त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
ഈ അധ്യായത്തിൽ വായു ശൈവ സൃഷ്ടിക്രമവും തത്ത്വചിന്തയും വിശദീകരിക്കുന്നു. മുൻ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാന്റെ ആജ്ഞയാൽ ബുദ്ധി മുതലായവ ക്രമമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ പരിവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) എന്നിവർ കാരണം-കാര്യങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദിവ്യതത്ത്വത്തിന്റെ സർവവ്യാപ്തി, അപ്രതിഹത ശക്തി, അനുപമ ജ്ഞാനം, സിദ്ധികൾ എന്നിവ പറഞ്ഞ്, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയം എന്ന മൂന്നു പ്രവർത്തനങ്ങളിലും മഹേശ്വരൻ പരമകാരണമെന്നും സർവാധിപതിയെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീടൊരു ചക്രത്തിൽ സർഗം, രക്ഷ, ലയം എന്നീ ഭരണരീതികൾ ത്രിമൂർത്തികൾക്ക് വേർവേറായി നിശ്ചയിച്ച്, അവർ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും പരസ്പരം നിലനിർത്തുകയും പരസ്പരസമന്വയത്തിൽ വളരുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഒരുദേവന്റെ സ്തുതി മറ്റുള്ളവരുടെ ഈശ്വരത്വം കുറയ്ക്കില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് വിഭാഗീയ ശ്രേഷ്ഠതാവാദം നിരസിക്കുന്നു; ത്രിദേവരെ നിന്ദിക്കുന്നവർ അസുര/അമംഗളാവസ്ഥയിൽ പതിക്കും എന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അവസാനം മഹേശ്വരൻ ത്രിഗുണാതീതൻ, ചതുര്വ്യൂഹസ്വരൂപൻ, സർവാധാരാധാരം, ലീലാമയ ജഗത്കർത്താവ്, പ്രകൃതി-പുരുഷനും ത്രിമൂർത്തിയും ഉള്ള അന്തരാത്മാവ് എന്നായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
വായു പറഞ്ഞു—പുരുഷന്റെ അധിഷ്ഠാനപ്രവേശത്തിന് മുമ്പ്, ഈശ്വരന്റെ ആജ്ഞയാൽ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധി മുതലായവ ആരംഭിച്ച് വിശേഷം (സ്ഥൂല തത്ത്വങ്ങൾ) വരെ വികാരങ്ങൾ ക്രമമായി ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
അതിനുശേഷം ആ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; സകല ലോകങ്ങളുടെയും ജീവികളുടെയും കാരണതത്ത്വങ്ങളായി ഈ മൂന്ന് ദേവന്മാർ ഉദ്ഭവിച്ചു।
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
അവന്റെ ശക്തി എല്ലാദിക്കുകളിലും സകല ഭുവനങ്ങളെയും വ്യാപിച്ച് എവിടെയും തടസ്സപ്പെടുന്നില്ല; അവന്റെ ജ്ഞാനം അപരിമിതവും ഉപമയില്ലാത്തതുമാണ്; അണിമാദി യോഗസിദ്ധികളോടുകൂടിയ ദിവ്യൈശ്വര്യം അവനിൽ ശാശ്വതമായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്ന മൂന്ന് കര്മ്മങ്ങളിലും മഹാദേവന് അന്തര്യാമിയായ കാരണമാകുന്നു; ആ ശക്തികളിലെ പ്രഭുത്വത്തോടുകൂടെ മഹേശ്വരന് പ്രസന്നനായി അധിഷ്ഠാനം ചെയ്യുന്നു.
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
കല്പാന്തത്തില്, ബുദ്ധി മോഹിതമായി മത്സരപ്രവണരായവർക്കായി, അദ്ദേഹം വീണ്ടും ഓരോരുത്തർക്കും സൃഷ്ടി, രക്ഷ, ലയം, ആചാരവിധി എന്നിവ യഥോചിതമായി നിശ്ചയിച്ചു നൽകി.
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
ഇവ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിച്ച് പരസ്പരം തന്നെ ധരിക്കുന്നു; പരസ്പരത്താൽ തന്നെ വർധിക്കുന്നു; പരസ്പരത്തിന്റെ വഴിയെ അനുസരിച്ച് ബന്ധിതരായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
ചിലിടങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ, ചിലിടങ്ങളിൽ വിഷ്ണുവിനെ, മറ്റുചിലിടങ്ങളിൽ രുദ്രനെ സ്തുതിക്കുന്നു. എങ്കിലും ഇതുകൊണ്ട് അവരിൽ ആരുടെയും മേന്മയോ അധികമായ ഐശ്വര്യമോ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്ഥാപിതമാകുന്നില്ല.
