सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

അവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് കുതിരകൾ, മഹാഗജങ്ങൾ, ശരഭങ്ങൾ, ഗവയങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, ഖച്ചറുകൾ, കൂടാതെ ന്യങ്കു മുതലായ മറ്റു ജാതികളും ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

അഭിമാനിയായവൻ ധ്യാനമാത്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടപ്പോൾ സൃഷ്ടി പഞ്ചവിധാവസ്ഥകളായി നിലനിന്നു. അത് സർവ്വത്ര ഘനതമസ്സാൽ വിത്തിന്റെ പുറംചട്ടപോലെ ആവൃതമായിരുന്നു; പുറത്തും അകത്തും പ്രകാശമില്ല, എല്ലാം സ്തബ്ധവും അചേതനമെന്നപോലെയും. അതിനാൽ അവരുടെ ബുദ്ധിയും മുഖങ്ങളും കർമ്മേന്ദ്രിയ-ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും മറഞ്ഞും തടസ്സപ്പെട്ടും നിന്നു.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

അതിനാൽ സ്വയം സംവൃതസ്വഭാവമുള്ള അവർ ‘നാഗ’ന്മാരായി, പ്രധാനരായി പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഇത്തരത്തിലുള്ള ആദ്യസൃഷ്ടി സാധനത്തിന് യോജ്യമല്ലെന്ന് കണ്ട ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സിൽ അസന്തുഷ്ടനായി രണ്ടാമത്തെ സൃഷ്ടി ചിന്തിച്ചു. ആ സൃഷ്ടി പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ‘തിര്യക്-സ്രോതസ്’ എന്ന പ്രവാഹം—അಡ್ಡമായി ഒഴുകുന്ന ജീവധാര (പശു മുതലായവർ)—ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

തിര്യക് സ്വഭാവമുള്ളവർ അകത്ത് പ്രകാശമുള്ളവരായിരുന്നെങ്കിലും പുറത്തു വീണ്ടും ആവൃതരായിരുന്നു. അവരിൽ നിന്ന് ‘പശു’ അവസ്ഥയിലുള്ള ജീവികൾ ജനിച്ചു; അവർ കുപഥം പിടിക്കുന്നവരായി. ആ സൃഷ്ടിയും സാധനത്തിന് അനുകൂലമല്ലെന്ന് അറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം മറ്റൊരു സൃഷ്ടി ചിന്തിച്ചു. അപ്പോൾ ‘ഊർധ്വ-സ്രോതസ്’ പ്രവാഹം ഉദിച്ചു—സാത്ത്വികമായ ദേവസൃഷ്ടി.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

അവർ സുഖവും പ്രീതിയും നിറഞ്ഞവരായി, പുറത്തും അകത്തും ആവൃതരല്ലായിരുന്നു. സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ അവർ പുറത്തും അകത്തും ‘പ്രകാശ’മെന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അവ്യക്തത്തെ ധ്യാനിച്ചതിൽ നിന്ന് ‘അർവാക്-സ്രോതസ്’—സാധക പ്രവാഹം—ഉദിച്ചു. ‘മനുഷ്യ’ എന്ന സൃഷ്ടി ജനിച്ചു; അത് ദുഃഖത്താൽ അത്യന്തം മിശ്രിതമായിരുന്നു.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

അവർ പുറത്തും അകത്തും പ്രകാശമുള്ളവരായിട്ടും, തമസ്സിന്റെ വർദ്ധനയും രജസ്സിന്റെ പ്രാധാന്യവും ഉള്ളവർ. അഞ്ചാമത്തെ സൃഷ്ടിയായ ‘അനുഗ്രഹം’ നാലുവിധമായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു—വിപര്യയം, ശക്തി, തുഷ്ടി, സിദ്ധി. അവർ എല്ലാവരും അപരിഗ്രാഹികൾ; വീണ്ടും യഥോചിത സംവിഭാഗത്തിൽ (ശരിയായ വിഭജനത്തിൽ) നിരതരാണ്.

