായ ബന്ധം തുടങ്ങിയ സൂക്ഷ്മതത്ത്വഭാഷയും വരുന്നു. വായു ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതു കണ്ട ഋഷികൾ ബ്രഹ്മവചനം സ്മരിച്ചു ആനന്ദിച്ച് എഴുന്നേറ്റ് നമസ്കരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിനായി ആദരാസനം ഒരുക്കുന്നു—അടുത്ത ഉപദേശത്തിന് പീഠികയാകുന്നു।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ സൂതൻ മുനികളുടെ ഔപചാരിക ചോദ്യം വായുവിനോട് ഉന്നയിക്കുന്നു—ഈശ്വരഗമ്യമായ ജ്ഞാനം അദ്ദേഹത്തിന് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, ശൈവഭാവം എങ്ങനെ ഉണർന്നു? വായു ശ്വേതലോഹിത കല്പത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ പറയുന്നു: സൃഷ്ടിക്കായി ബ്രഹ്മാവ് ഘോരതപസ് ചെയ്തു. പ്രസന്നനായ പരമപിത മഹേശ്വരൻ കൗമാരരൂപത്തിൽ ‘ശ്വേത’ എന്ന നാമധേയത്തോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ബ്രഹ്മാവിന് സാക്ഷാത് ദർശനം, പരമജ്ഞാനം, ഗായത്രി എന്നിവ അനുഗ്രഹിച്ചു. അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് ചരാചര സൃഷ്ടിയിൽ സമർത്ഥനായി. പരമേശ്വരനിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ‘അമൃത’സമമായി ശ്രവിച്ച ഉപദേശം വായു തന്റെ തപോബലത്തോടെ ബ്രഹ്മമുഖത്തിൽ നിന്ന് നേടി. ദൃഢമായി സ്വീകരിച്ചാൽ പരമസിദ്ധി നൽകുന്ന മംഗളജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വരൂപം മുനികൾ ചോദിക്കുമ്പോൾ, വായു അതിനെ പശുപാശപതി-ജ്ഞാനം എന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച് സത്യക്ഷേമാർത്ഥികൾക്ക് പരാ നിഷ്ഠ നിർബന്ധമാക്കുന്നു।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ വായുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)യും പാശം (ബന്ധനതത്ത്വം)യും എന്ത്, അവയ്ക്കതീതനായ പരമാധിപതി പതി ആരെന്ന്. സൃഷ്ടിക്ക് ചൈതന്യമുള്ള ബുദ്ധിമത് കാരണമില്ലാതെ സാധ്യമല്ലെന്ന് വായു സ്ഥാപിക്കുന്നു; അചേതനമായ പ്രധാനം, പരമാണുക്കൾ മുതലായ ജഡതത്ത്വങ്ങൾ സ്വയം ക്രമബദ്ധമായ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല. ജീവൻ കർത്താവായി തോന്നിയാലും, അവന്റെ ഫലപ്രദമായ പ്രവർത്തനം പ്രഭുവിന്റെ പ്രേരണയാൽ മാത്രമാണ്—ബോധമില്ലാത്ത അന്ധന്റെ നടപ്പുപോലെ. പശു-പാശ-പതി ത്രയത്തിനപ്പുറം ഒരു പരമ പദമുണ്ടെന്നും, തത്ത്വവിദ്യ/ബ്രഹ്മവിദ്യയിലൂടെ അതറിയുമ്പോൾ യോനിമുക്തിയും പുനർജന്മനിവൃത്തിയും ലഭിക്കുമെന്നും പറയുന്നു. ഭോക്താ-ഭോഗ്യ-പ്രേരയിതാ എന്ന ത്രിവിധ വിവേകത്തിന് അപ്പുറം മോക്ഷാർത്ഥിക്ക് അറിയേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ഋഷിമാർ കാലത്തെ (സമയം) സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും സംഭവിക്കുന്നതിനുള്ള സർവ്വസാധാരണ നിബന്ധനയായി ചോദിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാണ്ഡം ചക്രംപോലെ സൃഷ്ടി-ലയങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് തിരിയുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു (ഹരി), രുദ്രൻ തുടങ്ങിയ ദേവാസുരന്മാർക്കും കാലം സ്ഥാപിച്ച നിയതി ലംഘിക്കാനാവില്ല; കാലം തന്നെ ഭൂത-വർത്തമാന-ഭാവി വിഭജിക്കുകയും എല്ലാ ജീവികളെയും ജരാഗ്രസ്തരാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഈ ദിവ്യകാലൻ ആര്? ആരുടെ അധീനത്തിലാണ്? ആരെങ്കിലും ഇതിന് അതീതരുണ്ടോ?’ എന്ന് അവർ ചോദിക്കുന്നു. വായു മറുപടി പറയുന്നു—കാലം നിമേഷം, കാഷ്ഠാ മുതലായ അളവുകളാൽ അളക്കാവുന്ന തത്ത്വം; കാലാത്മ; പരമ മാഹേശ്വര തേജസ്; നിയോഗരൂപമായ അപ്രതിരോധ്യ നിയന്ത്രകശക്തി, ചരാചര ലോകത്തെ ഭരിക്കുന്നതു. മോക്ഷവും മഹാകാലാത്മയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അംശ-പ്രസവമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അഗ്നിയാൽ പ്രേരിതമായ ഇരുമ്പ് നീങ്ങുന്നതുപോലെ. നിഗമനം—ജഗത് കാലാധീനം, പക്ഷേ കാലം ജഗദധീനമല്ല; കാലം ശിവാധീനം, ശിവൻ കാലാധീനനല്ല. ശിവന്റെ അജേയ ശാർവ തേജസ് കാലത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായതിനാൽ കാലമര്യാദ കടക്കുക ദുഷ്കരം.
