पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
അധ്യായം 33-ൽ ഋഷികൾ ‘പരമ പാശുപത വ്രതം’ എന്ന മഹാവ്രതത്തിന്റെ വിധി ചോദിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും ഇതാചരിച്ച് ‘പാശുപതർ’ ആയതായി പറയുന്നു. വായു ഇതിനെ രഹസ്യവും പാപനാശകവും വേദസമ്മതവും (അഥർവശിരസ്സുമായി ബന്ധപ്പെട്ട) ആചാരമായി വിശദീകരിച്ച് ക്രമവിധി ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം ശുഭകാലനിർണ്ണയം (പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര പൗർണ്ണമി), ശിവസംബന്ധമായ സ്ഥലം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (ക്ഷേത്രം, ഉദ്യാനം അല്ലെങ്കിൽ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള വനഭൂമി), സ്നാനം ചെയ്ത് നിത്യകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി തയ്യാറെടുപ്പ് എന്നിവ പറയുന്നു. साधകൻ ആചാര്യാനുമതി നേടി പ്രത്യേക പൂജ നടത്തുകയും ശുദ്ധിയുടെ ചിഹ്നമായി വെളുത്ത വസ്ത്രം, വെളുത്ത യജ്ഞോപവീതം, വെളുത്ത മാല/അനുലേപനം ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദർഭാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ദർഭ കൈയിൽ പിടിച്ച് കിഴക്ക് അല്ലെങ്കിൽ വടക്ക് മുഖമായി മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രാണായാമം ചെയ്ത്, ശിവനും ദേവിയും ധ്യാനിച്ച് ‘ഈ വ്രതം ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നു’ എന്ന സംकल्पം ചെയ്ത് ദീക്ഷിതനുപോലെ ആകുന്നു. വ്രതകാലം ആജീവനം മുതൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം വരെ, പിന്നെ അർദ്ധാദി കുറവുകൾ, പന്ത്രണ്ടു മാസം, ഒരു മാസം, പന്ത്രണ്ടു ദിവസം, ആറു ദിവസം, ഒരു ദിവസം വരെ വ്യവസ്ഥപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അവസാനം അഗ്ന്യാധാനവും വിരജാ-ഹോമം പോലുള്ള ശുദ്ധിഹോമങ്ങളും വഴി വ്രതത്തിന്റെ പ്രവർത്തകാരംഭം സംഭവിച്ച് പാപക്ഷയവും ശിവാനുഭാവബന്ധവും ഉറപ്പാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् । ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, പരമ പാശുപത വ്രതം ഞങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അത് അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ബ്രഹ്മാദികളും എല്ലാവരും പാശുപതർ (പശുപതി ശിവഭക്തർ) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 2
वायुरुवाच । रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् । व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्
വായു പറഞ്ഞു—സകല പാപങ്ങളും ഛേദിക്കുന്ന രഹസ്യം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പ്രസ്താവിക്കും; അതർവശിരസ്സിൽ ശ്രുതമായ ശ്രൗത പാശുപത വ്രതം തന്നെയാണ് അത്.