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
കോപത്തിലും പിടിവാശിയിലും കുടുങ്ങിയ മൂഢർ കടുത്ത വാക്കുകളാൽ അത്തരം ഭക്തരെ നിന്ദിക്കുന്നു; അവർ തീർച്ചയായും യാതുധാനരും പിശാചുകളും പോലെയാകുന്നു—സംശയമില്ല.
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
മഹാദേവൻ ത്രിഗുണാതീതൻ. മഹേശ്വരനായി അദ്ദേഹം ചതുര്വ്യൂഹമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും അദ്ദേഹം പൂർണ്ണനും പരിപൂർണ്ണനും; സർവ്വ തത്ത്വങ്ങളുടെ ആധാരവും ശക്തിയുടെ ഉദ്ഭവകാരണമാകെ സൃഷ്ടിയെ വികാസിപ്പിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
അവൻ തന്നെയാണ് പരമാത്മാവ്; ഈ ത്രയം, പ്രകൃതി, പുരുഷൻ എന്നിവയുടെ ഈശ്വരനായി സ്ഥാപിതനായവൻ. അവന്റെ ദിവ്യലീലയിൽ നിന്നാണ് ലോകസൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
സകലത്തിലും പരനായ, നിത്യനായ, നിഷ്കലനായ പരമേശ്വരൻ—അവൻ തന്നെയാണ് അതിന്റെ ആധാരം, അതിന്റെ ആത്മസ്വരൂപം, എല്ലാം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്ന അധിഷ്ഠാനവും.
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
അതുകൊണ്ട് മഹേശ്വരൻ തന്നെയാണ് പ്രകൃതിയും പുരുഷനും. സദാശിവനിൽ നിന്നാണ് വിഷ്ണുവും ബ്രഹ്മാവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്—സകലവും ശിവസ്വഭാവമേ.
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
പ്രധാനത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യം മഹത്തത്ത്വം ജനിച്ചു; അതിനെ വൃദ്ധി, ഖ്യാതി, മതി എന്നും വിളിക്കുന്നു. ആ മഹത്തത്ത്വത്തിന്റെ സംക്ഷോഭത്തിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം ത്രിവിധമായി ഉണ്ടായി।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഭൂതങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. സത്ത്വം പ്രബലമായ വൈകാരിക അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് സാത്ത്വിക തത്ത്വം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
ആ വൈകാരിക (സാത്ത്വിക) തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു സൃഷ്ടിപ്രവാഹം ഒരേ സമയം ആരംഭിക്കുന്നു; അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചു കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളും കൂടെ തന്നെ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
അവിടെ പതിനൊന്നാം തത്ത്വമായി മനസ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സ്വഗുണത്താൽ അത് ജ്ഞാനവും കര്മവും—ഇരുവിധ ശക്തികളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. തമസ്സോടുകൂടിയ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നു തന്മാത്രകളും ഭൂതങ്ങളും ജനിക്കുന്നു।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
സകല ഭൂതങ്ങളുടെയും ആദിഭൂതമായതിനാൽ അവൻ ‘ഭൂതാദി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭൂതാദി’ എന്ന പദം സാരത്തിൽ നാമമാത്രം; അതിൽ നിന്നാണ് ആകാശം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് സ്പർശ-തന്മാത്ര ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സ്പർശത്തിൽ നിന്ന് വായു ജനിക്കുന്നു. വായുവിൽ നിന്ന് രൂപ-തത്ത്വം, അതിൽ നിന്ന് തേജസ് (അഗ്നി) പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; തേജസിൽ നിന്ന് രസ-തന്മാത്ര ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
രസത്തിൽ നിന്ന് ആപഃ (ജലം) ഉദ്ഭവിച്ചു; ആ ജലത്തിൽ നിന്ന് ഗന്ധ-തത്ത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഗന്ധത്തിൽ നിന്ന് പൃഥിവി (ഭൂമി) ജനിച്ചു; ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് മറ്റു സകല ചരാചരങ്ങളും പ്രകടമായി.
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
പുരുഷൻ (പരമേശ്വരൻ) അധിഷ്ഠാനമായതിനാലും, അവ്യക്തത്തിന്റെ അനുഗ്രഹ-സഹായത്താലും, മഹത് മുതലായി വിശേഷ-തത്ത്വങ്ങൾ വരെ അവയെല്ലാം ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡരൂപ അണ്ഡത്തെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
ആ (ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ക്രമത്തിൽ) ബ്രഹ്മന്റെ കാര്യം (പ്രകടമാകേണ്ട ലോകം)യും കരണം (സൃഷ്ടിയുടെ ഉപകരണങ്ങൾ)യും പൂർണ്ണമായി സിദ്ധമായപ്പോൾ, ആ അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ പൂർണ്ണവളർച്ച പ്രാപിച്ച് ‘ബ്രഹ്മാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി.
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
അവൻ തന്നെയാണ് ആദ്യ ശരീരധാരി; അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ആദികർത്താവ്; ബ്രഹ്മനുമുമ്പേ നിലകൊണ്ട് സൃഷ്ടിയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
ആ ഈശ്വരന്റെ പ്രതിമ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും എന്ന ലക്ഷണങ്ങളാൽ വിശിഷ്ടമാണ്. യജ്ഞത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത്രിയായ ബ്രാഹ്മീ ബുദ്ധി ധർമ്മവും ഐശ്വര്യവും നൽകുന്നു.
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നു ആ ശരീരധാരിക്ക് മനസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എങ്കിലും ജീവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ വശൻ അല്ല; സ്വഭാവതഃ വികാരശീലൻ, ത്രിഗുണമയൻ, സാപേക്ഷൻ (ആശ്രിതൻ) ആകയാൽ നിയന്ത്രണാധീനനാകുന്നു.
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
സ്വസ്വരൂപത്തെ ത്രിധാ വിഭജിച്ച് അവൻ ത്രിലോകമാകെ പ്രവർത്തനശീലനാകുന്നു. ആ മൂന്നു ശക്തികളാൽ അവൻ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സംഹരിക്കുന്നു, കൂടാതെ സർവ്വത്തെയും നിരീക്ഷിച്ച് ഭരിക്കുന്നു.
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
ബ്രഹ്മത്വാവസ്ഥയിൽ അവൻ ചതുര്മുഖനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; കാലത്വത്തിൽ ‘അന്തകൻ’ (അന്തം വരുത്തുന്നവൻ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പുരുഷരൂപത്തിൽ അവൻ സഹസ്രശീർഷ പുരുഷൻ; സ്വയംഭൂരൂപത്തിൽ അവൻ സ്വയം ത്രിവിധ അവസ്ഥകളിൽ അധിഷ്ഠിതനാകുന്നു.
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
ബ്രഹ്മത്വത്തിൽ സത്ത്വവും രജസ്സും; കാലത്വത്തിൽ തമസ്സും രജസ്സും. എന്നാൽ വിഷ്ണുത്വത്തിൽ സത്ത്വം മാത്രം. ഇങ്ങനെ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിൽ ഗുണപ്രാധാന്യത്തിന്റെ വർദ്ധി ത്രിവിധമാണ്।
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
ബ്രഹ്മത്വം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അവൻ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കാലത്വം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അവയെ സംക്ഷിപ്തമാക്കി ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പരമപുരുഷനായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം ഉദാസീനനായി ഇരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിഭുവിന്റെ കര്മ്മം ത്രിവിധം।
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
ഇങ്ങനെ ത്രിവിധ വ്യത്യാസം മൂലം ബ്രഹ്മൻ ‘ത്രിഗുണൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ചതുര്വിധ വിഭജനമൂലം ‘ചാതുർവ്യൂഹ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനുമാകുന്നു।
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
അവൻ ആദിയായതിനാൽ ‘ആദിദേവൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അജന്മനായതിനാൽ ‘അജൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ. സർവ്വ പ്രജകളെയും പാലിച്ചു രക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ‘പ്രജാപതി’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
സ്വർണമയമായ മേരുപർവ്വതം ആ പരമ മഹാത്മാവായ വിശ്വപുരുഷന്റെ ‘ഉല്ബം’ (ബാഹ്യാവരണം/പിണ്ഡം) ആകുന്നു. ഗർഭോദകജലങ്ങൾ സമുദ്രങ്ങളായി; പർവ്വതങ്ങൾ അവനെ ചുറ്റിയ ‘ജരായു’ (ഝില്ല) പോലെ ആയി.
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
ആ ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ഈ ലോകങ്ങൾ—ഈ സമസ്ത അന്തർവിശ്വം—അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു: ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടി, ഗ്രഹങ്ങളോടുകൂടി, കൂടാതെ സർവ്വഗാമിയായ വായുവും।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
പുറത്തുനിന്ന് ആ അണ്ഡം ദശഗുണമായ ജലരാശിയാൽ ആവൃതമാണ്; ആ ജലവും വീണ്ടും പുറത്ത് ദശഗുണമായ തേജസ് (അഗ്നി) കൊണ്ട് ആവൃതമാണ്।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
തേജസ് (അഗ്നി) പുറത്ത് ദശഗുണമായ വായുവാൽ ആവൃതമാണ്; വായു ആകാശത്താൽ ആവൃതമാണ്; ആ ഖം (ആകാശം) പോലും ഭൂതാദി തത്ത്വത്താൽ ആവൃതമാണ്।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
സ്ഥൂല ഭൂതതത്ത്വങ്ങൾ മഹത് (ബുദ്ധിതത്ത്വം) കൊണ്ടു പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മഹത് വീണ്ടും അവ്യക്തം (പ്രകൃതി) കൊണ്ടു മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാണ്ഡം പുറമേ ഈ ഏഴ് ആവരണങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായി ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
ഈ ആവരണങ്ങൾ പരസ്പരം ഒരൊന്നിനെ മറ്റൊന്ന് മൂടിക്കൊണ്ട് എട്ട് പ്രകൃതികൾ നിലകൊള്ളുന്നു, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ. അവയാണ് സൃഷ്ടി, പാലനം, വിധ്വംസം എന്നീ കര്മ്മങ്ങളുടെ പ്രവർത്തക ശക്തികൾ.
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
ഇങ്ങനെ പരസ്പരാശ്രയത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ചവ പരസ്പരം ധരിക്കുന്നു. ആധാര–ആധേയഭാവത്താൽ വികാരങ്ങൾ തത്തത്തായ വികാരികാരണങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
ആമ ആദ്യം അവയവങ്ങൾ നീട്ടി പിന്നെ വീണ്ടും ഒതുക്കുന്നതുപോലെ, അവ്യക്തം സൃഷ്ടിയിൽ വികാരങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് പിന്നെയും അവയെ തനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ ലയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
ഈ സർവ്വജഗത്തും അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ക്രമാനുസൃതമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; പ്രളയകാലം വന്നാൽ അത് വിപരീതക്രമത്തിൽ അതേ അവ്യക്തത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
കാലത്തിന്റെ അധീനതയിൽ ഗുണങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ സമവും ചിലപ്പോൾ വിഷമവും ആകുന്നു. ഗുണസാമ്യത്തിൽ ലയമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം; വൈഷമ്യത്തിൽ സൃഷ്ടിയെന്നു പറയുന്നു.
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
ഈ മഹത്തും ഘനവുമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ യോനി (ഉദ്ഭവസ്ഥാനം). ഇതേ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ക്ഷേത്രമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ക്ഷേത്രജ്ഞനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
ഇത്തരം അണ്ഡങ്ങളുടെ (ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളുടെ) ആയിരങ്ങളായ കോടികൾ ഉണ്ടെന്ന് അറിയുക. പ്രധാനം സർവ്വവ്യാപിയായതിനാൽ അവ തിര്യക്, ഊർധ്വ, അധഃ—എല്ലായിടത്തും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
അവിടവിടെ പ്രധാനം കൊണ്ടു ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാക്കൾ, ഹരി (വിഷ്ണുക്കൾ), ഭവന്മാർ (രുദ്രന്മാർ) സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട അവർ ശംഭു (ശിവൻ) എന്ന प्रभുവിന്റെ പുണ്യസന്നിധി പ്രാപിച്ചു।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
മഹേശ്വരൻ അവ്യക്തത്തേക്കാൾ പരമൻ; അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡത്തെ അവൻ പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ചു. ആ അണ്ഡത്തിൽ നിന്നു സർവ്വവ്യാപിയായ ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു; അവനാൽ തന്നെയാണ് ഈ ലോകങ്ങൾ നിർമ്മിതമായത്।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
ഈ ആദ്യ പ്രധാനം-സർഗ്ഗം ഞാൻ അബുദ്ധിപൂർവ്വമായി (ആലോചനാ-ഗണനയില്ലാതെ) വിവരിച്ചു. കല്പാന്തകാലത്തെ ആത്യന്തിക പ്രളയം സത്യത്തിൽ ഏക ഈശ്വരന്റെ ലീല മാത്രമാണ്.
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
സ്മൃതിയിൽ അപ്രമേയ കാരണതത്ത്വമായി ബ്രഹ്മം, പ്രധാനം, പ്രകൃതിയുടെ പ്രസൂതി-ഹേതു എന്നു പറയപ്പെടുന്നതിന് ആദി-മധ്യ-അന്തമില്ല; അതിന് അനന്തവീര്യം ഉണ്ട്. അത് ശുക്ലവും സുരക്തവും എന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുകയും പുരുഷനോടു യുക്തമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
രജോഗുണത്തിന്റെ ഉത്പാദകപ്രാധാന്യം മൂലം ലോകത്തിന്റെ തുടർച്ചക്കും സന്താനവർദ്ധനക്കും കാരണമാകുന്നു. ആദിയിൽ അത് അഷ്ട വികാരങ്ങളെയും സൃഷ്ടിച്ച്, കാലാന്തത്തിൽ അവയെ തന്നേ അതുപോലെ ഗ്രസിച്ച് ലയത്തിലാക്കുന്നു.
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
പ്രകൃതിയിൽ സ്ഥാപിതമായ കാരണങ്ങളുടെ നിലയും അവയുടെ പുനഃപ്രവൃത്തിയും—ഇതെല്ലാം അപ്രാകൃത വൈഭവമുള്ള മഹേശ്വരന്റെ കേവല സംकल्पമാത്രത്താൽ തന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്.
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.