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
ഈ അധ്യായത്തിൽ കാലമാനം (സമയമാപനം) സംബന്ധിച്ച ശാസ്ത്രീയ നിർണ്ണയം വിവരിക്കുന്നു. ഋഷികൾ—ആയുസ്സും സംഖ്യാരൂപ കാലവും ഏത് മാനദണ്ഡത്തിൽ കണക്കാക്കുന്നു? അളക്കാവുന്ന കാലത്തിന്റെ പരമപരിധി എന്ത്? എന്നു ചോദിക്കുന്നു. വായു കണ്ണിമയ്ക്കലിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ‘നിമേഷം’ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മ ഘടകമെന്ന് നിർവചിച്ച്, നിമേഷത്തിൽ നിന്ന് കാഷ്ഠാ, കാഷ്ഠയിൽ നിന്ന് കലാ, കലയിൽ നിന്ന് മുഹൂർത്തം, മുഹൂർത്തത്തിൽ നിന്ന് അഹോരാത്രം (പകൽ-രാത്രി) എന്നിങ്ങനെ അളവുകളുടെ ക്രമം പറയുന്നു. തുടർന്ന് മാസം, ഋതു, അയനം എന്നിവയുടെ ബന്ധം, മാനുഷ-അബ്ദം (മനുഷ്യവർഷം) എന്നതിന്റെ നിർവചനം, ദേവ-ഗണനയും പിതൃ-ഗണനയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വിശദീകരിക്കുന്നു. പ്രധാന സിദ്ധാന്തം—ദക്ഷിണായനം ദേവന്മാർക്ക് രാത്രി, ഉത്തരായനം പകൽ എന്ന ദിവ്യ അഹോരാത്ര നിർണ്ണയം. ഈ ദിവ്യ മാനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി യുഗ-ഗണനയുടെ അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിച്ച്, ഭാരതവർഷത്തിൽ നാല് യുഗങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു—പരമേശ്വരൻ ആജ്ഞാബലത്തോടെ ലീലാരൂപത്തിൽ സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുകയും സംഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു? എല്ലാം ഏത് ആദിതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് വ്യാപിച്ചു ഏതിനിൽ ലയിക്കുന്നു? വायु ക്രമബദ്ധമായ സൃഷ്ടിവിവരണം പറയുന്നു—ആദ്യം ശക്തി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അത് ‘ശാന്ത്യതീത’ പദത്തേക്കാളും അതീതമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ശക്തിയുക്തനായ ശിവനിൽ നിന്ന് മായയും തുടർന്ന് അവ്യക്തവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശാന്ത്യതീത, ശാന്തി, വിദ്യ, പ്രതിഷ്ഠ, നിവൃത്തി എന്ന അഞ്ചു ‘പദ’ങ്ങൾ ഈശ്വരപ്രേരിത സൃഷ്ടിക്രമമായി പറയുന്നു; സംഹാരം ഇതിന്റെ വിപരീതക്രമത്തിൽ നടക്കുന്നു. ലോകം അഞ്ചു ‘കല’കളാൽ വ്യാപ്തമാണ്; അവ്യക്തം ആത്മാധിഷ്ഠാനം ലഭിക്കുമ്പോഴേ കാരണഭൂമിയാകൂ. തുടർന്ന് തത്ത്വചർച്ച—അവ്യക്തമോ ആത്മാവോ ഒറ്റയ്ക്ക് കർത്താവല്ല; പ്രകൃതി ജഡം, പുരുഷൻ ഈ സന്ദർഭത്തിൽ അകർത്താവുപോലെ; അതിനാൽ പ്രധാനം, പരമാണു മുതലായ ജഡകാരണങ്ങൾ ബുദ്ധിമാൻ കാരണമില്ലാതെ ക്രമബദ്ധമായ ലോകം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിയുടെ അനിവാര്യമായ ചേതനകർത്താവ് ശിവനാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായു ശൈവ സൃഷ്ടിക്രമവും തത്ത്വചിന്തയും വിശദീകരിക്കുന്നു. മുൻ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞയാൽ ബുദ്ധി മുതലായവ ക്രമമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ പരിവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) എന്നിവർ കാരണം-കാര്യങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദിവ്യതത്ത്വത്തിന്റെ സർവവ്യാപ്തി, അപ്രതിഹത ശക്തി, അനുപമ ജ്ഞാനം, സിദ്ധികൾ എന്നിവ പറഞ്ഞ്, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയം എന്ന മൂന്നു പ്രവർത്തനങ്ങളിലും മഹേശ്വരൻ പരമകാരണമെന്നും സർവാധിപതിയെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീടൊരു ചക്രത്തിൽ സർഗം, രക്ഷ, ലയം എന്നീ ഭരണരീതികൾ ത്രിമൂർത്തികൾക്ക് വേർവേറായി നിശ്ചയിച്ച്, അവർ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും പരസ്പരം നിലനിർത്തുകയും പരസ്പരസമന്വയത്തിൽ വളരുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഒരുദേവന്റെ സ്തുതി മറ്റുള്ളവരുടെ ഈശ്വരത്വം കുറയ്ക്കില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് വിഭാഗീയ ശ്രേഷ്ഠതാവാദം നിരസിക്കുന്നു; ത്രിദേവരെ നിന്ദിക്കുന്നവർ അസുര/അമംഗളാവസ്ഥയിൽ പതിക്കും എന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അവസാനം മഹേശ്വരൻ ത്രിഗുണാതീതൻ, ചതുര്വ്യൂഹസ്വരൂപൻ, സർവാധാരാധാരം, ലീലാമയ ജഗത്കർത്താവ്, പ്രകൃതി-പുരുഷനും ത്രിമൂർത്തിയും ഉള്ള അന്തരാത്മാവ് എന്നായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ എല്ലാ മന്വന്തരങ്ങളുടെയും കൽപ്പഭേദങ്ങളുടെയും ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം, പ്രത്യേകിച്ച് അന്തഃസർഗവും പ്രതിസർഗവും (പുനഃസൃഷ്ടി) ചോദിക്കുന്നു. വായു ബ്രഹ്മായുസ്സിലെ പരാർദ്ധാദി കാലമാനം സൂചിപ്പിച്ച്, ബന്ധപ്പെട്ട ചക്രാന്തത്തിൽ പുനഃസൃഷ്ടി സംഭവിക്കുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസത്തിൽ മനുക്കളുടെ പരിവർത്തനമനുസരിച്ച് പതിനാലു പ്രധാന വിഭാഗങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ കൽപ്പങ്ങളും മന്വന്തരങ്ങളും അനാദി-അനന്തവും പൂർണ്ണമായി വാച്യാതീതവുമാകയാൽ എല്ലാം എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാം പറഞ്ഞാലും ശ്രോതാക്കൾക്കുള്ള ഫലം പരിമിതം—അതുകൊണ്ട് നിലവിൽ പ്രവൃത്തമായ കൽപ്പത്തെ സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കുന്ന രീതിയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ആ കൽപ്പം വരാഹകൽപ്പമാണ്; അതിൽ പതിനാലു മനുക്കൾ—സ്വായംഭുവാദി ഏഴും സാവർണികാദി ഏഴും—ഇപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് ഏഴാമനായ വൈവസ്വത മനു. സൃഷ്ടി-പ്രളയരീതികൾ മന്വന്തരങ്ങളിലുടനീളം സമാനമായി ആവർത്തിക്കുന്നു എന്ന സൂചന നൽകി, മുൻകൽപ്പത്തിന്റെ നിവൃത്തിയും കാല-വായു ശക്തികളുടെ പ്രഭാവത്തിൽ പുതിയ ചക്രാരംഭവും ചിത്രീകരിച്ച് തുടർന്നുള്ള വിശദ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിവരണത്തിന് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു.