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘ഖാദന’ ‘അശീല’ മുതലായ വർഗങ്ങൾ ഭൂതാദി ജീവികളായി പരികീർത്തിതമാണ്. പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവാൽ മഹത്തത്ത്വത്തിന്റെ വികാസം ആദ്യ സൃഷ്ടി. തന്മാത്രകളുടെ സൃഷ്ടി രണ്ടാമത്; അതിനാൽ അത് ഭൂതസർഗ്ഗം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാമത് ‘വൈകാരിക’ സർഗ്ഗം; ഇന്ദ്രിയശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിയെന്നു സ്മൃതം.

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

ഇങ്ങനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ സൃഷ്ടി ആദിയിൽ ബുദ്ധിപൂർവ്വമല്ലാതെ തന്നെ സംഭവിച്ചു. നാലാമത് ‘മുഖ്യസർഗ്ഗം’; അതിൽ സ്ഥാവരങ്ങൾ (വനസ്പതിയാദി) പ്രധാനമെന്നു സ്മൃതം. അഞ്ചാമത് ‘തിര്യക്‌സ്രോതസ്’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു; അതേ തിര്യഗ്യോനി, അഥവാ മൃഗജന്മം. അതിനുമുകളിൽ ആറാമത് ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ ദേവസർഗ്ഗമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

അതിനുശേഷം ‘അർവാക്‌സ്രോതസ്’ എന്ന ഏഴാമത്തെ സർഗ്ഗം—അതേ മനുഷ്യസൃഷ്ടി. എട്ടാമത് ‘അനുഗ്രഹസർഗ്ഗം’. ഒമ്പതാമത് ‘കൗമാരസർഗ്ഗം’ എന്നു സ്മൃതം. മുൻപുള്ള മൂന്ന് സർഗ്ഗങ്ങൾ പ്രാകൃതം; അവ ബുദ്ധിപൂർവ്വമല്ലാതെ നടക്കുന്നു. എന്നാൽ ‘മുഖ്യ’ മുതലായ അഞ്ച് വൈകൃത സർഗ്ഗങ്ങൾ ബുദ്ധിപൂർവ്വമായി പ്രവൃത്തിക്കുന്നു.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

ആദിയിൽ പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നുതന്നെ, തനിക്കു സമാനരായവരായി, ആദ്യം സനന്ദൻ, സനകൻ, വിജ്ഞാനിയായ സനാതനൻ, ഋഭു, സനത്കുമാരൻ എന്നിവരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും യോഗികളെന്നു ജ്ഞേയർ—വൈരാഗ്യവാന്മാർ, അസൂയരഹിതർ.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ഈശ്വരനിൽ ആസക്തമായ മനസ്സുള്ള അവർ സൃഷ്ടിക്കായി മനസ്സുറപ്പിച്ചില്ല. സൃഷ്ടികാര്യത്തോട് അനപേക്ഷരായ സനകാദികൾ പോയശേഷം, സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും പരമ തപസ് ചെയ്തു. എങ്കിലും ഇങ്ങനെ തപസ്സിലിരിക്കുമ്പോഴും ഒന്നും തന്നെ പ്രകടമായില്ല.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

അതിനുശേഷം ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ക്രോധം ഉദിച്ചു. ക്രോധാവേശത്തിൽ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് അശ്രുബിന്ദുക്കൾ വീണു. ആ അശ്രുബിന്ദുക്കളിൽ നിന്നുതന്നെ അന്നേ ഭൂതങ്ങളും പ്രേതങ്ങളും ജനിച്ചു. അശ്രുജാതരെയെല്ലാം കണ്ട ബ്രഹ്മാ സ്വയം തന്നെ നിന്ദിച്ചു.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

