उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)

Verse 1

वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः

വായു പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദിവ്യ തേജസ്സാൽ ദീപ്തമായ ശരീരങ്ങളുള്ള ദേവശ്രേഷ്ഠർ എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പോയി. നമസ്കരിച്ചു ഹരി (വിഷ്ണു)വിന് സകല വൃത്താന്തവും അറിയിച്ചു।

Verse 2

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः

അവരുടെ വാക്കുകൾ അപ്പോൾ കേട്ട ഭഗവാൻ പുരുഷോത്തമൻ ‘ഇത് എന്താണ്?’ എന്നു ചിന്തിച്ച് അതിന്റെ കാരണവും അറിഞ്ഞു।

Verse 3

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः

മഹേശ്വരനെ ദർശിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ വേഗത്തിൽ മന്ദരപർവതത്തിലേക്ക് പോയി. ദേവനെ കണ്ട ഉടൻ നമസ്കരിച്ചു, കൃതാഞ്ജലിയായി പറഞ്ഞു।

Verse 4

विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! ഉപമന്യു എന്നൊരു ബ്രാഹ്മണൻ ക്ഷീരാർത്ഥമായി തപശക്തിയാൽ എല്ലാം ദഹിപ്പിച്ചതായി കേട്ടിരിക്കുന്നു. കൃപ ചെയ്ത് അതിനെ (തപോഅഗ്നിയെ) നിയന്ത്രിക്കണമേ।

Verse 5

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

വായു പറഞ്ഞു—വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവ മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“ആ ശിശുവിനെ ഞാൻ തടയും; തത്ത്വജ്ഞനേ, നീ നിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക.”

Verse 6

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

ശംഭുവിന്റെ വചനം കേട്ട് ദേവപ്രിയനായ വിഷ്ണു അമരാദികളായ എല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു; പിന്നെ തന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 7

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

ഇതിനിടയിൽ പിനാകധാരിയായ പരമേശ്വരൻ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്ന രൂപം സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചു।

Verse 8

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

അപ്പോൾ സദാശിവൻ ശുഭ്രമായ ശ്രേഷ്ഠ ഗജരാജനെ കയറി മുനിയുടെ തപോവനത്തിലേക്ക് പോയി. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, മഹോരഗങ്ങൾ എന്നിവരോടൊപ്പം അദ്ദേഹം സ്വയം അമരരാജൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്ന ദീപ്തരൂപം ധരിച്ചു നിന്നു।

Verse 9

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

അപ്പോൾ ആ മനോഹരനായ ഐരാവതൻ ദിവ്യചാമരത്തോടെ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിനെ മൃദുവായി വീശി; ശചീസഹിതനായ ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രന്റെ മേൽ ഇടങ്കൈയിൽ വെളുത്ത കുട പിടിച്ചു।

Verse 10

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

ശക്രരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായ സദാശിവൻ—ഭഗവാൻ സോമൻ—പ്രകാശിച്ചു. ആ രാജഛത്രത്താൽ അദ്ദേഹം മന്ദരപർവ്വതം ചന്ദ്രബിംബത്താൽ ദീപ്തമാകുന്നതുപോലെ ദീപ്തനായി।

Verse 11

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

ഇങ്ങനെ ശക്രന്റെ തന്നെ രൂപം സ്വീകരിച്ച പരമേശ്വരൻ ഉപമന്യുവിന്റെ ആ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി, അവനോട് അനുഗ്രഹം ചെയ്യുവാൻ।

Verse 12

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

ശക്ര (ഇന്ദ്ര) രൂപം ധരിച്ച പരമേശാനായ ശിവനെ കണ്ട മഹാമുനിവരൻ ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു, പിന്നെ സ്വയം സംസാരിച്ചു.

Verse 13

उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു— ഹേ ദേവേശ്വരാ, നീ സ്വയം ഇവിടെ വന്നതിനാൽ എന്റെ ഈ ആശ്രമം പാവനമായി. ഹേ ജഗന്നാഥാ, ഹേ ഭഗവൻ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ!