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായു സർഗ്ഗം (സൃഷ്ടി-പ്രകടനം) എന്നതിന്റെ താത്വിക വർഗ്ഗീകരണം വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടിസങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്ന് തമസ്സിൽ ജനിച്ച മോഹം ക്രമേണ തമോമോഹം, മഹാമോഹം, താമിസ്രം, അന്ധം എന്നിങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ഇത് പഞ്ചവിധ അവിദ്യയുടെ സ്വരൂപമെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് സൃഷ്ടി വിവിധ തലങ്ങളായും ‘സ്രോതസ്’ ധാരകളായും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു—ആദ്യം മുഖ്യ/സ്ഥാവര ജഡവും തടസ്സപ്പെട്ടതുമായ സൃഷ്ടി; പിന്നെ തിര്യക്സ്രോതസ് (പശുസൃഷ്ടി) അകത്ത് അല്പം പ്രകാശമുണ്ടെങ്കിലും പുറത്തു ആവരണം, ഭ്രാന്ത പ്രവൃത്തികൾ; ഊർധ്വസ്രോതസ് (ദേവസൃഷ്ടി) പ്രസന്നത, ആനന്ദം, സത്ത്വപ്രാധാന്യം; അർവാക്സ്രോതസ് (മാനവസൃഷ്ടി) സാധകമെന്നു പറഞ്ഞാലും ദുഃഖബന്ധനത്തിൽ ശക്തമായി കുടുങ്ങിയത്. കൂടാതെ അനുഗ്രഹ-സൃഷ്ടി നാലു രീതിയിൽ—വിപര്യയം, ശക്തി, തുഷ്ടി, സിദ്ധി—എന്നു എണ്ണുന്നു. അവസാനം ഒമ്പത് സർഗ്ഗങ്ങളുടെ പ്രമാണഗണന: മൂന്ന് പ്രാകൃത (മഹത്, തന്മാത്ര/ഭൂത, വൈകാരിക/ഐന്ദ്രിയക)യും അഞ്ച് വൈകൃത മുഖ്യ-സ്ഥാവരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, ഒമ്പതാമത് കൗമാര; ഗുണപ്രാധാന്യാനുസരിച്ച് ജ്ഞാന-ധർമ്മ ശേഷിയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാക്കുന്നു।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
അധ്യായം 13-ൽ ഋഷിമാർ പരമഭവൻ (ശിവൻ) നിന്നുള്ള സൃഷ്ടി-ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻ ഉപദേശം അംഗീകരിച്ച് ഒരു സിദ്ധാന്തസംശയം ഉന്നയിക്കുന്നു. വിരൂപാക്ഷൻ, ശൂലധരൻ, നീലലോഹിതൻ, കപർദി തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന രുദ്രൻ യുഗാന്തത്തിൽ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണുക്കളെയും സംഹരിക്കുന്നവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധം; എന്നാൽ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, രുദ്രർ പരസ്പരം ഒരാളുടെ അംശത്തിൽ നിന്ന് മറ്റാൾ പ്രകടമാകുന്നു എന്നും അവർ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഗുണ-പ്രധാന ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള പരസ്പര ഉത്ഭവം എങ്ങനെ സാധ്യമെന്നതാണ് ചോദ്യം. രുദ്രൻ ആദിദേവനും പുരാതനനും യോഗക്ഷേമപ്രദാതാവുമെങ്കിൽ, അവ്യക്തജന്മനായ ബ്രഹ്മയുടെ ‘പുത്രത്വം’ എങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു? ബ്രഹ്മൻ മുനികൾക്ക് നൽകിയ ഉപദേശത്തിന് അനുസൃതമായി കൃത്യമായ തത്ത്വവ്യാഖ്യാനം ആവശ്യപ്പെട്ട്, പുരാണീയ വംശകാരണം വ്യക്തമാക്കാനുള്ള പൂർവപക്ഷം ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
വായു രുദ്രന്റെ പ്രതികൽപ (പുനഃപുനഃ) ആവിർഭാവകാരണം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഓരോ കല്പത്തിലും ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി നടത്തിയ ശേഷം പ്രജകൾ വർധിക്കാതിരുന്നാൽ അദ്ദേഹം ദുഃഖിതനാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശോകശമനത്തിനും ജീവികളുടെ സമൃദ്ധിക്കും പരമേശ്വരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം കാലാത്മാവും രുദ്രഗണാധിപനുമായ രുദ്രൻ തുടർച്ചയായ കല്പങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. അദ്ദേഹം മഹേശ നീലലോഹിത രൂപത്തിൽ അവതരിച്ച് ബ്രഹ്മാവിനെ സഹായിക്കുന്നു—പുത്രസദൃശനായി തോന്നിയാലും ദിവ്യാധിഷ്ഠാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അധ്യായം രുദ്രന്റെ പരമസ്വഭാവം—തേജോരാശി, അനാദി-നിധനൻ, വിഭു—എന്നിവയും പരാശക്തിയോടുള്ള ഐക്യവും പറയുന്നു: അധികാരചിഹ്നങ്ങൾ ധരിച്ചു, ആജ്ഞാനുസരിച്ച് നാമരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ദിവ്യകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനും ഉന്നത ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നവനുമാണ്. തുടർന്ന് രൂപലക്ഷണവർണ്ണന—ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തി, ചന്ദ്രാലങ്കാരം, സർപ്പാഭരണങ്ങൾ, പവിത്ര കട്ടിസൂത്രം, കപാലചിഹ്നങ്ങൾ, ഗംഗാധര ജടകൾ—നീലലോഹിത/രുദ്ര ധ്യാനത്തിനും പരമ്പരാസ്മൃതിക്കും ഉപകരിക്കുന്നു.
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
അധ്യായം 15 ആദിസൃഷ്ടിയിലെ ഒരു പ്രതിസന്ധി വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും അവർ വർധിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം മൈഥുനജ സൃഷ്ടി (ലൈംഗിക പ്രജനനസൃഷ്ടി) ആരംഭിക്കാൻ ആലോചിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് ഇതുവരെ സ്ത്രീതത്ത്വം/സ്ത്രീപരമ്പര പ്രാദുർഭവിക്കാത്തതിനാൽ അത് സാധ്യമാകുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രജാവൃദ്ധിക്ക് പരമേശ്വരന്റെ പ്രസാദം അനിവാര്യമെന്ന് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു; ദിവ്യാനുഗ്രഹമില്ലാതെ സൃഷ്ട ജനസമൂഹം വ്യാപിക്കില്ല. ബ്രഹ്മാവ് അനന്തവും ശുദ്ധവും നിർഗുണവും ആശയാതീതവും ഈശ്വരസന്നിഹിതവുമായ സൂക്ഷ്മ പരാശക്തിയെ ധ്യാനിച്ച് കഠിന തപസ് ചെയ്യുന്നു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ പുരുഷ-സ്ത്രീ തത്ത്വങ്ങളുടെ ഏക്യരൂപമായ അർധനാരീശ്വരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ ബോധം—ജനനശീലമായ ബഹുത്വം ശിവ-ശക്തി ധ്രുവതയുടെ വെളിപ്പാടിലൂടെ മാത്രമേ, അന്തർലീന അദ്വയ ദൈവത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സാധ്യമാകൂ; തപസ്സിന്റെ പര്യവസാനം യാന്ത്രിക സൃഷ്ടിയല്ല, ദേവദർശനമാണ്.