ക്രോധവും മുറിവേറ്റ അഭിമാനവും മൂലം അവനെ തീവ്രമായ മൂർഛ പിടിച്ചു. ക്രോധാവേശത്തിലായ പ്രജാപതി ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു പ്രാണവും വിട്ടു. അപ്പോൾ പ്രാണങ്ങളുടെ ഈശ്വരനായ രുദ്രൻ, ഭഗവാൻ നീലലോഹിതൻ, അതുല്യപ്രസാദം നൽകാൻ പ്രഭുവിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

പ്രഭു പരമേശ്വരൻ തന്റെ സ്വാത്മാവിനെ ഏകമായും ദശവിധമായും പ്രകടമാക്കി. അവൻ ഉപദേശിച്ചതിനാൽ ആ മഹാത്മാക്കളും ദശവിധവും ഏകരൂപവും ആയി. “വത്സങ്ങളേ, ലോകങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനായി നിങ്ങളെ ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചു; അതുകൊണ്ട് സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സ്ഥിരതക്കും ഹിതത്തിനും പ്രവർത്തിക്കുവിൻ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“പ്രജാസന്താനത്തിനായി അലസതയില്ലാതെ പരിശ്രമിക്കുവിൻ” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ കരഞ്ഞു; എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. രോദനം (കരച്ചിൽ)യും ദ്രാവണം (ഓടിച്ചുവിടൽ)യും കൊണ്ടാണ് അവർ ‘രുദ്രർ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്. ആ രുദ്രരേ പ്രാണങ്ങൾ; ആ പ്രാണങ്ങളേ മഹാത്മശക്തികൾ.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

അപ്പോൾ പ്രാണരഹിതനായി വീണിരുന്ന പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന് ബ്രഹ്മപുത്രനായ മഹേശ്വരൻ കരുണയോടെ വീണ്ടും പ്രാണങ്ങൾ നൽകി. ആ വിഭുവിന് ജീവൻ മടങ്ങിയതിൽ രുദ്രൻ സന്തോഷമുഖനായി. വിശ്വേശ്വരൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് പരമമായ വചനം ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ഭയപ്പെടേണ്ട, ഭയപ്പെടേണ്ട, ഹേ മഹാഭാഗ വിരിഞ്ച, ലോകങ്ങളുടെ ഗുരോ. എന്റെ കൃപയാൽ നിന്റെ പ്രാണശ്വാസങ്ങൾ പുനഃസ്ഥാപിതമായി; ഹേ സുവ്രത, സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേൽക്കുക. സ്വപ്നാനുഭവംപോലെ ആ മനോഹരവാക്യം കേട്ട്, വിരിഞ്ഞ താമരപോലെ ദീപ്തമായ കണ്ണുകളാൽ അവൻ മന്ദമായി ഹരനെ ദർശിച്ചു.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

അപ്പോൾ പ്രാണം മടങ്ങിയെത്തിയതുപോലെ ബ്രഹ്മാവ് സ്നിഗ്ധവും ഗംഭീരവുമായ വാണിയിൽ, കൃതാഞ്ജലിയായി അവനെ ഉദ്ദേശിച്ച് പറഞ്ഞു— “നിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദിതമാകുന്നു. നീ ആരാണ്—വിശ്വമൂർത്തിയായി നിലകൊണ്ട് ഏകാദശാത്മക സ്വഭാവത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവൻ?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹേശ്വരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. സുരേശ്വരൻ തന്റെ രണ്ട് സുഖകരമായ കരങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാവിനെ സ്പർശിച്ച് പറഞ്ഞു— “എന്നെ പരമാത്മാവായി അറിയുക; ഞാൻ നിനക്കു പുത്രഭാവത്തോടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഈ ഏകാദശ രുദ്രന്മാരും നിന്നെ സംരക്ഷിക്കാൻ വന്നവരാണ്.”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“അതുകൊണ്ട് എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഈ തീവ്ര മൂർച്ച നീക്കി കളയുക. മുൻപുപോലെ ഉണരുക—നീ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ യോജ്യനാണ്.” ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ഹൃദയത്തിൽ പ്രീതനായി; വിശ്വാത്മാവ് വിവിധ അഷ്ടകസ്തുതികളാൽ പരമേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ഹേ ഭഗവൻ രുദ്ര, സൂര്യസദൃശമായ അളവറ്റ തേജസ്സുള്ളവനേ, നമസ്കാരം. രസവും ജലവും നിറഞ്ഞ ആത്മസ്വരൂപനായ ദേവ ഭവനു നമോ നമഃ. ഭൂമിരൂപനായ ശർവനു നമസ്കാരം; ദേവന്മാരിൽ നിർഭയനായ നന്ദിക്കും നമസ്കാരം.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

