पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

മുനികൾ പറഞ്ഞു—‘പശു’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ബന്ധിതജീവനും ‘പാശം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്ന ബന്ധനവും—ഇരുവരിലും വ്യത്യസ്തനായ ആ തത്ത്വം ആര്? അവരുടെ ‘പതി’യായ പ്രഭു ആര്?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

വായു പറഞ്ഞു—അപരിമിതമായ മനോഹരഗുണങ്ങളുടെ ആശ്രയമായ ഒരു പരമതത്ത്വം ഉണ്ട്. അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വപതി, സൃഷ്ടികർത്താവ്, പാശബന്ധിത പശുക്കളെ മോചിപ്പിക്കുന്നവൻ.

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

അവൻ (പരമേശ്വരൻ) ഇല്ലെങ്കിൽ ഈ വിശ്വസൃഷ്ടി എങ്ങനെ സംഭവിക്കും? കാരണം പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)യും പാശം (ബന്ധനം)യും രണ്ടും അചേതനവും അജ്ഞാനവും ആകുന്നു; അവ സ്വയം സൃഷ്ടിയുടെ കാരണമാകാൻ കഴിയില്ല.

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

പ്രധാനത്തിൽ നിന്ന് പരമാണുവോളം അചേതനമായ എന്തും, ബുദ്ധിമാനായ കാരണമില്ലാതെ സ്വയം കർത്താവായി ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതായി എവിടെയും കാണപ്പെടുന്നില്ല. അതിനാൽ ജഡാധാരം പരമകർത്താവല്ല; ചൈതന്യമായ പതി-ശിവന്റെ അധിഷ്ഠാനം അനിവാര്യമാണ്.

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

ജഗത്ത് കര്‍ത്താവിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള, അവയവങ്ങളുള്ള ഒരു കാര്യമാകയാല്‍; അതിന്റെ കര്‍ത്തൃത്വം പതി-പരമേശ്വരന്‍ മാത്രത്തിന്റേതാണ്, പശു (ബന്ധിത ജീവന്‍)യുടെയോ പാശം (ബന്ധനം)യുടെയോ അല്ല।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

പശു (ബന്ധിത ജീവന്‍)യുടെ കര്‍ത്തൃത്വവും പതി (പ്രഭു ശിവന്‍)യുടെ പ്രേരണ മുന്‍പുണ്ടായാലേ നടക്കൂ; യഥാര്‍ഥ വിവേകം ഇല്ലാത്ത അറിവും പ്രവൃത്തിയും അന്ധന്റെ നടപ്പുപോലെ.

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

ആത്മാവിനെ വേറെയെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, പിന്നെ പ്രേരകനായ പതി-ഈശ്വരനെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായി അറിയുന്നവൻ, അവനാൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ കൃപയാൽ അമൃതത്വം (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

പശു (ജീവൻ), പാശം (ബന്ധനം), പതി (പ്രഭു) — ഇവയെ സംബന്ധിച്ച് തത്ത്വതഃ ഒരു പരമപദം ഉണ്ട്. ബ്രഹ്മവിദ്—അത് തന്നെ സാക്ഷാത്കരിച്ചാൽ—യോനിമുക്തനായി പുനർജന്മഗർഭബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

ഈ ദ്വയം—ക്ഷരവും അക്ഷരവും, വ്യക്തവും അവ്യക്തവും—ഈശ്വരൻ ധരിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വത്തെ ധാരിക്കുന്നവൻ; വിശ്വവിമോചകൻ, ബന്ധനമോചകൻ।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

ഭോക്താവ് (ജീവൻ), ഭോഗ്യം (ഭോഗ്യമായ ലോകം), പ്രേരയിതാവ് (അന്തര്യാമിയായ ഈശ്വരൻ) — ഇതാണ് ത്രിവിധമെന്ന് സ്മൃതം. ഇതിന് അപ്പുറം, യഥാർത്ഥമായി വിവേകിക്കുന്നവർക്ക് അറിയേണ്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ല।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