Verse 14

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

വായു പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, കൈകൂപ്പി നിന്നിരുന്ന ആ ദ്വിജനെ നോക്കി, ശക്ര (ഇന്ദ്ര)രൂപം ധരിച്ച ഹരൻ ഗംഭീര വാക്കുകളാൽ അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 15

शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

ശക്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്. ഹേ സുവ്രതാ, ഈ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം പറയുക. ഹേ മഹാമുനേ, ധൗമ്യന്റെ അഗ്രജാ, നീ ഇച്ഛിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ നല്കും।

Verse 16

वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

വായു പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശക്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു—“ഞാൻ (മറ്റു ആഗ്രഹങ്ങളെ) നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്റെ ഭക്തി ശിവനിൽ തന്നെയാണ് സ്ഥിരം।”

Verse 17

तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

അതു കേട്ട് ഹരി പറഞ്ഞു—“ഹേ ലേഖകാ! നീ എന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ലേ? ഞാൻ ത്രൈലോക്യാധിപതി ശക്രൻ; സർവ്വദേവന്മാരാലും നമസ്കൃതൻ.”

Verse 18

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

“ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണർഷേ! എന്റെ ഭക്തനാകുക; എപ്പോഴും എന്നെയേ ആരാധിക്കൂ. ഞാൻ നിനക്കു സർവ്വമംഗളവും നൽകും; നിർഗുണ രുദ്രധാരണ ഉപേക്ഷിക്കൂ.”

Verse 19

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

നിർഗുണ രുദ്രനെ ആരാധിച്ചാലും നിനക്കു എന്ത് പ്രയോജനം? നീ ദേവസഭയിൽ നിന്നു പുറത്തായി പിശാചാവസ്ഥയിൽ പതിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ.

Verse 20

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

വായു പറഞ്ഞു—അതു കേട്ട് ആ മുനി പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ടേയിരുന്നു സംസാരിച്ചു. ധർമ്മത്തിന് വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കാൻ വന്നവനെന്നു കരുതി മുനി അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 21

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭവാനീസ്തുതിയിൽ നിരതനായവനേ! നീ ഇങ്ങനെ എല്ലാം വിശദീകരിച്ചു. കൂടാതെ പ്രസംഗവശാൽ ആ മഹാത്മ ദേവന്റെ നിർഗുണസ്വഭാവവും നീ പറഞ്ഞു.”

Verse 22

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

ഹേ രുദ്രാ! ഞാൻ നിന്നെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നില്ല—നീ സർവ്വദേവന്മാരുടെയും ഈശ്വരന്മാരുടെയും ഈശ്വരൻ; ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശൻ എന്നിവരുടെ ജനകൻ; പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ച പരമൻ।

Verse 23

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ബ്രഹ്മവാദികൾ ആരെ സത്-അസത് അതീതൻ, വ്യക്ത-അവ്യക്തസ്വരൂപൻ, നിത്യൻ, ഏകനും അനേകനുമെന്നു പറയുന്നു—ആ പരമവരത്തെയേ ഞാൻ വരണിക്കുന്നു।

Verse 24

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

വാദവിവാദങ്ങളുടെ തർക്കാഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനും സാംഖ്യ-യോഗങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം നല്കുന്നവനുമായ—തത്ത്വജ്ഞർ ഉപാസിക്കുന്ന ആ പരമേശ്വരനെയേ ഞാൻ വരമായി വരണിക്കുന്നു।

Verse 25

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

സകല കാരണങ്ങളുടെയും കാരണമായ സർവ്വശക്തനായ ശംഭുവിനെക്കാൾ ഉയർന്ന തത്ത്വം ഇല്ല. അവൻ ഗുണാതീതനായ വിഭു; അവനിൽ നിന്നാണ് ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാർ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്।

Verse 26

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

ഇവിടെ അധികം പറയുന്നതെന്തിന്? ഞാൻ ഈ മഹാസത്യം ഗ്രഹിച്ചു—ഭവൻ (ശിവൻ) നിന്ദ കേട്ടുകൂടിയാൽ പോലും, അത് മുൻജന്മത്തിൽ ചെയ്ത പാപത്തിന്റെ സൂചനയാണ്।

Verse 27

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

ഭവനായ (ശ്രീശിവന്റെ) നിന്ദ കേട്ടാൽ അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ആ സ്ഥലം ഉപേക്ഷിക്കണം. ആ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വന്തം ദേഹവും ത്യജിച്ചാൽ, അവൻ വേഗത്തിൽ ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 28

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

ഹേ ദേവാധമാ! ക്ഷീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ ആഗ്രഹം ഇപ്പൊഴേക്ക് മാറ്റിവെക്കട്ടെ. ശിവാസ്ത്രംകൊണ്ട് നിന്നെ വധിച്ച് ഞാൻ ഈ ദേഹം ത്യജിക്കും.

Verse 29

वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

വായു പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഉപമന്യു സ്വയം മരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ക്ഷീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) വധിക്കാൻ അദ്ദേഹം എഴുന്നേറ്റു.

Verse 30

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

അപ്പോൾ മുനി പവിത്ര ഭസ്മം എടുത്ത് ഭയങ്കര ‘അഘോരാസ്ത്ര’ മന്ത്രം ചൊല്ലി അഭിമന്ത്രിച്ചു. ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ലക്ഷ്യമാക്കി അത് എറിഞ്ഞ്, അതേ നിമിഷം ഗർജിച്ചു.

Verse 31

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

ശംഭുവിന്റെ പാദയുഗളം സ്മരിച്ചു ഉപമന്യു സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പാൽ ദോഹിക്കുവാൻ ഉത്സുകനായി. അഗ്നേയീ ധാരണയിൽ സ്ഥാപിതനായി, അചഞ്ചലമായി സമാധിയിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 32

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

ഹേ വിപ്രാ! ഇങ്ങനെ നിശ്ചയം ഉറപ്പായപ്പോൾ, ഭഗനേത്രഹരനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ആ യോഗിയുടെ ധാരണയെ സൗമ്യമായി തടഞ്ഞു।

Verse 33

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः

നന്ദീശ്വരന്റെ നിയോഗപ്രകാരം വിക്ഷിപ്തമായ ആ അഘോരാസ്ത്രം, മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നെറിഞ്ഞ ഉടൻ തന്നെ, ശങ്കരപ്രിയനായ നന്ദി പിടിച്ചെടുത്തു।

Verse 34

स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्

അപ്പോൾ പരമേശ്വരനായ ഭഗവാൻ തന്റെ തന്നെ ദിവ്യസ്വരൂപം ധരിച്ചു ശിപ്രയ്ക്ക് ദർശനം നൽകി—ശിരസ്സിൽ কোমല ബാലചന്ദ്രശേഖരം ധരിച്ചവനായി।

Verse 35

क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च

പാലിന്റെ ആയിരം സമുദ്രങ്ങളായാലും, അല്ലെങ്കിൽ അമൃതസമുദ്രമായാലും; തൈര് മുതലായവയുടെ സമുദ്രങ്ങളായാലും, നെയ്യിന്റെ വിശാല സമുദ്രമായാലും।

Verse 36

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः

ആ പ്രഭു ബാലനെ ആനന്ദിപ്പിക്കാൻ ഫലങ്ങളുടെ സമുദ്രം, ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങളായ ആഹാരങ്ങളുടെ സമുദ്രം, കൂടാതെ അപൂപങ്ങളുടെ (മധുരക്കേക്കുകളുടെ) ഒരു പർവ്വതവും കാണിച്ചു।

Verse 37

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

ഇങ്ങനെ അവൻ ദേവിയോടുകൂടെ വൃഷഭത്തിന്മേൽ ആസീനനായ ദേവനെ ദർശിച്ചു; ത്രിശൂലാദി ദിവ്യായുധങ്ങൾ ധരിച്ച ഗണേശ്വരന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിന്നിരുന്നു।

Verse 38

दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

ദിവിയിൽ ദിവ്യ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; പുഷ്പവൃഷ്ടിയും പെയ്തു. വിഷ്ണു-ബ്രഹ്മ-ഇന്ദ്രപ്രമുഖ ദേവന്മാർ ചേർന്ന് ദശദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു മൂടപ്പെട്ടു.