ഹേ ഈശാ, ഹേ വസുവേ—സ്പർശമയ ആത്മസ്വരൂപാ! നിനക്ക് നമസ്കാരം. ഹേ പശുപതേ, അതിതേജസ്സുള്ള പാവകാ! നിനക്ക് നമഃ. ഹേ ഭീമാ, വ്യോമരൂപാ, ശബ്ദമാത്രസ്വരൂപാ! നിനക്ക് നമഃ. ഹേ ഉഗ്രാ, ഉഗ്രസ്വഭാവാ, യജമാനന്റെ അന്തരാത്മാ! നിനക്ക് നമഃ. ഹേ മഹാദേവാ, ഹേ സോമാ—അമൃതമൂർത്തേ! നിനക്ക് നമസ്കാരം.

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

ഇങ്ങനെ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ്, പ്രണതിപൂർവ്വമായ വാക്കുകളാൽ വിശ്വേശ്വരനെ അപേക്ഷിച്ചു—“ഭഗവൻ, ഭൂത-ഭവ്യേശാ! മഹേശ്വരാ, എന്റെ പുത്രാ! അനംഗനാശനാ! സൃഷ്ടിയുടെ ഹേതുവായി നീ എന്റെ തന്നെ അംഗത്തിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു.”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ജഗത്പ്രഭോ! ഈ മഹത്തായ പ്രവർത്തിയിൽ നീ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ, എല്ലായിടത്തും സഹായകനാകുക; ഈ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ നീ യോജ്യനാണ്. ആ അപേക്ഷയാൽ ത്രിപുരമർദനനായ ദേവ റുദ്രൻ പ്രസന്നനായി അവരുടെ ഉദ്ദേശം പാവനമാക്കി; ശങ്കരൻ ആ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ച് “ബാഢം—തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഹർഷത്തോടെ അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു. സൃഷ്ടി നടത്താൻ അവനാൽ അനുവാദം ലഭിച്ചതോടെ ബ്രഹ്മാവ് മറ്റു പ്രജകളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ മനസ്സുകൊണ്ടുമാത്രം മരീചി, ഭൃഗു, അങ്കിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, ദക്ഷ, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ എന്നിവരെ സൃഷ്ടിച്ചു.

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാവ് ധർമ്മത്തെയും സംകല്പത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പന്ത്രണ്ടു പ്രധാന പുത്രന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യരായി പ്രസിദ്ധരാണ്. ഇവർ റുദ്രനോടൊപ്പം തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—പുരാതന പ്രജാപതികൾ, ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം ധരിക്കുന്നവർ.

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

അവരിൽ നിന്നു ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടിയ പന്ത്രണ്ടു ദിവ്യവംശങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; പ്രജാസമ്പന്നരും ധർമ്മക്രിയകളിൽ പ്രവൃത്തരുമായും മഹർഷിമാർ അലങ്കരിച്ചവരുമായിരുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രനോടുകൂടെ വിധാതാവായ ബ്രഹ്മൻ ആദിജലത്തിൽ നിന്നു ദേവർ, അസുരർ, പിതൃകൾ, മനുഷ്യർ എന്ന ചതുര്വർഗ്ഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ഇച്ഛിച്ചു.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