Verse 3
कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः । क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः
യോഗ്യകാലം ചൈത്രപൗർണ്ണമി; യോഗ്യസ്ഥലം ശിവപരിഗ്രഹമായ (ശിവനു സമർപ്പിതമായ) ദേശം—ക്ഷേത്രമോ, ഉദ്യാനമോ, അരണ്യമോ—പരമ്പരാപ്രശസ്തവും ശുഭലക്ഷണയുക്തവും ആയിരിക്കണം।
Verse 4
तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः । अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च
അവിടെ ആദ്യം ത്രയോദശിദിനം, നന്നായി സ്നാനം ചെയ്ത് നിത്യകർമ്മങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു, സ്വന്തം ആചാര്യനോട് അനുവാദം അപേക്ഷിക്കണം; പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിച്ച് ഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്യണം।
Verse 5
पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः
വിശേഷവിധിപൂജ നടത്തി, സ്വയം ശ്വേതവസ്ത്രം ധരിക്കണം; ശ്വേതയജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചു, ശ്വേതമാലകളും ശുഭാനുലേപനങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കണം।
Verse 6
ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना । व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः
ദേവനെയും (ശിവൻ) ദേവിയെയും ധ്യാനിച്ച്, അവർക്കു വിധിപൂർവ്വം വിജ്ഞാപനം ചെയ്യുന്ന മാർഗ്ഗം അനുസരിച്ച്, ദീക്ഷിതൻ സംकल्पിക്കണം—“ഈ വ്രതം ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കും।”
Verse 7
यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा
ഈ വ്രതം ശരീരപാതം വരെയോ, അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷമോ; അതിന്റെ പകുതിയോ, വീണ്ടും അതിന്റെയും പകുതിയോ; കുറഞ്ഞത് പന്ത്രണ്ടു മാസം എങ്കിലും അനുഷ്ഠിക്കാം।
Verse 8
तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा । दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा
ആ കാലത്തിന്റെ പകുതി, അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും അതിന്റെ പകുതി; അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണമായൊരു മാസം; അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ട് ദിവസം; അല്ലെങ്കിൽ ആറു ദിവസം—ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും കാലയളവിൽ ശിവാരാധനാനിയമം സ്വീകരിക്കാം।
Verse 9
तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि । अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात्
വ്രതസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ കാലാവധി അർദ്ധദിനമോ ഒരു ദിനമോ ആകണം. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച് വിരജാ-ഹോമം നടത്തണം; അതാണ് ശുദ്ധിയുടെ (മലമുക്തിയുടെ) കാരണം।
Verse 10
हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम् । पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन्
ഘൃതം, സമിധകൾ, ചരു എന്നിവ യഥാക്രമം ഹോമിച്ച്, പിന്നെ വീണ്ടും പൂർണാഹുതി നിറച്ച് തത്ത്വങ്ങളുടെ ശുദ്ധിക്കായി സമർപ്പിച്ചു।
Verse 11
जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः । तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुद्ध्यंताम् १ त्यनुस्मरन्
അതേ സമിധാദി ദ്രവ്യങ്ങളാൽ മൂലമന്ത്രം ജപിച്ച് ആഹുതി അർപ്പിക്കണം; ഉള്ളിൽ—“എന്റെ ദേഹത്തിലുള്ള ഈ തത്ത്വങ്ങൾ ശുദ്ധിയാകട്ടെ” എന്ന് സ്മരിക്കണം।
Verse 12
पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः
പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ—ഇവ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാന-കർമഭേദപ്രകാരം കർമങ്ങൾ അഞ്ചുവിഭാഗമായി നിരൂപിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 13
त्वगादिधातवस्सप्त पञ्च प्राणादिवायवः । मनोबुद्धिरहं ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ
ത്വക്ക് മുതലായ ഏഴ് ധാതുക്കൾ, പ്രാണ മുതലായ അഞ്ച് വായുക്കൾ, മനസ്-ബുദ്ധി, അഹംഭാവം-ഖ്യാതി, മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ, കൂടാതെ പ്രകൃതി-പുരുഷൻ—ഇവ ജീവനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന തത്ത്വങ്ങൾ; ഇവ യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞാൽ साधകൻ പാശവിമോചകനായ പതി ശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നു।
Verse 14
रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च । माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ
രാഗം, വിദ്യ, കല; കൂടാതെ നിയതി, കാലം; പിന്നെ മായയും ശുദ്ധവിദ്യയും, മഹേശ്വരനും സദാശിവനും—ഇവയാകുന്നു ഇവിടെ പ്രസ്താവിച്ച പരതത്ത്വങ്ങൾ.
Verse 15
शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः । मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत्
അവർ തത്ത്വങ്ങളെ ക്രമമായി അറിയുന്നു—ശക്തിയിൽ നിന്ന് ശിവതത്ത്വം വരെ. എന്നാൽ വിരജ (മലരഹിത) മന്ത്രങ്ങളാൽ ആഹുതി അർപ്പിച്ചാൽ ഹോതാവായ യജമാനനും രജോമലത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി വിരജനാകുന്നു.
Verse 16
शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते । अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमंत्र्य च
ശിവാനുഗ്രഹം ലഭിച്ചാൽ അവൻ തീർച്ചയായും ജ്ഞാനവാനാകുന്നു. തുടർന്ന് ഗോമയം എടുത്ത് പിണ്ഡമാക്കി, മന്ത്രജപത്തോടെ അഭിമന്ത്രിച്ച് ക്രിയ തുടരുന്നു.
Verse 17
विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक् । प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्
അഗ്നിയിൽ വിധിപൂർവ്വം നിവേദ്യം സ്ഥാപിച്ച് പ്രോക്ഷണത്തോടെ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആ ദിവസം ഹവിഷ്യഭോജനമേ സ്വീകരിക്കണം. തുടർന്ന് ചതുര്ദശിയുടെ പ്രഭാതത്തിൽ, മുൻപ് പറഞ്ഞ എല്ലാം പൂർത്തിയാക്കി, വിധിപ്രകാരം കർമ്മം തുടരണം.
Verse 18
दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत् । प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमा वसानतः
ആ ദിവസം നിരാഹാരനായി ശേഷിക്കുന്ന സമയം നിയമാനുഷ്ഠാനത്തിൽ കഴിക്കണം. അതുപോലെ അടുത്ത പ്രഭാതത്തിൽ പർവകാലത്തും ഇങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്ത്, സമാപനവിധികളോടെ ഹോമം നടത്തി കർമ്മം സമാപിപ്പിക്കണം.
Verse 19
उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः । ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा
രുദ്രാഗ്നിയെ വിധിപൂർവ്വം ഉപസംഹരിച്ചു, പരിശ്രമത്തോടെ പവിത്ര ഭസ്മം ശേഖരിക്കണം. തുടർന്ന് ശിവവ്രതാനുസാരം ജടാധാരിയായോ, മുണ്ഡിതനായോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ശിഖ/ഒരു ജട മാത്രം ധരിക്കാം.
Verse 20
भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः । अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरो ऽथ वा
ആവശ്യമായ ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം, ലജ്ജ വിട്ട് ആവശ്യമായാൽ ദിഗംബരനായി നിലകൊള്ളണം. അല്ലെങ്കിൽ കാഷായവസ്ത്രം ധരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ചർമ്മവും വൽക്കലവും ആവരണമായി ധരിക്കാം—ശിവാനുശാസനത്തിന് യോജിച്ചതുപോലെ.
Verse 21
एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली । प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्
ഒരു വസ്ത്രം മാത്രം ധരിക്കുകയോ വൽക്കലം ധരിക്കുകയോ ചെയ്യണം; ദണ്ഡവും മേഖലയും ധരിക്കണം. തുടർന്ന് പാദങ്ങൾ കഴുകി, രണ്ടുതവണ ആചമനം ചെയ്ത് സ്വന്തം ദേഹം ശുദ്ധീകരിക്കണം (ശിവപൂജയും യോഗാനുഷ്ഠാനവും വേണ്ടി).
Verse 22
संकुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसंभवम् । अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्
പിന്നീട് വിരജാ-അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ഭസ്മം നന്നായി കലർത്തി, ‘അഗ്നി…’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന ആഥർവണത്തിലെ ആറു മന്ത്രങ്ങളാൽ ക്രമമായി അതിനെ സംസ്കരിക്കണം.
Verse 23
विभृज्यांगानि मूर्धादिचरणांतानि तैस्स्पृशेत् । ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना
തല മുതൽ പാദം വരെ അവയവങ്ങൾ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആ (പവിത്ര ഭസ്മം) കൊണ്ട് അവയെ സ്പർശിക്കണം. തുടർന്ന് അതേ ക്രമത്തിൽ ഭസ്മം എടുത്ത് ഘട്ടംഘട്ടമായി ലേപനം/ധാരണം ചെയ്യണം.
Verse 24
सर्वांगोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा । ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्
പ്രണവം (ഓം) അല്ലെങ്കിൽ ശിവനാമം ജപിച്ചുകൊണ്ട് സർവ്വാംഗത്തിലും വിഭൂതി (ഭസ്മം) പുരട്ടണം. തുടർന്ന് ത്രിപുണ്ഡ്രം വരയ്ക്കണം—ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്ന ത്ര്യായുഷത്തെ ആവാഹനം ചെയ്ത് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവിധം.
Verse 25
शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत् । कुर्यात्स्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्
ശിവഭാവത്തിൽ ലയിച്ച് ശിവയോഗം ആചരിക്കണം. ഇങ്ങനെ പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം—ത്രിസന്ധ്യകളിലും—ഈ പാശുപത വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 26
भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत् । तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
ഈ (പാശുപത ശാസനം) ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നു; ബന്ധിത ജീവഭാവമായ പശുത്വം നീക്കുന്നു. അതിനാൽ ആ പശുത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് പാശുപത വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 27
पूजनीयो महादेवो लिंगमूर्तिस्सनातनः । पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलंकृतम्
ലിംഗമൂർത്തിയായ സനാതന മഹാദേവൻ പൂജനീയൻ. അവന്റെ പൂജയിൽ നവരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അഷ്ടദള സ്വർണ്ണപദ്മം അർപ്പിക്കണം.
Verse 28
कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत् । विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा
കർണികയും കേശരങ്ങളും ഉള്ള (പദ്മസദൃശ) ആസനം ഒരുക്കണം. വിഭവമുണ്ടെങ്കിൽ അതുപോലെ; ഇല്ലെങ്കിൽ ചുവന്ന ആസനം അല്ലെങ്കിൽ വെളുത്ത ആസനം പോലും സ്വീകരിക്കാം.
Verse 29
पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम् । तत्पद्मकर्णिकामध्ये कृत्वा लिंगं कनीयसम्
സാധകൻ പദ്മം എടുക്കട്ടെ; അതും ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ ഭാവനാമാത്രമായ പദ്മം ധ്യാനിക്കട്ടെ. ആ പദ്മത്തിന്റെ കർണികാമദ്ധ്യേ ചെറിയ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിക്കുകയോ ദൃശ്യീകരിക്കുകയോ ചെയ്യട്ടെ.
Verse 30
स्फीटिकं पीठिकोपेतं पूजयेद्विधिवत्क्रमात् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन तल्लिंगं कृतशोधनम्
പീഠികയോടുകൂടിയ സ്ഫടികലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം ക്രമമായി പൂജിക്കണം. ശുദ്ധീകരിച്ച ആ ലിംഗം നിർദ്ദേശപ്രകാരം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് തുടർന്ന് ആരാധിക്കണം.
Verse 31
परिकल्प्यासनं मूर्तिं पञ्चवक्त्रप्रकारतः । पञ्चगव्यादिभिः पूर्णैर्यथाविभवसंभृतैः
ആസനം ഒരുക്കി, പഞ്ചവക്ത്രസ്വരൂപപ്രകാരം ദേവമൂർത്തിയെ ധ്യാനിക്കണം. സ്വന്തം വിഭവമനുസരിച്ച് സമാഹരിച്ച പഞ്ചഗവ്യാദി പവിത്രവസ്തുക്കൾ നിറഞ്ഞ ഉപഹാരങ്ങൾ തയ്യാറാക്കണം.