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
അധ്യായം 16-ൽ മഹാദേവൻ ഹരൻ സ്നേഹപൂർവ്വമായ ആദരസംബോധനകളോടെ വിശ്വകർമ്മനോട് സംസാരിച്ച്, പ്രജാവൃദ്ധിക്കും ലോകക്ഷേമത്തിനുമായി ചെയ്ത അവന്റെ തപസ്സിന്റെയും അപേക്ഷയുടെയും ഗൗരവം അംഗീകരിച്ച് സന്തുഷ്ടനായി ഇഷ്ടവരം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് വരദാനവാക്യത്തിൽ നിന്ന് തത്ത്വസംഭവത്തിലേക്ക് മാറി, ശിവൻ തന്റെ ദേഹാംശത്തിൽ നിന്ന് ദേവിയെ പ്രാദുർഭവിപ്പിക്കുന്നു; പണ്ഡിതർ അവളെ പരമാത്മാവ് (ഭവ) എന്ന പരമസ്വരൂപത്തിന്റെ പരമശക്തിയെന്ന് പറയുന്നു. ദേവി ജനന-മരണം-ജരാ രഹിത; വാക്കും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എത്താത്ത പരാത്പര, എങ്കിലും അത്ഭുതരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി മഹിമയാൽ സർവ്വവിശ്വവും വ്യാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പുരാണകഥയും ശാക്ത-ശൈവ തത്ത്വവും ഏകീകരിച്ച് ദേവിയെ അചിന്ത്യ പരാശക്തിയുമായും ലോകാനുഭവത്തെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന അന്തർശക്തിയുമായും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൃഷ്ടി‑വംശപരമ്പരയുടെ വിവരണം തുടരുന്നു. വായു പറയുന്നു: പ്രജാപതി ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് ശാശ്വത പരാശക്തി ലഭിച്ച് മൈഥുനപ്രഭവമായ (യുഗ്മ) സൃഷ്ടി നടത്താൻ ഉദ്ദേശിച്ചു. സ്രഷ്ടാവ് അർദ്ധം പുരുഷനും അർദ്ധം സ്ത്രീയും ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; സ്ത്രീ‑അർദ്ധം ശതരൂപയായി അവതരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാ വിരാജനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുരുഷതത്ത്വം സ്വായംഭുവ മനുവായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. ശതരൂപ കഠിന തപസ്സു ചെയ്ത് മനുവിനെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിക്കുന്നു. അവളിൽ നിന്ന് പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ എന്നീ രണ്ടു പുത്രന്മാരും ആകൂതി, പ്രസൂതി എന്നീ രണ്ടു പുത്രിമാരും ജനിക്കുന്നു. മനു പ്രസൂതിയെ ദക്ഷനോടും ആകൂതിയെ രുചിയോടും വിവാഹം കഴിപ്പിക്കുന്നു; ആകൂതിയിൽ നിന്ന് യജ്ഞനും ദക്ഷിണയും ജനിച്ച് ലോകധർമ്മ‑ക്രമം നിലനിർത്തുന്നു. ദക്ഷന് ഇരുപത്തിനാലു പുത്രിമാർ—ശ്രദ്ധ, ലക്ഷ്മീ, ധൃതി, പുഷ്ടി, തുഷ്ടി, മേധാ, ക്രിയ, ബുദ്ധി, ലജ്ജ, വപുഃ, ശാന്തി, സിദ്ധി, കീർത്തി മുതലായവർ—എന്ന് വിവരിക്കുന്നു. ധർമ്മൻ ദാക്ഷായണിമാരെ ഭാര്യമാരായി സ്വീകരിക്കുന്നു; ഖ്യാതി, സ്മൃതി, പ്രീതി, ക്ഷമ, അനസൂയ, ഊർജാ, സ്വാഹാ, സ്വധാ മുതലായവരും പറയുന്നു. ഭൃഗു, മരീചി, അങ്ഗിരസ്, പുലഹ, ക്രതു, പുലസ്ത്യ, അത്രി, വസിഷ്ഠ, പാവക, പിതൃകൾ മുതലായവർ ഇവരെ വിവാഹം ചെയ്ത് വിവിധ വംശങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ധർമ്മബന്ധിത സന്തതി സുഖഹേതുവും അധർമ്മബന്ധിത സന്തതി ദുഃഖ‑ഹിംസാഹേതുവുമാണെന്ന് അധ്യായം നൈതിക‑കോസ്മിക കാരണബന്ധമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു.
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
അധ്യായം 18-ൽ ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു—ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായ സതി (ദാക്ഷായണി) പിന്നീടെങ്ങനെ മേനയുടെ വഴി ഹിമവാന്റെ പുത്രിയായി മാറി, മഹാത്മാവ് ദക്ഷൻ എന്തുകൊണ്ട് രുദ്രനെ നിന്ദിച്ചു, ചാക്ഷുഷ മന്വന്തരത്തിൽ ഭവന്റെ ശാപവുമായി ദക്ഷജന്മം എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടു എന്നിങ്ങനെ. വായു മറുപടിയായി ദക്ഷന്റെ ലഘു-ചേതസ്സും വിവേകഭ്രംശവും ധർമ്മ-യജ്ഞത്തിലെ പിഴവായി ദേവസമൂഹത്തെ ‘മലിനമാക്കുന്നു’ എന്ന് പറയുന്നു. സംഭവവേദി ഹിമവാന്റെ ശിഖരം—ദേവർ, അസുരർ, സിദ്ധർ, മഹർഷികൾ ദേവിയോടൊപ്പം ഈശാനദർശനത്തിന് എത്തുന്നു; ദക്ഷനും തന്റെ മകൾ സതിയെയും മരുമകൻ ഹരനെയും കാണാൻ വരുന്നു. എന്നാൽ ദേവിയുടെ പുത്രിത്വത്തെ അതിക്രമിക്കുന്ന പരാത്പര സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയാത്ത അവന്റെ അജ്ഞാനം വൈരമായി കട്ടിയാകുന്നു; വിധിയോടൊപ്പം ചേർന്ന് അത് ദീക്ഷയുള്ള കർമം ചെയ്യുമ്പോഴും ഭവനെ യഥോചിതമായി ആദരിക്കാതിരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അധ്യായം പിന്നീടുള്ള യജ്ഞഭംഗത്തിനുള്ള കാരണഭൂമി സ്ഥാപിക്കുന്നു—ശിവന്റെ താത്ത്വിക പ്രാധാന്യം, യജ്ഞത്തിൽ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഭയം, അപരാധം മൂലം ലോകവ്യത്യയം ഉണ്ടാകുന്ന കർമന്യായം।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
അധ്യായം 19‑ൽ ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—ധർമ്മാർഥങ്ങളുടെ പേരിൽ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചിട്ടും ദുരാത്മാവായ ദക്ഷന്റെ യജ്ഞത്തിൽ മഹേശ്വരൻ എങ്ങനെ വിഘ്നം സൃഷ്ടിച്ചു? വായു കാലവും സ്ഥലവും വ്യക്തമാക്കുന്നു—ഹിമവതിൽ ദേവിയോടൊപ്പം ദേവൻ ദീർഘകാലം ക്രീഡാവാസം ചെയ്തതിന് ശേഷം വൈവസ്വത മന്വന്തരം വരുന്നു. അപ്പോൾ പ്രാചേതസ ദക്ഷൻ ഗംഗാദ്വാരത്തിലെ ശുഭസ്ഥാനത്ത്, ഹിമവതിന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്ത്, ഋഷി‑സിദ്ധർ സേവിക്കുന്ന പ്രദേശത്ത് അശ്വമേധയജ്ഞം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, സാധ്യർ, മരുതർ, സോമ‑ആജ്യ‑ധൂമഭാഗികൾ, അശ്വിനികൾ, പിതൃകൾ, മഹർഷിമാർ, വിഷ്ണു എന്നിവരും യജ്ഞഭാഗികളായി സമാഗമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) ഇല്ലാതെ മുഴുവൻ ദേവസമൂഹവും എത്തിയതുകണ്ട് ദധീചി ക്രോധത്തോടെ ദക്ഷനോട് പറയുന്നു—അയോഗ്യനിൽ പൂജയും യോഗ്യനോടുള്ള ആദരവിന്റെ അഭാവവും മഹാപാപത്തിന് കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ ശിവവജ്രണത്താൽ യജ്ഞം പുറമേ പൂർണ്ണമായാലും ഉള്ളിൽ ദോഷമുള്ളതായിത്തീരുന്നു; ഇതാണ് വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ ആചാര‑തത്ത്വപരമായ മൂലം.