സൃഷ്ടിക്കായി അദ്ദേഹം സമാധി ധരിച്ചു തന്റെ സ്വസ്വരൂപത്തെ ബ്രഹ്മഭാവത്തോടു യോജിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു ദേവർ ജനിച്ചു; പാർശ്വത്തിൽ നിന്നു പിതൃകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ജഘനത്തിൽ നിന്നു എല്ലാ അസുരരും, ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ നിന്നു മനുഷ്യരും ഉത്ഭവിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവശിഷ്ടത്തിൽ നിന്നു ക്ഷുധാബാധിതരായ രാക്ഷസർ ജനിച്ചു.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

അവന്റെ പുത്രന്മാർ തമസ്-രജസ് പ്രാധാന്യമുള്ളവരും ബലവാന്മാരും നിശാചരന്മാരുമായിരുന്നു. സർപ്പങ്ങൾ, യക്ഷർ, ഭൂതങ്ങൾ, ഗന്ധർവർ എന്നിവരും പൂർണ്ണമായി ജനിച്ചു. ചിറകുകളിൽ നിന്നു പക്ഷികൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ നിന്നു ചിറകുള്ള ജീവികൾ നിർമ്മിതമായി. മുഖത്തിൽ നിന്നു മനുഷ്യർ രൂപപ്പെട്ടു; പാർശ്വത്തിൽ നിന്നു ഉരഗങ്ങൾ (സർപ്പജാതി)യും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

ആ പരമേശ്വരന്റെ രോമങ്ങളിൽ നിന്നു ഔഷധികളും എല്ലാ ഫല-മൂലങ്ങളും ജനിച്ചു; കൂടാതെ പവിത്രമായ ഗായത്രി, ഋക് മന്ത്രങ്ങൾ, ത്രിവൃത് സാമം, രഥന്തര ഗാനം എന്നിവയും പ്രസ്ഫుటമായി.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

അവന്റെ അഗ്രമുഖത്തിൽ നിന്നു യജ്ഞങ്ങളിൽ ആദ്യമായ അഗ്നിഷ്ടോമം നിർമ്മിച്ചു; കൂടാതെ യജുഃ മന്ത്രങ്ങൾ, ത്രൈഷ്ടുഭ ഛന്ദസ്സ്, പഞ്ചദശ സ്തോമം എന്നിവയും പ്രസ്ഫുടമായി. അവന്റെ ദക്ഷിണമുഖത്തിൽ നിന്നു ബൃഹത് സാമവും ഉക്ഥവും സൃഷ്ടിച്ചു; അതുപോലെ സാമഗാനങ്ങൾ, ജഗതീ ഛന്ദസ്സ്, സപ്തദശ സ്തോമം എന്നിവയും ഉത്ഭവിച്ചു.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

അവൻ തന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ മുഖത്തിൽ നിന്ന് വൈരൂപ്യവും അതിരാത്രവും എന്നീ യാഗങ്ങൾ, കൂടാതെ ഏകവിംശം, അഥർവണ പരമ്പരയോടുകൂടിയ ആപ്തോര്യാമ യജ്ഞവും സൃഷ്ടിച്ചു. വടക്കൻ മുഖത്തിൽ നിന്ന് വൈരാജ അനുഷ്ടുഭ് ഛന്ദസ്സും ഉത്ഭവിപ്പിച്ചു; അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ നാനാവിധ ജീവികൾ ജനിച്ചു.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