എള്ളിനുള്ളിൽ എണ്ണ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, തൈരിനുള്ളിൽ നെയ്യ് അന്തർലീനമായിരിക്കുന്നതുപോലെ; ഒഴുകുന്ന സ്രോതസ്സിൽ ജലം വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, വനത്തിൽ അഗ്നി പടരുന്നതുപോലെ—അങ്ങനെ തന്നെ അന്തരാത്മാവായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ബാഹ്യദൃഷ്ടിക്ക് അദൃശ്യനായിട്ടും സർവ്വജീവികളിലും സർവ്വലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

അങ്ങനെ തന്നെ നിത്യസംയമനായ সাধകൻ സത്യവും തപസ്സും കൊണ്ടു, ആത്മത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വസിക്കുന്ന—വ്യക്തിഗത ആത്മയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ—മഹാത്മാവിനെ സ്ഥിരമായി ദർശിക്കുന്നു।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

ഏകനായ പ്രഭു, സർവ്വവ്യാപിയും മഹാശക്തിമാനുമായവൻ, തന്റെ തന്നെ ഈശാനീ എന്ന ശക്തികളാൽ ഈ സർവ്വലോകങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നെയും ഒരുവനായി നിലകൊണ്ട് എല്ലാറ്റിനും അധിപതിയാകുന്നു.

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

അന്ന് രുദ്രൻ ഒരുവനേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു; രണ്ടാമൻ ആരുമില്ല. സർവ്വവിശ്വഭുവനവും സൃഷ്ടിച്ച് അവൻ തന്നെയാണ് രക്ഷകനായത്; പ്രളയത്തിൽ അവൻ തന്നെയാണ് അതിനെ വീണ്ടും സംഹരിച്ച് പിൻവലിക്കുന്നത്.

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

അവന്റെ കണ്ണുകൾ എല്ലായിടത്തും; അവന്റെ മുഖങ്ങളും എല്ലായിടത്തും. അതുപോലെ അവന്റെ ഭുജങ്ങളും എല്ലായിടത്തും; അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പാദങ്ങളാൽ യുക്തൻ. ഇങ്ങനെ സർവ്വവ്യാപിയായ പതി (പ്രഭു) ലോകത്തിൽ അന്തർയാമിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

ഏകനായ ദേവൻ—മഹേശ്വര മഹാദേവൻ—ആകാശവും ഭൂമിയും ജനിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വദേവന്മാരുടെയും പ്രഭവവും ഉദ്ഭവവും.

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

ഈ രുദ്രൻ തന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ആദ്യനായ ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ ആദ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ശ്രുതി പറയുന്നു—മഹർഷിയായ രുദ്രൻ സമസ്ത വിശ്വത്തേക്കാളും ഉന്നതൻ.

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

ഞാൻ ആ മഹാപുരുഷനെ അറിയുന്നു—അവൻ മഹാൻ, അമൃതസ്വരൂപൻ, ധ്രുവൻ; സൂര്യവർണ്ണപ്രഭയോടെ, തമസ്സിന് അപ്പുറം സ്ഥാപിതനായ പ്രഭു.

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

പരമാത്മാവിന് അപ്പുറം ഒന്നുമില്ല; അവനേക്കാൾ സൂക്ഷ്മമായതുമില്ല, മഹത്തായതുമില്ല. അതുകൊണ്ട് ഈ സർവ്വജഗത്തും അവനാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

അവന് എല്ലാ മുഖങ്ങളും, എല്ലാ ശിരസ്സുകളും, എല്ലാ കഴുത്തുകളും ഉണ്ട്; എല്ലാ ജീവികളുടെയും അന്തർഗുഹയിൽ അവൻ വസിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ സർവ്വവ്യാപി; അതിനാൽ ശിവൻ ‘സർവ്വഗതൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും എല്ലായിടത്തും; അവന്റെ കണ്ണുകളും ശിരസ്സുകളും മുഖങ്ങളും എല്ലായിടത്തും. ലോകത്തിൽ അവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ശ്രവിക്കുന്നവൻ; എല്ലാം വ്യാപിച്ചു സർവ്വം ആവൃതമാക്കി സർവ്വവ്യാപി പതിയായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

അവൻ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും അതീതൻ. അവൻ സർവ്വത്തിന്റെ പ്രഭു ഈശാനൻ; സർവ്വർക്കും ശരണം, നിത്യഹിതകാരിയായ സുഹൃത്ത്।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