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
അധ്യായം 20-ൽ വായു, വിഷ്ണുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ദേവന്മാരുടെ മഹാസത്ര യാഗം വർണ്ണിക്കുന്നു. വേദിയിൽ ദർഭ വിരിച്ചിരിക്കുന്നു, അഗ്നികൾ ജ്വലിക്കുന്നു, സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ ദീപ്തമാണ്; ഋഷികൾ ക്രമാനുസൃതമായി വേദവിധികൾ നിർവ്വഹിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തഗാനം, വേണു-വീണാനാദം, ഗംഭീര വേദപാരായണം എന്നിവ അന്തരീക്ഷത്തെ ദിവ്യമാക്കുന്നു. അത്തരം പവിത്രക്രമത്തിൽ ദക്ഷന്റെ അധ്വരം കണ്ട വീരഭദ്രൻ ഇടിമുഴക്കമെന്നപോലെ സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു; ഗണസമൂഹം അതിനെ വർദ്ധിപ്പിച്ച് ആകാശം നിറയ്ക്കുന്ന കലഹമാക്കുന്നു. ഭയന്ന് ദേവന്മാർ ഓടിപ്പോകുന്നു, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ അസ്തവ്യസ്തമാകുന്നു; മേരുവ് തകർന്നോ ഭൂമി പിളർന്നോ എന്നുപോലെ തോന്നുന്നു. ആ ശബ്ദം ഘനവനത്തിൽ ആനകളെ ഭീതിപ്പെടുത്തുന്ന സിംഹഗർജ്ജനത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു; ചിലർ ഭയത്തിൽ പ്രാണവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പർവ്വതങ്ങൾ പിളരുന്നു, ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു, കാറ്റുകൾ ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെ ചുറ്റുന്നു, സമുദ്രം കലങ്ങുന്നു—ശിവന്റെ ശാസനശക്തി പ്രത്യക്ഷമായി ദക്ഷയജ്ഞത്തിന്റെ സമീപവിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായു വിവരിക്കുന്ന യുദ്ധപ്രസംഗം വരുന്നു; വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ മുതലായ പ്രധാന ദേവന്മാർ ഭയാകുലരായി ചിതറിപ്പോകുന്നു. തന്റെ തന്നെ (മുമ്പ് മലിനമില്ലാത്ത) അംഗശക്തിയാൽ ദേവർ പീഡിതരാകുന്നത് കണ്ടും, ശിക്ഷാർഹർ ശിക്ഷിക്കപ്പെടാതെ പോയെന്ന് കരുതിയും, രുദ്രക്രോധത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഗണനായകൻ ഭദ്രൻ കോപാകുലനാകുന്നു. ശർവശക്തിയെ അടക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ത്രിശൂലം കൈവശമാക്കി, ഉയർന്ന ദൃഷ്ടിയോടെ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ, ആനക്കൂട്ടത്തിൽ സിംഹംപോലെ ദേവസേനയിൽ പാഞ്ഞുകയറുന്നു; അവന്റെ ഗതി മത്തഗജത്തെപ്പോലെയും, അവന്റെ ഉഗ്രകർമ്മം മഹാസരോവരം പല നിറങ്ങളായി മഥിക്കുന്നതുപോലെ കലാപവും ഭീതിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യാഘ്രചർമ്മവസ്ത്രധാരിയായി, ഉത്തമ സ്വർണതാരകാഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച്, ഭദ്രൻ ദേവസംഘങ്ങളിൽ ഉപകാരക വനദാവംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ദേവർ ഒരേയൊരു യോദ്ധാവിനെ ആയിരംപേരെന്നപോലെ കാണുന്നു. ഭദ്രകാളിയും യുദ്ധരോശം വർധിച്ച് മദോന്മത്തയായി ക്രുദ്ധയായി, ജ്വാലകൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന ത്രിശൂലത്തോടെ ദേവരെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭദ്രൻ രുദ്രക്രോധത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷ ഉദ്ഗാരമായി പ്രകാശിച്ച്, രുദ്രഗണങ്ങൾ ദണ്ഡന-ശോധന ചെയ്യുന്ന ദിവ്യ ഇച്ഛയുടെ വിപുലീകരണമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു.
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
അധ്യായം 22 നിർണായകമായ യുദ്ധ-ദൈവ മുഹൂർത്തം വര്ണിക്കുന്നു. ആകാശത്തിൽ അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ള ഒരു ദിവ്യരഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—വൃഷധ്വജചിഹ്നിതം, രത്നമയ ആയുധ-ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം. അതിന്റെ സാരഥി ബ്രഹ്മാവാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുകയും, ത്രിപുരവധത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപത്തെ പങ്ക് ഓർമ്മിപ്പിച്ച് ഇപ്പോഴത്തെ സംഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവന്റെ വ്യക്തമായ ആജ്ഞപ്രകാരം ബ്രഹ്മാ ഹരി (വിഷ്ണു) യുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു വീര ഗണനായകൻ ഭദ്രനോട് രഥാരോഹണം ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. റേഭയുടെ ആശ്രമസമീപത്ത് ഭദ്രന്റെ ഭയങ്കര പരാക്രമം ത്ര്യംബക ശിവൻ അംബികയോടൊപ്പം ദർശിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ് സംഭവം പുണ്യഭൂമിശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഭദ്രൻ ബ്രഹ്മാവിനെ വന്ദിച്ച് രഥത്തിൽ കയറുമ്പോൾ അവന്റെ ലക്ഷ്മി വർധിക്കുന്നു—പുരദ്വിഷ് രുദ്രന്റെ ഭാഗ്യത്തെപ്പോലെ. അവസാനം ദീപ്തമായ ശംഖനാദം ദേവന്മാരെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തി അവരുടെ ജഠരാനലത്തെ ജ്വലിപ്പിച്ച്, ഭീകര സംഘർഷത്തിന്റെ തുടക്കവും ദിവ്യബലങ്ങളുടെ സജ്ജീകരണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദക്ഷയജ്ഞസംഘർഷത്തിനു ശേഷമുള്ള അവസ്ഥയാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാർ പരാജിതരായി പരിക്കുകളോടെ ഭീതിയിലാകുന്നു; വീരഭദ്രന്റെ പ്രമഥഗണങ്ങൾ അവരെ ഇരുമ്പുകെട്ടുകളാൽ ബന്ധിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഈ നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് സമാധാനദൂതനായി വീരഭദ്രനോടു (അഥവാ അവന്റെ അധീന ഗണപതിയോടു) സമീപിച്ച് ക്രോധശമനവും ദേവന്മാർക്കും ബന്ധപ്പെട്ട ജീവികൾക്കും ക്ഷമാദാനവും അപേക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹത്വവും അപേക്ഷയും കണ്ട് വീരഭദ്രന്റെ രോഷം ശമിക്കുന്നു. അവസരം ലഭിച്ച ദേവന്മാർ ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി വെച്ച് ശരണാഗതഭാവത്തോടെ ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു—ശാന്തൻ, യജ്ഞവിധ്വംസകൻ, ത്രിശൂലധാരി, കാലാഗ്നിരുദ്രൻ എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭയങ്കര ശിക്ഷാരൂപവും ലോകധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനുള്ള ന്യായമായ ഭരണമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. ഭയം ഭക്തിയാകുന്ന പരിവർത്തനം, മധ്യസ്ഥപ്രാർത്ഥനയുടെ ശക്തി, ശിവനാമങ്ങളിലെ ശക്തിസൂചന—ഇവയാണ് അധ്യായത്തിന്റെ മുഖ്യാർത്ഥം.