യക്ഷന്മാർ, പിശാചന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകളുടെ ഗണങ്ങൾ; മനുഷ്യർ, കിന്നരർ, രാക്ഷസർ; പക്ഷികൾ, പശുക്കൾ, വനമൃഗങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ—സ്ഥാണു-സ്ഥാവര-ജംഗമങ്ങളായ ഈ അവ്യയ സൃഷ്ടിയൊക്കെയും, സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട തത്തത്തം കർമ്മങ്ങളിലേക്കും പ്രവർത്തികളിലേക്കും പ്രവേശിച്ചു.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതേ അതേ നിലകളിലേക്കാണ് പതിക്കുന്നത്—ഹിംസകവും അഹിംസകവും, മൃദുവും ക്രൂരവും, ധർമ്മ-അധർമ്മം, സത്യം-അസത്യം എന്നിവകൊണ്ട് ആവൃതം. അത്തരം സംസ്കാരങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടവർ തത്തത്തം വഴികളിലേക്കു പോകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഓരോരുത്തനും തന്റെ സ്വഭാവാനുസൃതമായതിനെ തന്നെയാണ് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ മഹാഭൂതങ്ങളിലും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലും മോക്ഷമാർഗങ്ങളിലും വൈവിധ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം എല്ലാ ജീവികളുടെ വിനിയോഗം—അവരവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ—നിശ്ചയിച്ചു; പ്രകൃത ഘടകങ്ങളുടെ നാമ-രൂപങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രകട വൈവിധ്യം വിരിച്ചു. ആദിയിൽ ആ പിതാമഹൻ വേദശബ്ദങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഈ നാമകരണങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു—ആർഷ നാമങ്ങളും വേദങ്ങളിലെ പ്രയോഗ-വൃത്തികളും കൂടി.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

പ്രളയരാത്രിയുടെ അവസാനം അജൻ (അജന്മനായ പ്രഭു) ഈ ജീവികൾക്ക് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അതേ കരണമുകളും ശേഷികളും വീണ്ടും നൽകി. ഋതുക്കളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ നാനാരൂപങ്ങളായി വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃശ്യമാകുന്നതുപോലെ, യുഗങ്ങളുടെ ആരംഭങ്ങളിലും അതേ ഭാവസ്ഥിതികൾ പുനഃ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ കരണമുകളിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച സ്വയംഭൂവിന്റെ ലോകസൃഷ്ടി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

മഹത് മുതൽ വിശേഷങ്ങൾ (സ്ഥൂലതത്ത്വങ്ങൾ) വരെ ഈ സമസ്ത ജഗത് പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപരിണാമമാണ്. ചന്ദ്രസൂര്യപ്രഭകളാൽ ശോഭിതവും ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും; നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടും മറ്റു പലവിധ മനോഹരവും സമൃദ്ധവുമായ ജനപദങ്ങളാലും വിഭൂഷിതമാണ്।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

ആ ബ്രഹ്മവനത്തിൽ സർവ്വജ്ഞനായ ബ്രഹ്മാവ് അവ്യക്തരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവ്യക്തബീജത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ, ഈശ്വരാനുഗ്രഹം കൊണ്ടുമാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. ബുദ്ധി അവന്റെ തണ്ട്, വികാരങ്ങൾ മഹാശാഖകൾ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അന്തർകോട്ടരങ്ങൾ അവന്റെ അന്തർഗുഹകൾ. മഹാഭൂതങ്ങൾ അവന്റെ അളവ്, നിർമല വിശേഷങ്ങൾ അവന്റെ പല്ലവങ്ങൾ।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ധർമ്മാധർമ്മത്തിന്റെ സുന്ദരപുഷ്പങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും സുഖദുഃഖഫലങ്ങൾ ഉദിപ്പിക്കുന്നതുമായ ആ സനാതന ബ്രഹ്മവൃക്ഷം സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഉപജീവനമാണ്. വിപ്രർ പറയുന്നു—ദ്യുലോകം അതിന്റെ ശിരസ്, ആകാശം നാഭി; ചന്ദ്രസൂര്യർ അതിന്റെ നേത്രങ്ങൾ; ദിക്കുകൾ ശ്രോത്രങ്ങൾ; ഭൂമി പാദങ്ങൾ. അവൻ അചിന്ത്യസ്വഭാവൻ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ പ്രേരകനും നിയന്താവും.

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

അവന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണർ പ്രസവിച്ചു; അവന്റെ വക്ഷസ്സിന്റെ മുൻഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രിയർ. അവന്റെ ഊരുകളിൽ നിന്ന് വൈശ്യർ, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും അവന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചു।