अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
അധ്യായം 15 ആദിസൃഷ്ടിയിലെ ഒരു പ്രതിസന്ധി വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും അവർ വർധിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം മൈഥുനജ സൃഷ്ടി (ലൈംഗിക പ്രജനനസൃഷ്ടി) ആരംഭിക്കാൻ ആലോചിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് ഇതുവരെ സ്ത്രീതത്ത്വം/സ്ത്രീപരമ്പര പ്രാദുർഭവിക്കാത്തതിനാൽ അത് സാധ്യമാകുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രജാവൃദ്ധിക്ക് പരമേശ്വരന്റെ പ്രസാദം അനിവാര്യമെന്ന് അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു; ദിവ്യാനുഗ്രഹമില്ലാതെ സൃഷ്ട ജനസമൂഹം വ്യാപിക്കില്ല. ബ്രഹ്മാവ് അനന്തവും ശുദ്ധവും നിർഗുണവും ആശയാതീതവും ഈശ്വരസന്നിഹിതവുമായ സൂക്ഷ്മ പരാശക്തിയെ ധ്യാനിച്ച് കഠിന തപസ് ചെയ്യുന്നു. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ പുരുഷ-സ്ത്രീ തത്ത്വങ്ങളുടെ ഏക്യരൂപമായ അർധനാരീശ്വരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ ബോധം—ജനനശീലമായ ബഹുത്വം ശിവ-ശക്തി ധ്രുവതയുടെ വെളിപ്പാടിലൂടെ മാത്രമേ, അന്തർലീന അദ്വയ ദൈവത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സാധ്യമാകൂ; തപസ്സിന്റെ പര്യവസാനം യാന്ത്രിക സൃഷ്ടിയല്ല, ദേവദർശനമാണ്.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
വായു പറഞ്ഞു—വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച പ്രജകൾ പിന്നെയും വർധിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് മൈഥുനജന്യമായ സൃഷ്ടി നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു.
Verse 2
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः
മുമ്പ് ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് സ്ത്രീകളുടെ കുലം പുറപ്പെട്ടിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന് മൈഥുനജന്യ സൃഷ്ടി നടത്താൻ സാധിച്ചില്ല.
Verse 3
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर
അപ്പോൾ അവൻ അർത്ഥനിശ്ചയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന വിവേകബുദ്ധി ഒരുക്കി; പ്രജകളുടെ ക്ഷേമവും വർദ്ധനവും വേണ്ടി പരമേശ്വരനെയേ സമീപിച്ച് ചോദിക്കേണ്ടതാണ്.
Verse 4
प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे
അവന്റെ പ്രസാദമില്ലാതെ ഈ സൃഷ്ടപ്രജകൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ വളരുകയില്ല. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച വിശ്വാത്മാവ് ദിവ്യാനുഗ്രഹം നേടാൻ തപസ്സാരംഭിച്ചു.
Verse 5
तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा
അവളാണ് ആദ്യം—പരമശക്തി; അനന്തയും ലോകങ്ങളെ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്നവളും. അവൾ ആദിമ, അതിസൂക്ഷ്മ, ശുദ്ധ, ഭാവാനുഭവത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്ന, മനോഹരിണി.
Verse 6
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा
അവൾ ഗുണാതീതയും പ്രപഞ്ചാതീതയും, നിഷ്കലയും നിർഉപപ്ലവയും ആകുന്നു. അവൾ അത്യന്തം നിരന്തര, നിത്യ, എന്നും ഈശ്വരന്റെ പാർശ്വത്തിൽ വസിക്കുന്നു.
Verse 7
तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः
ആ പരമശക്തിയുടെ ആശ്രയത്തോടെ ബ്രഹ്മാവ് ഹൃദയത്തിൽ ഭഗവാൻ ത്ര്യമ്പകനെ (ശിവനെ) ധ്യാനിച്ചു; പിന്നെ പരമ തപസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 8
तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह
ആ പരമേഷ്ഠിയുടെ തീവ്രതപസ്സും യോഗനിഷ്ഠയും മൂലം അല്പകാലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അവന്റെ പിതാവ് പ്രസന്നനായി।
Verse 9
ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः
അനന്തരം ഭഗവാൻ ഹരൻ സ്വയം തന്റെ ശക്തിയുടെ ഒരു അംശംകൊണ്ട് ഒരു രൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അർധനാരീശ്വരനായി ദേവരൂപത്തിൽ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।
Verse 10
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः
ആ പരമദേവനെ—അജ്ഞാനതമസ്സിന് അതീതനും അവ്യയനും—കണ്ടിട്ടും, അന്തർശുദ്ധി പാകമാകാത്തവർ അവനെ അദ്വിതീയൻ, അനിർദേശ്യൻ, അദൃശ്യൻ എന്നായി ഗ്രഹിച്ചു।
Verse 11
सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्
സകല ലോകങ്ങളുടെ വിധാതാവും, ലോകേശ്വരന്മാരുടെയും പരമേശ്വരനും, സകലലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന പരാശക്തിയോടു യുക്തനുമായ അവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 12
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्
അവൻ തർക്കാതീതൻ, പരിധിയുള്ള ആഭാസമില്ലാത്തവൻ, അമേയൻ, അജരൻ, ധ്രുവൻ; അചലൻ, നിർഗുണൻ, പരമശാന്തൻ—അനന്ത മഹിമയുടെ ആശ്രയസ്ഥാനം।
Verse 13
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्
സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വദായകനുമായ, സത്-അസത് എന്ന എല്ലാ പ്രകടനങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച, ഉപമകളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായ, സർവ്വർക്കും പരമാശ്രയമായ ശാശ്വത ശിവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 14
प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः
ദണ്ഡവത് പ്രണമിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് എഴുന്നേറ്റ് കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്നു; ശ്രദ്ധയും വിനയവും നിറഞ്ഞ, സംസ്കാരശുദ്ധിയാൽ പരിപാകപ്പെട്ട, ശ്രവണമർഹമായ വചനങ്ങളാൽ സംസാരിച്ചു।
Verse 15
यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः
യഥാർത്ഥവും യുക്തവുമായ അർത്ഥങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായി, വേദതാത്പര്യത്താൽ പരിപുഷ്ടമായി, സൂക്ഷ്മ ആത്മീയ ഭാവഗോചരമായ സൂക്തങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം ദേവാധിദേവ മഹാദേവനെയും അവന്റെ അവിഭാജ്യ ശക്തിയായ ദേവിയെയും—ഇരുവരെയും സ്തുതിച്ചു।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ജയം, ഹേ ദേവാ! ഹേ മഹാദേവാ, ജയം. ഹേ ഈശ്വരാ, ഹേ മഹേശ്വരാ, ജയം. സർവ്വഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ജയം; സർവ്വദേവന്മാരുടെ അധിപതേ, ജയം.
Verse 17
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि
ജയം, ഹേ കല്യാണി പ്രകൃതി! ജയം, ഹേ പ്രകൃതിയുടെ നായികേ! ജയം, നീ പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ച് അതീതയായി നിലകൊള്ളുന്നവളേ; ജയം, ഹേ പ്രകൃതിസുന്ദരീ!
Verse 18
जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल
അമോഘശക്തിയുള്ള മഹാമായയ്ക്ക് ജയം; സകല മനോരഥങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന അമോഘപ്രഭുവിന് ജയം. വിപുലമായ മഹാലീലകളുള്ള അമോഘനു ജയം; പരമ മഹാബലമുള്ള അമോഘനു ജയം.
Verse 19
जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि
ജയം നിനക്കേ, ഓ വിശ്വജഗന്മാതാവേ; ജയം നിനക്കേ, ഓ സർവ്വജഗത്തിലും വ്യാപിച്ച സ്വരൂപിണീ. ജയം നിനക്കേ, ഓ ജഗദ്ധാത്രീ; ജയം നിനക്കേ, ഓ വിശ്വസഖീ॥
Verse 20
जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग
ജയം നിനക്കേ, ഓ ശാശ്വത ഐശ്വര്യസ്വരൂപിണീ; ജയം നിനക്കേ, ഓ നിത്യാലയം. ജയം നിനക്കേ, ഓ കാലാതീത ആകാരം; ജയം നിനക്കേ, ഓ ഭക്താനുഗാമി അന്തര്യാമി॥
Verse 21
जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके
ജയം നിനക്കേ, ഓ ആത്മത്രയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാതാവേ; ജയം നിനക്കേ, ഓ ആത്മത്രയം പാലിക്കുന്നവളേ. ജയം നിനക്കേ, ഓ ആത്മത്രയം സംഹരിക്കുന്നവളേ; ജയം നിനക്കേ, ഓ ആത്മത്രയത്തിന്റെ നായികേ॥
Verse 22
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक
ജയം നിനക്കേ, ഓ പ്രഭോ! നിന്റെ വിജയദൃഷ്ടിയാൽ ജഗത് നിലനിൽക്കുന്നു, കാരണതത്ത്വം വിപുലമാകുന്നു. നിന്റെ ജയമയ ഉപേക്ഷാ-കടാക്ഷത്തിൽ നിന്ന് ഹുതഭുക് അഗ്നി ഉദ്ഭവിച്ച്, ഭൗതിക ഭോഗ്യജഗത്തെ ‘ഭുക്ത’—വശപ്പെടുത്തി ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്നു॥
Verse 23
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे
ജയം നിനക്കേ—ദേവന്മാരിലെ അഗ്രഗണ്യർക്കും അജ്ഞേയനായിട്ടും, സ്വാത്മാവിന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയിൽ ദീപ്തനായവനേ. സ്ഥൂല ദേഹ-ജീവിതശക്തികളുടെ ഈശ്വരനേ, ജയം. ചരാചര സകലത്തിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനേ, ജയം.
Verse 24
जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक
ജയം നിനക്കേ—നിന്റെ ഏക നാമത്തിൽ സർവ്വവിശ്വതത്ത്വങ്ങളുടെ സമുച്ചയം സ്ഥാപിതമാണ്. ജയം നിനക്കേ—അസുരശിരസ്സുകളിൽ നിലകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠ ഭക്തഗണങ്ങളാൽ സേവിതനാകുന്നവനേ.
Verse 25
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे
ജയമയീ ശക്തിയേ! ശരണാഗതരുടെ രക്ഷാവിധാനം ക്രമീകരിക്കുന്നതിൽ നീ പരമ നിപുണ. ജയത്താൽ ഉന്മൂലിതമായ സംസാരവിഷവൃക്ഷത്തിന്റെ അങ്കുരോദ്ഗമസ്വരൂപവും നീ തന്നേ.
Verse 26
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव
ജയം നിനക്കേ—നിന്റെ പ്രാദേശിക പ്രകാശങ്ങൾ ഐശ്വര്യവും വീര്യവും ശൗര്യവുമായി വിപുലമാകുന്നു. ജയം നിനക്കേ—വിശ്വാതീതനായി പരവൈഭവം നിരസ്തമാക്കുന്നവനേ.
Verse 27
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि
ജയം നിനക്കേ—സമ്യക് പ്രണീതമായ പഞ്ചാർത്ഥപ്രയോഗത്തിന്റെ പരമ അമൃതം നീ തന്നേ. ജയം നിനക്കേ—പഞ്ചാർത്ഥവിജ്ഞാനസുധയായ സ്തോത്രത്തിന്റെ സ്വരൂപിണി നീ.
Verse 28
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके
ഘോരസംസാരമെന്ന മഹാരോഗത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്ന പരമ വൈദ്യനു ജയം. അനാദിമലവും അജ്ഞാനവും ജനിപ്പിച്ച തമസ്സിന്റെ മറ നീക്കുന്ന ചന്ദ്രികയ്ക്കു ജയം.
Verse 29
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि
ജയം ത്രിപുരകാലാഗ്നേ! ജയം ത്രിപുരഭൈരവി! ജയം ത്രിഗുണനിർമുക്തേ ദേവി! ജയം ത്രിഗുണമർദിനി!
Verse 30
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि
ജയം ആദി സർവ്വജ്ഞേ! ജയം സർവ്വപ്രബോധിനീ! ജയം പ്രചുര ദിവ്യാംഗസ്വരൂപിണീ! ജയം പ്രാർത്ഥിതദായിനീ!
Verse 31
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्
ഹേ ദേവാ! എവിടെയാണ് നിന്റെ പരമധാമം, എവിടെയാണ് ഞങ്ങളുടെ തുച്ഛവാക്കുകൾ? എങ്കിലും ഹേ ഭഗവൻ, ഭക്തിയാൽ പ്രലപിക്കുന്ന എന്നെ ക്ഷമിക്കണമേ.
Verse 32
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः
ഇങ്ങനെ സ്തുതിവചനങ്ങളാൽ അപേക്ഷിച്ചു ചതുര്മുഖ വിശ്വകർമ്മ (ബ്രഹ്മാവ്) രുദ്രൻ (ശിവൻ)ക്കും രുദ്രാണി (പാർവതി)ക്കും വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു.
Verse 33
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्
ഈ പരമോത്തമ പുണ്യസ്തോത്രം ബ്രഹ്മാവാൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഇതിന് ‘അർദ്ധനാരീശ്വരം’ എന്നു പേര്; ഇത് ശിവനും ശക്തിയും—ഇരുവരുടെയും ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 34
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्
ആരുടെയെങ്കിലും ഉപദേശത്തിലൂടെ പഠിച്ച് ഭക്തിയോടെ ഇതു കീർത്തിച്ചു പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ, ശിവ-ശക്തികളുടെ പ്രീതിക്കു കാരണമാകുന്നതിനാൽ അതേ ഫലം തന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 35
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्
സകല ലോകങ്ങളെയും സകല ജീവികളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നവരും, ജനന-വിനാശരഹിതമായ ദിവ്യവിഗ്രഹങ്ങളുള്ളവരും, കൃപയാൽ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷനും മംഗളയൗവനയുവതിയുമായ രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ ആ രണ്ടു ശങ്കരന്മാർക്ക് (ശിവ-ശക്തികൾക്ക്) ഞാൻ സദാ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation stalls; he performs tapas and Śiva appears in response as Ardhanārīśvara, revealing the integrated male–female principle needed for procreative creation.
It signals that generativity is not merely biological or procedural; it requires the manifestation of Śakti and the sanction of Parameśvara—creation increases only when Śiva–Śakti polarity is revealed within the one reality.
Parā Śakti is described as subtle, pure, infinite, nirguṇa and niṣprapañca; Śiva is praised as transcendent and ineffable, yet capable of embodied revelation as Ardhanārīśvara.