കണ്ണുകളില്ലാതെയും കാണുന്നവൻ, ചെവികളില്ലാതെയും കേൾക്കുന്നവൻ; എല്ലാം അറിയുന്നവൻ, എങ്കിലും ആരാലും പൂർണ്ണമായി അറിയപ്പെടാത്തവൻ—അവനെയാണു ഋഷികൾ പരമപുരുഷൻ, പരമേശ്വരൻ ശിവൻ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

ഈ അവ്യയ മഹേശ്വരൻ അണുവിലും സൂക്ഷ്മനും മഹത്തിലും മഹാനുമാണ്; ദേഹധാരിയുടെ ഹൃദയഗുഹയിൽ അന്തർയാമി പ്രഭുവായി അവൻ നിഹിതനാകുന്നു।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

പ്രഭുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ധാതാ (ബ്രഹ്മാ) ഈശാനനെ ദർശിച്ചു—യാഗകർമ്മത്തിന് അതീതനായിട്ടും എല്ലാ വിധികളുടെയും സാരമായ, അതുല്യ മഹിമയാൽ യുക്തനായവൻ; അവനെ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം ശോകമുക്തനായി।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

ഞാൻ അവനെ അറിയുന്നു—അജരൻ, പുരാതനൻ, സർവ്വഗൻ, വിഭു; ബ്രഹ്മവാദികൾ പറയുന്നു: അവനു ജന്മത്തിന്റെ നിരോധമുണ്ട്, കാരണം ദേഹഭവത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് അതീതനാണ് അവൻ।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

ഒരുവനായിട്ടും മഹേശ്വരൻ ശക്തിയോഗത്താൽ ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെ പലവിധമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ചിന്തിക്കുവിൻ—ആദിയിൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വവും മഹേശ്വരൻ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചത്।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ആ പരമ അത്ഭുതമായ ശൈവീ ശക്തി ‘അജാ’ എന്നും ‘വിശ്വധാത്രി’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. അവൾ അജന്മയായ ഏകയെങ്കിലും ചുവപ്പ്, വെള്ള, കറുപ്പ് എന്ന മൂന്ന് വർണങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ലോകങ്ങളും ജീവികളും എന്ന പ്രജാരൂപമായി വികസിക്കുന്നു।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

ഒരു ജീവൻ ജനനിയായ പ്രകൃതിയോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവളെയേ തന്റെ സ്വരൂപമെന്നു കരുതി ഭോഗിക്കുന്നു; എന്നാൽ മറ്റൊരാൾ അജൻ—പരമേശ്വരൻ—അതേ പ്രകൃതിയോടൊപ്പം ഉണ്ടായിട്ടും ഭോഗങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഭക്തിയിൽ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

രണ്ട് സുപർണങ്ങൾ സദാ ഏകമായി ഒരേ വൃക്ഷത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ഒരാൾ മധുരമായ പിപ്പലഫലം തിന്നുന്നു; മറ്റാൾ തിന്നാതെ സാക്ഷിയായി മാത്രം നോക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരേ ദേഹത്തിൽ പശു കർമഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; പതി—ശിവൻ—അസംഗനായി ശുദ്ധ ദ്രഷ്ടാവായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

ഈ സംസാരവൃക്ഷത്തിൽ മുങ്ങിയ ജീവൻ, മറവാൽ മൂടപ്പെട്ട് ദുഃഖിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വയംനിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ, നിത്യസഹചാരിയായ, പരമകാരണമനായ ഈശ്വരനെ ദർശിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ശോകം അകലുന്നു.

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

അപ്പോൾ അവൻ അവിടുത്തെ മഹിമയെ അറിയുന്നു; ശോകമറ്റവനായി സുഖത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. വേദഛന്ദസ്സുകൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, ഭൂതവും ഭാവിയും—എല്ലാം അവനിൽ തന്നെയാണ് അധിഷ്ഠിതം.

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

പരാത്പരനായിട്ടും മായാധാരിയായ പരമൻ തന്റെ മായയാൽ ഈ വിശ്വത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ജഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മായയെ പ്രകൃതിയെന്നു അറിയുക; മായയുടെ അധിപതിയെ മഹേശ്വരൻ (ശിവൻ) എന്നു അറിയുക।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

ഈ സർവ്വജഗത്തും അവന്റെ തന്നെ അവയവശക്തികളാൽ മാത്രം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സൂക്ഷ്മത്തിലും അതിസൂക്ഷ്മനായ ഈശാനൻ, കലലമെന്ന അതിനിസ്സാരമായ ഭ്രൂണപിണ്ഡത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലും അന്തര്യാമി പ്രഭുവായി വസിക്കുന്നു।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

വിശ്വത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെയും അതിനെ പൊതിഞ്ഞുനില്ക്കുന്നവനെയും അറിഞ്ഞാലും, ശിവനെയേ പരമേശ്വരൻ (പതി) എന്നു തിരിച്ചറിയുന്നവൻ പരമശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

അവൻ തന്നെയാണ് കാലം; അവൻ തന്നെയാണ് രക്ഷകൻ; വിശ്വത്തിന്റെ അധിപതി പ്രഭു. ആ വിശ്വാധിപതിയെ അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ മരണപാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

നെയ്യിനപ്പുറം ഉള്ള മണ്ടുപോലെ അതിസൂക്ഷ്മമായി നിലകൊള്ളുന്ന പ്രഭുവിനെ, സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള ഗൂഢനായി അറിഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകുന്നു।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

അവൻ തന്നെയാണ് പരമദേവൻ—മഹേശ്വരൻ, വിശ്വകർമ്മാ. ഹൃദയത്തിൽ അധിവസിക്കുന്നവനായി അവനെ അറിഞ്ഞാൽ, നിശ്ചയമായി അമൃതത്വം (മോക്ഷം) അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

എല്ലാം ഇല്ലാതിരുന്നപ്പോൾ—പകലുമില്ല, രാത്രിയുമില്ല; സത്തുമില്ല, അസത്തുമില്ല—അപ്പോൾ ഏകശിവൻ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; അവനിൽ നിന്നാണ് ആദിപ്രജ്ഞ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

മുകളിലും അല്ല, അಡ್ಡത്തിലും അല്ല, നടുവിലും അല്ല—ആരാലും അവനെ പരിമിതപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. മഹായശസ്സുള്ള, നാമം തന്നെ പ്രസിദ്ധമായ ആ മഹിമാവാനെക്കു പരിധിയുള്ള പ്രതിമയോ സ്ഥിരസാദൃശ്യമോ ഇല്ല।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

ചിലർ ബോധത്തിൽ ജാഗ്രതയുള്ളവരായിട്ടും ജന്മത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് രക്ഷാർത്ഥം അവർ ഈ രുദ്രന്റെ ദക്ഷിണമായ, മംഗളവും സുഖപ്രദവുമായ രൂപത്തിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

അവിടെ രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ പരബ്രഹ്മമായി—അനന്തവും അതിരില്ലാത്തതുമായതായി—പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവയിൽ തന്നെയാണ് വിദ്യയും അവിദ്യയും എന്ന രണ്ടുപേരുകളും ഗൂഢമായി, രഹസ്യസ്ഥാനത്ത് ഒളിപ്പിച്ചതുപോലെ, നിഹിതമായിരിക്കുന്നത്।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

അവിദ്യയെ ക്ഷര (നശ്വരം) എന്നും വിദ്യയെ അമൃത (അവിനാശി) എന്നും പാടപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഈ രണ്ടിനെയും അധീനമാക്കുന്നവൻ ഇവ രണ്ടിനും അതീതൻ—അവൻ തന്നെയാണ് മഹേശ്വരൻ (ശിവൻ).

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

ഒരുവനായിരിക്കെ സൃഷ്ടിയുടെ ബഹുവിധ ജാലം വികാസിപ്പിച്ചിട്ടും ഒരുവനായി തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നവൻ—ആ പ്രതാപവാൻ സർവ്വരെയും സൃഷ്ടിച്ച് സർവ്വാധിപത്യം നടത്തുന്നു.

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

അവൻ തന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ തന്നെ സ്വയം ദീപ്തനായി, മേലും കീഴും തിരശ്ചീനമായും എല്ലാ ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. സ്വഭാവ-ഗുണാതീതനായിട്ടും ഏകനായ ആ വരണീയൻ സർവ്വത്തിനുമേൽ അധിഷ്ഠിതനായി വാഴുന്നു.

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

സ്വഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളെയും അവയുടെ വാച്യവിഷയങ്ങളെയും പരിവർത്തനം ചെയ്ത്, ഗുണങ്ങളെ ‘ഭോഗ്യം’ ‘ഭോക്താവ്’ എന്ന നിലകളാക്കി രൂപപ്പെടുത്തി—ആ പരമേശ്വരൻ ഈ സമസ്ത വിശ്വത്തെയും അധിഷ്ഠിച്ച് ധരിക്കുന്നു.

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

ആ ഗുഹ്യ ഉപനിഷദ് ഉപദേശത്തിലൂടെ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും സാധാരണ ദൃഷ്ടിക്ക് മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന, പരാത്പരമായ പരബ്രഹ്മത്തെ അറിഞ്ഞു—അവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ യോനി-കാരണമും, ജഗത്തിന്നു മുൻപുള്ള ആദി-കാരണമുമാണ്.

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

ശിവനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവർ—അന്തര്ഭാവാനുഭവത്തിലൂടെ മാത്രം ഗ്രാഹ്യൻ, ‘അനീഹ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവൻ, ഭാവവും അഭാവവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന കർത്താവ്, കലകളാൽ സൃഷ്ടിയെ പ്രസരിപ്പിക്കുന്ന ദേവൻ—അവർ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു (മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു).

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

ചിലർ ഇതിനെ സ്വഭാവമെന്നു കരുതുന്നു; ചിലർ മോഹിതരായി ഇതിനെ കാലമെന്നു പറയുന്നു. എന്നാൽ ഇത് ദേവന്റെ മഹിമ തന്നെയാണ്; അതിനാലാണ് ഈ സർവ്വ ജഗത്ത് ചലിച്ച് ഭ്രമിക്കുന്നത്.

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

യേന ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് നിത്യം കാലസ്വരൂപമായി ആവൃതമാകുന്നുവോ, ആ പരമതത്ത്വത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ഈ കര്‍മ്മം ഭൂതങ്ങളോടുകൂടെ ചക്രവത്കരിച്ചു വികസിക്കുന്നു।

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ആ সাধനാകർമ്മം വീണ്ടും വീണ്ടും ചെയ്തു, വീണ്ടും വീണ്ടും ബാഹ്യപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറി, সাধകൻ നിശ്ചയമായി യോഗം പ്രാപിക്കുന്നു—തത്ത്വത്തെ തത്ത്വത്തോടു ചേർത്ത്—ശിവപതി മാർഗത്തിൽ തത്ത്വങ്ങളുടെ സത്യത്തെ ഏകീകരിച്ച് അതീതമാകുന്നു।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

എട്ടിനാൽ, മൂന്നിനാൽ, അതുപോലെ രണ്ടിനാൽ, അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും ഒന്നിനാൽ; കൂടാതെ കാലത്താലും തന്റെ സ്വഭാവശക്തികളാലും, പ്രഭു സ്വയം ഇച്ഛാപൂർവ്വം സമസ്ത ജഗത്തായി പൂർണ്ണമായി ഭവിക്കുന്നു।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

ഗുണങ്ങളെ അനുസരിച്ച് കർമങ്ങൾ ആരംഭിച്ച് അവയെ സ്വന്തം സ്വഭാവാദികളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. അവയുടെ അഭാവത്തിൽ ചെയ്ത കർമവും നശിച്ച് ഫലം നഷ്ടപ്പെടും.

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

കർമക്ഷയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ജീവൻ തത്ത്വതഃ മറ്റൊരു അവസ്ഥയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ആ ആദിശിവൻ തന്നെയാണ് യോഗത്തിന്റെ കാരണം; ഭോക്താവിനും ഭോഗ്യത്തിനും ആധാരവും അവൻ തന്നെ.

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

ത്രികാലത്തേക്കാൾ അതീതനും നിഷ്കലനും പരാത്പരനുമായ അവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ. അവൻ സർവ്വജ്ഞൻ, ത്രിഗുണാധീശൻ, സാക്ഷാത് ബ്രഹ്മസ്വരൂപൻ, പരമോന്നതത്തേക്കാൾ ഉന്നതൻ।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

ഞങ്ങൾ ആ വിശ്വരൂപനും അജനുമായ സ്തുത്യനായ ‘ഭവ’ പ്രഭുവിനെ—പ്രജാപതിയെയും ദേവദേവനെയും ജഗത്പൂജ്യനെയും—സ്വചിത്തത്തിൽ വസിക്കുന്നവനെ ഉപാസിക്കുന്നു।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

അവൻ കാലാദികളേക്കാൾ അതീതനായതിനാൽ, സമസ്ത പ്രപഞ്ചവും അവന്റെ ശക്തിയാൽ മാത്രമേ ചക്രവത്ഭാവത്തിൽ പരിവർത്തനം ചെയ്യൂ. അവൻ ധർമ്മദാതാവ്, പാപനാശകൻ, ഭോഗാധിപൻ, വിശ്വധാമം—പരമപതി ശിവൻ।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

ഞങ്ങൾ ആ ദേവൻ—മഹാദേവനെ—അറിയുന്നു; അവൻ ഈശ്വരന്മാരിൽ പരമ മഹേശ്വരൻ, ദേവന്മാരിൽ പരമ ദൈവതം, പ്രഭുക്കളുടെ പരമ പ്രഭു, സർവാതീതൻ; ഭുവനാധിപന്മാരുടെയും അധിപൻ.

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

അവനു സൃഷ്ടിക്കേണ്ട പ്രവർത്ത്യഫലം ഇല്ല; അവനെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന കാരണവും ഇല്ല. ലോകത്തിൽ എവിടെയും അവനോടു സമനായവനെയോ അവനെക്കാൾ മഹത്തായവനെയോ കാണുന്നില്ല.

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

ശ്രുതികളിൽ പരമേശ്വരന് സ്വഭാവസിദ്ധമായ പലവിധ ശക്തികൾ ഉണ്ടെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ജ്ഞാനശക്തി, ബലശക്തി, ക്രിയാശക്തി—ഇവയാൽ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വവിശ്വവും ഉദ്ഭവിച്ചത്.

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

ആ ശക്തിക്ക് ഒരു സ്വാമി ഉണ്ട്—അവൻ യാതൊരു പരിമിത ചിഹ്നത്താലും (ലിംഗം) ബന്ധിതനല്ല; മറ്റാരുടെയും അധീനനുമല്ല. അവൻ കാരണങ്ങളുടെ കാരണവും, എല്ലാ അധിപന്മാരുടെയും അധിപനുമാണ്.

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

അവന് ജനകനായി ആരുമില്ല; അവന്റെ ജന്മവും എവിടെയുമുന്‍നിന്നുമല്ല. അതുപോലെ അവന് ജന്മഹേതുക്കളുമില്ല—‘മലം’ (അശുദ്ധി), ‘മായ’ മുതലായവ എന്ന പേരിലുള്ളവ.

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

അവൻ ഒരുവനേ; സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമെല്ലാം ഗൂഢമായി വസിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലായി വിശ്വമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സർവ്വജീവികളുടെ അന്തരാത്മാവായ അവനെയാണ് ധർമ്മാധ്യക്ഷൻ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും അധിവസിക്കുന്നു; സാക്ഷിയും അന്തർജ്ഞാനിയായ ചേതനനും ഗുണാതീതൻ (നിർഗുണൻ) കൂടിയാണ്. ബന്ധിതരായി വിവശാത്മാക്കളായ അനേകരുടെ—സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ നിഷ്ക്രിയരായവരുടെ—ഏക വശീ-നിയന്താവും അവൻ തന്നേ.

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

അവൻ നിത്യന്മാരിലും നിത്യൻ, ചേതനന്മാരിലും പരമ ചേതനൻ. അനേകരിൽ ഒരുവനായിട്ടും അവൻ സ്വയം അകാമൻ; എങ്കിലും ഈശ്വരനായി എല്ലാവർക്കും ആഗ്രഹവസ്തുക്കളെയും (അവയുടെ ഫലങ്ങളെയും) നൽകുന്നു।

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

ബന്ധിത ജീവൻ (പശു) സാംഖ്യയോഗങ്ങളാൽ ഗ്രഹ്യമായ ജഗത്തിന്റെ കാരണസ്വരൂപനും സർവ്വലോകങ്ങളുടെ പതിയുമായ ഭഗവാൻ ശിവനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുമ്പോൾ, അവൻ എല്ലാ പാശബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

അവൻ വിശ്വത്തിന്റെ കർത്താവും വിശ്വത്തെ അറിയുന്നവനും; തന്റെ സ്വാത്മയോനിയെ അറിയുന്നവനും ആകുന്നു. കാലത്തെ നിയോഗിക്കുന്നവൻ, ഗുണങ്ങളെ ധരിക്കുകയും അവയുടെ അധിപതിയുമാകുന്നു. അവൻ പ്രധാനം, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (ജീവൻ) എന്നവന്റെ പതി, ഗുണേശൻ, പാശമോചകൻ—ബന്ധനങ്ങൾ മുറിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നവൻ।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ആ ദേവൻ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്വയം വേദങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്തുവല്ലോ—അന്തരാത്മബോധത്തിന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഞാൻ ആ പ്രഭുവിനെ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ശിവനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു—ഫലാതീതൻ, ക്രിയാതീതൻ, പരമശാന്തൻ, നിരവദ്യൻ, നിരഞ്ജനൻ.

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

മനുഷ്യർ ആകാശത്തെ ചർമ്മംപോലെ പൊതിഞ്ഞുകെട്ടാനും, കത്തിച്ച ഇന്ധനംപോലെ കാറ്റിനെ പിടിച്ചെടുക്കാനും കഴിയുന്ന ദിവസം—അന്നേ അമൃതത്തിന്റെ പരമ അതിരു കടക്കാം; അതായത് സാധാരണ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ അത് അസാധ്യം.

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

അപ്പോൾ, ശിവനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയാതിരുന്നാലും, ഹേ മഹർഷിമാരേ, തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താലും ദേവന്റെ പ്രസാദത്താലും ദുഃഖത്തിന് അന്ത്യം നിശ്ചയമായും സംഭവിക്കും।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

ഇത് പരമ ആശ്രമത്തിന് യോജിച്ച ജ്ഞാനം—പവിത്രവും പാപനാശകവും. വേദാന്തത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ഈ പരമ ഗുഹ്യ ഉപദേശം പുരാതന കല്പങ്ങളിലേ മുതൽ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടതാണ്।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

ബ്രഹ്മാവിന്റെ വദനത്തിൽ നിന്നു മഹാഭാഗ്യഗൗരവത്താൽ ഞാൻ ഇതു ലഭിച്ചു. ഈ അനുത്തമജ്ഞാനം അശാന്തനായ (അസംയമിയായ) ഒരുവന് നൽകരുത്.

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

ദുഷ്ടവൃത്തിയുള്ള പുത്രനോടും, യഥാർത്ഥ ശിഷ്യനല്ലാത്തവനോടും ഈ ഉപദേശം ഒരിക്കലും നൽകരുത്. ദേവനോടു പരാഭക്തിയുള്ളവനും, ദേവനോടുള്ളതുപോലെ ഗുരുവിനോടും അതേ ഭക്തിയുള്ളവനും മാത്രമേ ഇതു ലഭിക്കേണ്ടത്.

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

ആ മഹാത്മാവിന് വിശദീകരിച്ച അർത്ഥങ്ങൾ വ്യക്തമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇപ്പോൾ സംക്ഷിപ്ത നിഗമനം കേൾക്കുക—ശിവൻ പ്രകൃതിയെയും അതീതൻ, പുരുഷനെയും അതീതൻ.

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

അവൻ സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് എല്ലാം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്നു; സംഹാരകാലത്ത് വീണ്ടും എല്ലാം തന്റെ ഉള്ളിൽ ലയിപ്പിച്ചെടുക്കുന്നു।