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷികൾ വായുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—ദേവിയും ഗണങ്ങളുമൊത്ത് ഹരൻ (ശിവൻ) അന്തർധാനം ചെയ്ത് എവിടെ പോയി, എവിടെ വസിക്കുന്നു, വിശ്രമത്തിന് മുമ്പ് എന്തു ചെയ്തു എന്ന്. വായു മറുപടി പറയുന്നു: ദേവാധിദേവന് പ്രിയമായ മന്ദരഗിരി തപസ്സുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിവാസസ്ഥാനമാണ്; അത്ഭുത ഗുഹകളാൽ അത് ശോഭിക്കുന്നു. പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം സഹസ്രമുഖങ്ങളാലും ദീർഘകാലത്താലും വർണ്ണനാതീതമെങ്കിലും, അതിന്റെ ഐശ്വര്യം, ഈശ്വരനിവാസയോഗ്യത, ദേവിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ‘അന്തഃപുരി’പോലെ രൂപാന്തരപ്പെട്ട നില എന്നിവ പറയുന്നു. ശിവ–ശക്തിയുടെ നിത്യസാന്നിധ്യം കൊണ്ട് അവിടത്തെ ഭൂമിയും സസ്യസമ്പത്തും ലോകത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാകുന്നു; ഒഴുക്കുകളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും സ്നാനപാനങ്ങളാൽ പാവന പുണ്യം നൽകുന്നു. അതിനാൽ മന്ദരം ദൃശ്യമാത്രമല്ല; തപശക്തി, ദിവ്യസാമീപ്യം, പ്രകൃതിമംഗലം ഒന്നിക്കുന്ന പവിത്ര കേന്ദ്രമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
ഈ അധ്യായത്തിൽ സതി ശിവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വിരഹവേദന നിയന്ത്രിച്ച് ഹിമാലയത്തിലെ മുൻ തപസ്ഥലത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങുന്നു. ഹിമവാനും മേനയും മുന്നിൽ തന്റെ നിശ്ചയം അറിയിച്ച് അനുവാദം നേടി, വനാശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധ തപസ്വിനീ വേഷം ധരിക്കുന്നു. ശിവപാദപദ്മങ്ങളെ നിരന്തരം മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച് കഠിന തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; പ്രത്യക്ഷ ലിംഗത്തിൽ ശിവധ്യാനം നടത്തി ത്രിസന്ധ്യാ പൂജ വനംപുഷ്പ-ഫലാദികളാൽ നിർവഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഒരു ദുഷ്ട മഹാവ്യാഘ്രം അടുത്തുവന്നാലും ചിത്രത്തെപ്പോലെ നിശ്ചലമാകുന്നു; സതി ഏകാഗ്ര ഭക്തിയും സ്വാഭാവിക ധൈര്യവും കൊണ്ട് നിർഭയയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പതിവ്രതാഭക്തി, തപസ്, ലിംഗാരാധന, ഏകനിഷ്ഠ ശൈവചിന്തനഫലമായ നിർഭയത എന്നിവ ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായുവിന്റെ വിവരണക്രമത്തിൽ കൗശികീ-ഗൗരി ദേവി ബ്രഹ്മാവിനോട് തന്റെ സമീപം ശരണം പ്രാപിച്ച ശാർദൂലൻ (കടുവ) സംബന്ധിച്ച് പറയുന്നു. അവന്റെ ഏകാഗ്രഭക്തിയെ പ്രശംസിച്ച്, അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് തനിക്കു പ്രിയമാണെന്നും, ശങ്കരൻ അവന് ഗണേശ്വരപദം നൽകുകയും ദേവിയുടെ പരിചാരകസംഘത്തോടൊപ്പം അവൻ പോകണമെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുകയും അവന്റെ മുൻകർമ്മം വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—കടുവരൂപത്തിലായിരുന്നാലും അവൻ ദുഷ്ട നിശാചരൻ, കാമരൂപി, ഗോവധവും ബ്രാഹ്മണഹിംസയും ചെയ്തവൻ; അതിനാൽ പാപഫലം അനുഭവിക്കുക അനിവാര്യമാണ്. കരുണയിൽ വിവേകം വേണം, എങ്കിലും ശിവാധീന ദൈവേച്ഛയാൽ ഉയർച്ചയും പരിവർത്തനവും സാധ്യമെന്ന ഭാവവും നിലനിൽക്കുന്നു.
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ വായുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു—ഹിമവാന്റെ പുത്രിയായ ദേവി എങ്ങനെ ഗൗരവും ദീപ്തിയുമുള്ള രൂപം ധരിച്ചു അലങ്കൃത അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് തന്റെ നാഥനായ ശിവനെ ദർശിച്ചു, വാതിലിൽ നിന്ന ഗണേശന്മാർ അപ്പോൾ എന്തു ചെയ്തു, അവരെ കണ്ട ശിവൻ എങ്ങനെ പ്രതികരിച്ചു എന്ന്. വായു ഈ ദൃശ്യത്തെ പ്രണയത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ‘പരമ രസം’ ആയി, സൂക്ഷ്മഹൃദയങ്ങളെയും ആകർഷിക്കുന്ന ഭക്തി-സൗന്ദര്യഭാവമായി വിവരിക്കുന്നു. ദേവി പ്രതീക്ഷയും ആശങ്കയും കലർന്ന മനസ്സോടെ അകത്ത് കടന്ന്, തന്റെ വരവിനായി ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരുന്ന ശിവനെ കാണുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലെ ഗണങ്ങൾ സ്നേഹവചനങ്ങളാൽ അവളെ ആദരിക്കുന്നു; ദേവി ത്ര്യംബകനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. അവൾ എഴുന്നേൽക്കുന്നതിന് മുമ്പേ ശിവൻ ആനന്ദത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് മടിയിൽ ഇരുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു; ദേവി കിടക്കമേൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ കളിയായി അവളെ മടിയിലേയ്ക്ക് ഉയർത്തി, പുഞ്ചിരിയോടെ മുഖം നോക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ മൃദുവായ പരിഹാസസംഭാഷണത്തിൽ അവളുടെ മുൻസ്ഥിതി ഓർമ്മിപ്പിച്ച് രൂപം, സ്വേച്ഛ, സമാധാനത്തിന്റെ ദിവ്യസാന്നിധ്യം എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—ദേവി/ശക്തിയെ ‘ആജ്ഞ’ എന്നു എങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു? ലോകം എങ്ങനെ അഗ്നി–സോമ സ്വഭാവവും വാക്–അർത്ഥരൂപവും ആകുന്നു? വായു വിശദീകരിക്കുന്നു: അഗ്നി ശക്തിയുടെ റൗദ്രീ, ഉഗ്ര, തൈജസീ പ്രകാശമയ വൃത്തി; സോമം ശക്തിയുടെ ശാക്ത, അമൃതപൂർണ്ണ, ശാന്തികര ഭാവം. തേജസ്സും രസ/അമൃതവും എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മ തത്ത്വങ്ങൾ; തേജസ് സൂര്യ/അഗ്നിപോലെ പ്രവർത്തനശീലവും, രസം സോമ്യജലപോലെ പോഷകവുമാണ്—ഇവയാൽ ചരാചര ലോകം നിലനിൽക്കുന്നു. യജ്ഞ-പ്രകൃതി കാരണബന്ധം—ആഹുതിയിൽ നിന്ന് അന്നം, മഴയിൽ നിന്ന് വളർച്ച—എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അഗ്നി–സോമ ചക്രത്തിലാണ് ലോകസ്ഥിതി ആശ്രിതമെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം അഗ്നി മേലോട്ടുയരുകയും സോമ/അമൃതം താഴോട്ടൊഴുകുകയും ചെയ്യുന്ന ധ്രുവത്വത്തിൽ, താഴെ കാലാഗ്നിയും മുകളിൽ ശക്തിയും പരസ്പരപൂരക പ്രവർത്തനങ്ങളാണെന്ന് നിരൂപിക്കുന്നു.
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
അധ്യായം 29-ൽ വായു ശൈവ തത്ത്വചിന്തയിൽ ശബ്ദം (ശബ്ദ)–അർത്ഥം (അർത്ഥ) എന്നവയുടെ അന്തർനിഹിത ഏകത്വം വിശദീകരിക്കുന്നു. ശബ്ദമില്ലാതെ അർത്ഥമില്ല; യാതൊരു ശബ്ദവും അന്തിമമായി നിർർത്ഥകമല്ല; ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ ശബ്ദങ്ങൾ സർവ്വസാധാരണ അർത്ഥവാഹകരാണ്. ഈ ശബ്ദ–അർത്ഥ ഘടന പ്രകൃതിയുടെ വികാരമായി, ശിവ–ശക്തിയോടുകൂടിയ പരമശിവന്റെ ‘പ്രാകൃതീ മൂർത്തി’യായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ശബ്ദവിഭൂതി സ്ഥൂല, സൂക്ഷ്മ, പരാ എന്ന മൂന്ന് നിലകളിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ശിവതത്ത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരാശക്തിയിലാണ് പരമാവധി. ജ്ഞാനശക്തി–ഇച്ഛാശക്തി ബന്ധം, ശക്തിതത്ത്വമായി ശക്തികളുടെ സമഗ്രത, ശുദ്ധാധ്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കുണ്ഡലിനീ–മായയെ മൂലകാരണമാത്രികയായി തിരിച്ചറിയൽ എന്നിവയും ഉണ്ട്. ഇതിൽ നിന്ന് ഷഡധ്വം മൂന്ന് ശബ്ദപഥങ്ങളും മൂന്ന് അർത്ഥപഥങ്ങളും ആയി വ്യാപിക്കുന്നു; കലകളാൽ വ്യാപ്തമായ തത്ത്വവിതരണവും പ്രകൃതിയുടെ പഞ്ചവിധ പരിണാമവും അനുസരിച്ച് ജീവികളുടെ ഭോഗ–ലയ ശേഷി അവരുടെ ശുദ്ധിയിലാണെന്ന് പറയുന്നു.
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
അധ്യായം 30‑ൽ ഋഷികൾ പറയുന്നു: ശിവ‑ശിവയുടെ അത്ഭുതലീലകൾ ദേവന്മാർക്കും ഗ്രഹിക്കാൻ ദുഷ്കരമായത്ര ഗൂഢമായതിനാൽ ജ്ഞാനസങ്കടവും ആശയക്കുഴപ്പവും ഉണ്ടാകുന്നു. തുടർന്ന്, ബ്രഹ്മാദികൾ സൃഷ്ടി‑സ്ഥിതി‑ലയം നടത്തുകയാണെങ്കിലും അത് ശിവന്റെ അനുഗ്രഹ‑നിഗ്രഹങ്ങളാൽ മാത്രമാണെന്നും അതുകൊണ്ട് അവർ ശിവാധീനരാണെന്നും സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശിവൻ ആരുടെയും അനുഗ്രഹത്തിനോ ശിക്ഷയ്ക്കോ വിധേയനല്ല; അവന്റെ ഐശ്വര്യം പൂർണ്ണമായും അനായത്തം, സ്വഭാവസിദ്ധ സ്വാതന്ത്ര്യം. എന്നാൽ മൂർത്തിമത്ത്വം കാരണത്വവും പരതന്ത്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നത് തത്ത്വചർച്ചയിൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പര‑അപര ഭാവങ്ങളെ പറയുമ്പോൾ, ഒരേ തത്ത്വത്തിൽ അവ എങ്ങനെ ഏകീകരിക്കും? പരമസ്വരൂപം നിഷ്ഫല/നിഷ്ക്രിയമെങ്കിൽ അതേ സത്ത്വം സകലമായി എങ്ങനെ പ്രകാശിക്കും? ശിവൻ സ്വഭാവം മറിച്ചാൽ നിത്യ‑അനിത്യ ഭേദവും ഇല്ലാതാകും; അതിനാൽ പ്രകാശനം അവിരോധമായ സ്വഭാവാനുസൃതമാണ്. അവസാനം സിദ്ധാന്തസൂത്രം—സകലമായ മൂർത്താത്മ തത്ത്വവും, നിഷ്ഫലമായ അവ്യക്ത ശിവനും; സകലത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവ് ശിവൻ തന്നെയാണ്।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായു ഋഷികളുടെ സംശയത്തെ നാസ്തികതയല്ല, യഥാർത്ഥ ജിജ്ഞാസയായി അംഗീകരിച്ച്, പ്രമാണാധിഷ്ഠിതമായ വിശദീകരണത്തിലൂടെ സദ്ഭാവമുള്ളവരുടെ മോഹം നീക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ശിവൻ പരിപൂർണ്ണൻ; അതിനാൽ അവനു ‘കർതവ്യം’ എന്ന ബാധ്യതയില്ല; എങ്കിലും പശു–പാശസ്വഭാവമുള്ള ലോകം ‘അനുഗ്രഹയോഗ്യം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. പരിഹാരം സ്വഭാവവും സ്വാതന്ത്ര്യവും മുഖേന—ശിവന്റെ കൃപ അവന്റെ സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രവഹിക്കുന്നത്; സ്വീകരിക്കുന്നവനിൽ ആശ്രയിക്കുന്നതുമല്ല, ബാഹ്യ ആജ്ഞയാൽ നിയന്ത്രിതവുമല്ല. പ്രഭുവിന്റെ അനപേക്ഷത്വവും അനുഗ്രഹയോഗ്യ ജീവിയുടെ പരതന്ത്രാവസ്ഥയും വേർതിരിച്ച് കാണിക്കുന്നു; അനുഗ്രഹമില്ലാതെ ഭുക്തിയും മുക്തിയും അസാധ്യം. ശംഭുവിൽ അജ്ഞാനത്തിന് ആധാരം ഇല്ല; അജ്ഞാനം ബന്ധിത ദൃഷ്ടിയിലാണ്, കൃപ ശിവന്റെ ജ്ഞാന/ആദേശത്തിലൂടെ അജ്ഞാനനിവൃത്തി. അവസാനം നിഷ്കല–സകല ധ്രുവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു—ശിവൻ പരമാർത്ഥത്തിൽ നിഷ്കലനായാലും ദേഹധാരികളുടെ ഭക്തി-ജ്ഞാനാർത്ഥം മൂർത്ത്യാത്മരൂപത്തിൽ ഗ്രഹ്യനാകുന്നു।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
അധ്യായം 32-ൽ ഋഷികൾ വായു (മാരുതൻ)നോട്—ഏത് ശ്രേഷ്ഠതമ അനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ മോക്ഷം അപരോക്ഷമായി (പ്രത്യക്ഷാനുഭവമായി) സിദ്ധിക്കുന്നു? അതിന്റെ സാധനം എന്ത്? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. വായു മറുപടി പറയുന്നു: ശൈവധർമ്മം തന്നെയാണ് പരമധർമ്മവും ഉത്തമാനുഷ്ഠാനവും; കാരണം അവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി പരിചിതനായ ശിവൻ സ്വയം മുക്തി നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ഈ ധർമ്മസാധനയെ അഞ്ചു ക്രമബദ്ധ ‘പർവ’ങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു—ക്രിയ, തപസ്, ജപം, ധ്യാനം, ജ്ഞാനം. പരോക്ഷ–അപരോക്ഷ ജ്ഞാനഭേദം വിശദീകരിച്ച് മോക്ഷകാരകമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പരമധർമ്മം–അപരധർമ്മം എന്ന ദ്വൈതവും ശ്രുതി-സമ്മതമാണെന്നും ‘ധർമ്മ’ അർത്ഥനിർണ്ണയത്തിൽ ശ്രുതിയാണ് നിർണായക പ്രമാണമെന്നും പറയുന്നു. പരമധർമ്മം യോഗപര്യവസാനമായ ‘ശ്രുതി-ശിരോഗതം’ ആയി വർണ്ണിക്കുന്നു; അപരധർമ്മം കൂടുതൽ പൊതുവും സുലഭവും. അധികാരഭേദം പ്രകാരം പരമധർമ്മം യോഗ്യർക്കും അപരധർമ്മം എല്ലാവർക്കും സാധാരണമെന്നുമാണ്. അവസാനം ധർമ്മശാസ്ത്രം, ഇതിഹാസ-പുരാണം, പ്രത്യേകിച്ച് ശൈവ ആഗമങ്ങൾ അവയുടെ അങ്കങ്ങൾ, വിധിവിവരങ്ങൾ, സംസ്കാര/അധികാര സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയോടെ ശൈവധർമ്മത്തെ പൂർണ്ണമായി വിപുലീകരിച്ച് ആധാരപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
അധ്യായം 33-ൽ ഋഷികൾ ‘പരമ പാശുപത വ്രതം’ എന്ന മഹാവ്രതത്തിന്റെ വിധി ചോദിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും ഇതാചരിച്ച് ‘പാശുപതർ’ ആയതായി പറയുന്നു. വായു ഇതിനെ രഹസ്യവും പാപനാശകവും വേദസമ്മതവും (അഥർവശിരസ്സുമായി ബന്ധപ്പെട്ട) ആചാരമായി വിശദീകരിച്ച് ക്രമവിധി ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം ശുഭകാലനിർണ്ണയം (പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര പൗർണ്ണമി), ശിവസംബന്ധമായ സ്ഥലം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (ക്ഷേത്രം, ഉദ്യാനം അല്ലെങ്കിൽ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള വനഭൂമി), സ്നാനം ചെയ്ത് നിത്യകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി തയ്യാറെടുപ്പ് എന്നിവ പറയുന്നു. साधകൻ ആചാര്യാനുമതി നേടി പ്രത്യേക പൂജ നടത്തുകയും ശുദ്ധിയുടെ ചിഹ്നമായി വെളുത്ത വസ്ത്രം, വെളുത്ത യജ്ഞോപവീതം, വെളുത്ത മാല/അനുലേപനം ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദർഭാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ദർഭ കൈയിൽ പിടിച്ച് കിഴക്ക് അല്ലെങ്കിൽ വടക്ക് മുഖമായി മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രാണായാമം ചെയ്ത്, ശിവനും ദേവിയും ധ്യാനിച്ച് ‘ഈ വ്രതം ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നു’ എന്ന സംकल्पം ചെയ്ത് ദീക്ഷിതനുപോലെ ആകുന്നു. വ്രതകാലം ആജീവനം മുതൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം വരെ, പിന്നെ അർദ്ധാദി കുറവുകൾ, പന്ത്രണ്ടു മാസം, ഒരു മാസം, പന്ത്രണ്ടു ദിവസം, ആറു ദിവസം, ഒരു ദിവസം വരെ വ്യവസ്ഥപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അവസാനം അഗ്ന്യാധാനവും വിരജാ-ഹോമം പോലുള്ള ശുദ്ധിഹോമങ്ങളും വഴി വ്രതത്തിന്റെ പ്രവർത്തകാരംഭം സംഭവിച്ച് പാപക്ഷയവും ശിവാനുഭാവബന്ധവും ഉറപ്പാകുന്നു.
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
അധ്യായം 34-ൽ ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—പാലിനായി തപസ്സു ചെയ്ത ശിശുകൻ എങ്ങനെ ശിവശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രചാരകനായി, ശിവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എങ്ങനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, രുദ്രാഗ്നിയുടെ ശ്രേഷ്ഠ ശക്തി നേടി രക്ഷാകരമായ ഭസ്മം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു എന്ന്. വായു മറുപടി പറയുന്നു: ശിശുകൻ സാധാരണ ബാലൻ അല്ല; ജ്ഞാനിയായ ഋഷി വ്യാഘ്രപാദന്റെ പുത്രൻ, മുൻജന്മകാരണങ്ങളാൽ സിദ്ധനായവൻ, പതനത്തിന് ശേഷം മുനിപുത്രനായി പുനർജന്മം പ്രാപിച്ചവൻ. ശിവപ്രസാദവും ശുഭഭാഗ്യവും കൊണ്ട് അവന്റെ ലളിതമായ പാലാഗ്രഹം തപസ്സിന്റെ വാതിലായി; തുടർന്ന് ശങ്കരൻ സ്വയം ക്ഷീരസാഗരവരംയും സ്ഥിരപദവിയും നൽകി—നിത്യ ‘കുമാരത്വം’യും ശിവഗണങ്ങളിൽ നേതൃസ്ഥാനവും. പ്രസാദമായി ‘കൗമാര’ ജ്ഞാനാഗമം എന്ന ശക്തിമയ ജ്ഞാനം ലഭിച്ച് അവൻ ശൈവസിദ്ധാന്തോപദേശകനായി. അമ്മയുടെ ദുഃഖഭരിതമായ പാലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വാക്കുകൾ ഉടനടി കാരണമായി കഥയെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു; ശേഷിപ്പിൽ കർമപശ്ചാത്തലം, ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ ക്രമം, രുദ്രാഗ്നി/ഭസ്മത്തിന്റെ രക്ഷാത്മകവും ദീക്ഷാ-ചിഹ്നാത്മകവുമായ പ്രാധാന്യം ശൈവ മോക്ഷദൃഷ്ടിയിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു.
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
അധ്യായം 35-ൽ ഉദ്ഭവിച്ച പ്രതിസന്ധിയിൽ ഭീതരായ ദേവന്മാർ വൈകുണ്ഠത്തിൽ ചെന്നു ഹരി (വിഷ്ണു)വിനോട് കാര്യം അറിയിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ആലോചിച്ച് വേഗത്തിൽ മന്ദരത്തിലേക്ക് ചെന്നു മഹേശ്വരനെ സമീപിച്ച് അപേക്ഷിക്കുന്നു—പാൽ തേടുന്ന ബ്രാഹ്മണ ബാലൻ ഉപമന്യു തപോബലത്താൽ എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് തടയണം. മഹേശ്വരൻ താനേ ബാലന്റെ തപസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കുമെന്ന് ആശ്വസിപ്പിച്ച് വിഷ്ണുവിനെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ പറയുന്നു; തപസ്സിന്റെയും അതിന്റെ സർവ്വലോകഫലങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണാധികാരം ശിവനിലാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ശക്ര (ഇന്ദ്ര) വേഷം ധരിച്ചു ശ്വേത ഗജാരൂഢനായി ദേവ-ഉപദേവരോടൊപ്പം തപോവനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഛത്ര-ചാമരാദികളോടെ ഇന്ദ്രസദൃശമായ രാജവൈഭവത്തിൽ, മന്ദരത്തെ അലങ്കരിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് നിയന്ത്രിത ദൈവിക ഇടപെടലിന്റെ പ്രാരംഭം—മറവേഷത്തിൽ എത്തി തപശക്തിയെ സത്യം, തത്ത്വം, യഥാർത്ഥ ഭക്തി എന്നിവയിലേക്ക് തിരിക്കുക।