Verse 39

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

അപ്പോൾ ആനന്ദസമുദ്രത്തിന്റെ തരംഗങ്ങൾ മൂടിയ ഉപമന്യു, ഭക്തിയാൽ നമ്രമായ മനസ്സോടെ ദണ്ഡവത് ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 40

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

അന്നേരം അവിടെ ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) മന്ദസ്മിതത്തോടെ—“വാ, വാ” എന്നു വിളിച്ചു; അടുത്തേക്ക് ചേർത്ത് സ്നേഹത്തോടെ ശിരസ് ഘ്രാണം ചെയ്ത് വരങ്ങൾ നൽകി.

Verse 41

शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम

ശിവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ഇഷ്ടപ്രകാരം എപ്പോഴും ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങൾ അനുഭവിക്ക. സദാ സുഖിയായിരിക്ക, ദുഃഖമുക്തനായിരിക്ക, എന്റെ ഭക്തനായി നിലകൊള്ളുക.

Verse 42

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः

ഓ മഹാഭാഗ ഉപമന്യുവേ, ഈ പാർവതി നിശ്ചയമായും നിന്റെ മാതാവാണ്; ഇന്ന് ഞാൻ അവളെ പുത്രിയായി സ്വീകരിച്ച് അവൾക്കു ക്ഷീരസമുദ്രം ദാനം ചെയ്തു।

Verse 43

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च

തേനിന്റെ ഒരു സമുദ്രവും ഉണ്ട്, തൈര്-അന്നത്തിന്റെ സമുദ്രവും ഉണ്ട്, നെയ്യ്-അന്നത്തിന്റെ സമുദ്രവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ ഫലാദികളുടെ സമുദ്രവും ഉണ്ട്।

Verse 44

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने

മധുരപിണ്ഡങ്ങളുടെ പർവ്വതങ്ങളും ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങളുടെ സമുദ്രങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു ദാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ഹേ മഹാമുനേ, സ്വീകരിക്കൂ.

Verse 45

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्

മഹാദേവൻ നിന്റെ പിതാവും ജഗദംബിക നിന്റെ മാതാവുമാണ്. ഞാൻ നിനക്കു അമരത്വവും ശാശ്വതമായ ഗാണപത്യാധിപത്യവും നൽകിയിരിക്കുന്നു.

Verse 46

वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा

മഹാപ്രീതിയോടെ നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പരമവരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുക. ഞാൻ പ്രസന്നൻ; ഞാൻ നൽകും—ഇതിൽ കൂടുതൽ ആലോചന വേണ്ട.

Verse 47

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

വായു പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാദേവൻ അവനെ ഇരുകൈകളാലും എടുത്തുയർത്തി, സ്നേഹത്തോടെ അവന്റെ ശിരോമുടി മണന്നു, ദേവിയോട് അറിയിച്ചു—“ഇവൻ നിന്റെ പുത്രൻ.”

Verse 48

देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्

ദേവിയും ഗുഹൻ (സ്കന്ദൻ) പോലെയുള്ള സ്നേഹത്തോടെ തന്റെ താമരക്കൈ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ വെച്ച്, അവനു ‘കുമാര’ എന്ന അവ്യയ പദവി ദാനം ചെയ്തു.

Verse 49

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्

ക്ഷീരസമുദ്രവും രൂപം ധരിച്ചു, കൈയിൽ മധുരപാൽ പിടിച്ച് മുന്നോട്ട് വന്ന്, പിണ്ഡീഭൂതമായ—അനശ്വരമായ—ക്ഷീരം സമർപ്പിച്ചു.

Verse 50

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः

പൂർണ്ണസന്തുഷ്ടമായ മനസ്സോടെ അവനു യോഗൈശ്വര്യം, നിത്യ തൃപ്തി, അനശ്വരമായ ബ്രഹ്മവിദ്യ, പരമ സമൃദ്ധി എന്നിവ ദാനം ചെയ്തു.

Verse 51

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे

അപ്പോൾ പ്രസന്നഹൃദയനായ ശംഭു, ആ മുനിയുടെ തപസ്സിന്റെ മഹിമ കണ്ടു, ഉപമന്യു മുനിക്കു വീണ്ടും ഒരു ദിവ്യ വരം നൽകി.

Verse 52

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्

അവന് പാശുപതവ്രതം, മോക്ഷദായകജ്ഞാനം, തത്ത്വപ്രകാരം വ്രതയോഗം എന്നിവ അദ്ദേഹം നൽകി; കൂടാതെ ഉപദേശ-വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന പരമ പ്രാവീണ്യവും അനുഗ്രഹിച്ചു.

Verse 53

सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्

അവനും ദിവ്യവരങ്ങൾ—എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന യൗവനവും ഉൾപ്പെടെ—ലഭിച്ച്, ആ ശിവനാലും ആ ശിവയാലും (ദേവിയാലും) അനുഗ്രഹിതനായി ആനന്ദിച്ചു.

Verse 54

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्

അപ്പോൾ പ്രസന്നഹൃദയനായി ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു, കൈകൂപ്പി ദേവദേവനായ മഹേശ്വരനോട് ഒരു വരം യാചിച്ചു.

Verse 55

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു: ഹേ ദേവദേവേശാ, പ്രസാദിക്കണമേ; ഹേ പരമേശ്വരാ, പ്രസാദിക്കണമേ. എനിക്ക് നിന്റെ സ്വന്തം ഭക്തി ദയചെയ്യണമേ—പരമം, ദിവ്യം, അചഞ്ചലം.

Verse 56

श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा

ഹേ മഹാദേവാ! നിനക്കുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരോടു—നിന്റെ ഭക്തന്മാരോടും പുണ്യസംഗത്തോടും—എനിക്ക് എപ്പോഴും അചഞ്ചലമായ ശ്രദ്ധ ദാനം ചെയ്യണമേ. നിന്റെ ദാസ്യഭാവം, പരമസ്നേഹം, കൂടാതെ സദാ നിന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം എനിക്കു അനുഗ്രഹിക്കണമേ.

Verse 57

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, ദ്വിജോത്തമനായ ഉപമന്യു പ്രസന്നഹൃദയനായി, ആനന്ദത്തിൽ വിറയുന്ന വാണിയോടെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 58

उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ മഹാദേവാ! ശരണാഗതവത്സലാ! പ്രസാദിക്കണമേ. ഹേ കരുണാസിന്ധോ, ഹേ സാമ്ബ ശങ്കരാ! എപ്പോഴും കൃപ ചെയ്യണമേ.

Verse 59

वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्

വായു പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട, എല്ലാവർക്കും വരം നല്കുന്ന മഹാദേവൻ പ്രസന്നഹൃദയനായി മുനിശ്രേഷ്ഠനായ ഉപമന്യുവിന് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 60

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि

ശിവൻ പറഞ്ഞു—വത്സ ഉപമന്യു! ഞാൻ തൃപ്തനാണ്; നിനക്ക് എല്ലാം ഞാൻ തന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ വിപ്രർഷേ! നീ ദൃഢഭക്തനാണ്; നീ എന്റെ দ্বারা യഥാർത്ഥമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവനാണ്.

Verse 61

अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

നീ അജരനും അമരനും ആയി, ദുഃഖവിമുക്തനായി ഇരിക്ക. യശസ്സോടെ, ആത്മതേജസ്സാൽ യുക്തനായി, ദിവ്യജ്ഞാനസമന്വിതനായി ഇരിക്ക.

Verse 62

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ബന്ധുക്കളും, നിന്റെ കുലവും ഗോത്രവും എപ്പോഴും അക്ഷയമായി നിലനിൽക്കും; എന്നിലേക്കുള്ള നിന്റെ ഭക്തിയും ശാശ്വതമായിരിക്കും.

Verse 63

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഈ ആശ്രമത്തിൽ ഞാൻ നിത്യമായി എന്റെ സാന്നിധ്യം നിലനിർത്തും; നീയും എന്റെ സമീപത്ത് വസിച്ച് ഇവിടെ ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിക്കും.

Verse 64

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः

ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്ത് സൂര്യകോടിസമപ്രഭനായ ഭഗവാൻ ഈശാനസ്വരൂപൻ ഹരൻ വരങ്ങൾ നൽകി അതേ സ്ഥലത്ത് അന്തർധാനം ചെയ്തു।

Verse 65

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः

ഉപമന്യു പ്രസന്നാത്മാവായി അവനിൽ നിന്ന് ശ്രേഷ്ഠ വരങ്ങൾ പ്രാപിച്ച് മാതാവിന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി; മുൻപിലേതിലും അധിക സുഖം നേടി।