Verse 32
स्नापयेत्कलशैः पूर्णैरष्टापदसमुद्भवैः । गंधद्रव्यैस्सकर्पूरैश्चन्दनाद्यैस्सकुंकुमैः
അഷ്ടദള പീഠത്തിൽ വെച്ച നിറഞ്ഞ കലശങ്ങളാൽ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളോടൊപ്പം—കർപ്പൂരം, ചന്ദനം മുതലായവയും കുങ്കുമം/കേശരവും ചേർത്ത്—പതി ശിവനു ശുദ്ധ്യർഥ അഭിഷേകം ചെയ്യണം; അദ്ദേഹം മോക്ഷദാതാവാണ്।
Verse 33
सवेदिकं समालिप्य लिंगं भूषणभूषितम् । बिल्वपत्रैश्च पद्मैश्च रक्तैः श्वेतैस्तथोत्पलैः
വേദികയോടുകൂടിയ ലിംഗത്തെ ശ്രദ്ധയോടെ അനുലേപനം ചെയ്ത്, ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്; പിന്നെ ബിൽവപത്രങ്ങൾ, ചുവപ്പ്-വെള്ള താമരകൾ, ഉത്പലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പൂജിക്കണം।
Verse 34
नीलोत्पलैस्तथान्यैश्च पुष्पैस्तैस्तैस्सुगंधिभिः । पुण्यैः प्रशस्तैः पत्रैश्च चित्रैर्दूर्वाक्षतादिभिः
നീലോത്പലങ്ങളാലും മറ്റു പലവിധ സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാലും; പുണ്യവും പ്രശസ്തവുമായ ഇലകളാലും; കൂടാതെ ദൂർവ, അക്ഷത മുതലായ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പവിത്ര നിവേദ്യങ്ങളാലും (പൂജ നടത്തണം).
Verse 35
समभ्यर्च्य यथालाभं महापूजाविधानतः । धूपं दीपं तथा चापि नैवेद्यं च समादिशेत्
യഥാശക്തി മഹാപൂജാവിധാനപ്രകാരം ശിവനെ സമ്യകമായി അർച്ചിച്ച്, തുടർന്ന് ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം എന്നിവയും വിധിപൂർവ്വം അർപ്പിക്കണം.
Verse 36
निवेदयित्वा विभवे कल्याणं च समाचरेत् । इष्टानि च विशिष्टानि न्यायेनोपार्जितानि च
സ്വന്തം വിഭവത്തിന് അനുസരിച്ച് ആദ്യം സമർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് മംഗളകരമായ ആചരണം നടത്തണം. ഇഷ്ടവും വിശിഷ്ടവും ആയ വസ്തുക്കൾ നീതിപൂർവ്വം സമ്പാദിച്ചതായിരിക്കണം (അവയെ ദാനത്തിലും വിനിയോഗത്തിലും ഉപയോഗിക്കണം).
Verse 37
सर्वद्रव्याणि देयानि व्रते तस्मिन्विशेषतः । श्रीपत्रोत्पलपद्मानां संख्या साहस्रिकी मता
ആ വ്രതത്തിൽ പ്രത്യേകമായി എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങളും ദാനമായി നൽകണം. ബിൽവപത്രം, നീലോത്പലം, പദ്മം—ഇവയുടെ എണ്ണം ശാസ്ത്രമതത്തിൽ സഹസ്രം (ആയിരം) എന്നു കണക്കാക്കുന്നു.
Verse 38
प्रत्येकमपरा संख्या शतमष्टोत्तरं द्विजाः । तत्रापि च विशेषेण न त्यजेद्बिल्वपत्रकम्
ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഓരോ അർപ്പണത്തിനും മറ്റൊരു സംഖ്യയായി നൂറ്റെട്ട് നിശ്ചിതമാണ്; അവയിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ശിവപൂജയിൽ ബിൽവപത്രം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്।
Verse 39
हैममेकं परं प्राहुः पद्मं पद्मसहस्रकात् । नीलोत्पलादिष्वप्येतत्समानं बिल्बपत्रकैः
ആയിരം സാധാരണ താമരകളേക്കാൾ ഒരു സ്വർണ്ണതാമര ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു. അതുപോലെ നീലോത്പലാദി പുഷ്പങ്ങളിലും, ബില്വപത്രങ്ങളാൽ ശിവനു അർപ്പിക്കുന്നത് സമതുല്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
Verse 40
पुष्पान्तरे न नियमो यथालाभं निवेदयेत् । अष्टाङ्गमर्घ्यमुत्कृष्टं धूपालेपौ विशेषतः
പുഷ്പാർപ്പണത്തിൽ കർശനനിയമമില്ല; ലഭ്യമാകുന്നതു തന്നെ സമർപ്പിക്കണം. അഷ്ടാംഗ അർഘ്യം ഉത്തമമെന്ന് പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ധൂപവും ലേപനവും (അനുലേപനം) ശിവപൂജയിൽ ഏറെ പ്രശംസിതമാണ്.
Verse 41
चन्दनं वामदेवाख्ये हरितालं च पौरुषे । ईशाने भसितं केचिदालेपनमितीदृशाम्
വാമദേവബന്ധിത വിധിയിൽ ചന്ദനലേപനം, പൗരുഷബന്ധിതത്തിൽ ഹരിതാലം (മഞ്ഞ), ഈശാനബന്ധിതത്തിൽ ഭസ്മം—ഇങ്ങനെ ചിലർ ലേപനവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
Verse 42
न धूपमिति मन्यन्ते धूपान्तरविधानतः । सितागुरुमघोराख्ये मुखे कृष्णागुरुं पुनः
ധൂപാർപ്പണത്തിലെ വ്യത്യസ്തവിധാനങ്ങൾ പ്രകാരം ധൂപം ഒരേ രൂപമെന്ന് അവർ കരുതുന്നില്ല. അഘോരമുഖത്തിൽ ശ്വേത അഗുരു (സീതാഗുരു), മറ്റൊരു സന്ദർഭത്തിൽ കൃഷ്ണ അഗുരു (കൃഷ്ണാഗുരു) എന്നും വിധിക്കുന്നു.
Verse 43
पौरुषे गुग्गुलं सव्ये सौम्ये सौगंधिकं मुखे । ईशाने ऽपि ह्युशीरादि देयाद्धूपं विशेषतः
പൗരുഷഭാവത്തിൽ ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം അർപ്പിക്കണം; സവ്യ (ഇടത്) ഭാഗത്ത് സൗമ്യ സുഗന്ധം; മുഖത്ത് സൗഗന്ധിക ധൂപം. ഈശാന ദിക്കിലും പ്രത്യേകിച്ച് ഉശീരാദി ധൂപം നൽകണം.
Verse 44
शर्करामधुकर्पूरकपिलाघृतसंयुतम् । चंदनागुरुकाष्ठाद्यं सामान्यं संप्रचक्षते
ശർക്കര, മധു, കർപ്പൂരം, കപിലാ ഘൃതം എന്നിവ ചേർന്നതും, ചന്ദനം, അഗരു, സുഗന്ധകാഷ്ഠാദികൾ ഉൾപ്പെട്ടതുമായ മിശ്രിതത്തെ ‘സാമാന്യം’ (മാനക) അർപ്പണമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 45
कर्पूरवर्तिराज्याढ्या देया दीपावलिस्ततः । अर्घ्यमाचमनं देयं प्रतिवक्त्रमतः परम्
അതിനുശേഷം കർപ്പൂരവർത്തികളാൽ സമൃദ്ധമായ ദീപാവലി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ഓരോ പൂജ്യ മുഖത്തിനുമുമ്പിൽ യഥാക്രമം അർഘ്യവും ആചമനവും നിവേദിക്കണം.
Verse 46
प्रथमावरणे पूज्यो क्रमाद्धेरम्बषण्मुखौ । ब्रह्मांगानि ततश्चैव प्रथमावरणेर्चिते
പ്രഥമ ആവരണത്തിൽ ക്രമമായി ഹേരംബൻ (ഗണേശൻ)യും ഷൺമുഖൻ (കാർത്തികേയൻ)യും പൂജിക്കണം. തുടർന്ന് അതേ പ്രഥമ ആവരണത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അങ്കരൂപങ്ങളെയും അർച്ചിക്കണം.
Verse 47
द्वितीयावरणे पूज्या विघ्नेशाश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्या भवाद्या अष्टमूर्तयः
ദ്വിതീയ ആവരണത്തിൽ വിഘ്നേശൻ (ഗണേശൻ)യും ചക്രവർത്തിമാർ (സാർവഭൗമാധിപന്മാർ)യും പൂജ്യരാണ്. തൃതീയ ആവരണത്തിൽ ഭവാദി അഷ്ടമൂർത്തികളെ പൂജിക്കണം.
Verse 48
महादेवादयस्तत्र तथैकादशमूर्तयः । चतुर्थावरणे पूज्याः सर्व एव गणेश्वराः
അവിടെ മഹാദേവൻ മുതലായ ദിവ്യപ്രകടനങ്ങളും, ഏകാദശ മൂർത്തികളും—ഇവയെല്ലാം ചതുർത്ഥ ആവരണത്തിൽ പൂജിക്കണം; കാരണം അവർ എല്ലാവരും ശിവഗണങ്ങളുടെ അധിപതികളായ ഗണേശ്വരന്മാരാണ്.
Verse 49
बहिरेव तु पद्मस्य पञ्चमावरणे क्रमात् । दशदिक्पतयः पूज्याः सास्त्राः सानुचरास्तथा
പിന്നീട് പദ്മത്തിന്റെ പുറത്തായി, അതിന്റെ അഞ്ചാം ആവരണവൃത്തത്തിൽ ക്രമമായി, പത്ത് ദിക്കുകളുടെ അധിപന്മാരെ പൂജിക്കണം—അവരുടെ ആയുധങ്ങളോടും അവരുടെ അനുചരസംഘങ്ങളോടും കൂടെ.
Verse 50
ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सर्वे ऽपि ज्योतिषां गणाः । सर्वा देव्यश्च देवाश्च सर्वे सर्वे च खेचराः
ജ്യോതിര്മയ ദിവ്യഗണങ്ങൾ എല്ലാം ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാരാണ്. എല്ലാ ദേവിമാരും ദേവന്മാരും ആകാശഗാമികളായ സകല സത്തകളും അതേ ദിവ്യോത്ഭവത്തിൽ നിന്നുള്ളവരാണ്.
Verse 51
पातालवासिनश्चान्ये सर्वे मुनिगणा अपि । योगिनो हि सखास्सर्वे पतंगा मातरस्तथा
പാതാളവാസികളായ മറ്റു സത്തകളും, എല്ലാ മുനിഗണങ്ങളും അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു. എല്ലാ യോഗികളും, എല്ലാ സഖാക്കളും, അതുപോലെ ദിവ്യ പതംഗഗണങ്ങളും ദിവ്യ മാതൃഗണങ്ങളും കൂടി സമവേതരായി.
Verse 52
क्षेत्रपालाश्च सगणाः सर्वं चैतच्चराचरम् । पूजनीयं शिवप्रीत्या मत्त्वा शंभुविभूतिमत्
ക്ഷേത്രപാലന്മാർ അവരുടെ ഗണങ്ങളോടുകൂടി, ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകവും—എല്ലാം ശംഭുവിന്റെ വിഭൂതി മഹിമയാൽ സമ്പന്നമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ശിവപ്രീതിക്കായി അവരെ പൂജിക്കണം.
Verse 53
अथावरणपूजांते संपूज्य परमेश्वरम् । साज्यं सव्यं जनं हृद्यं हविर्भक्त्या निवेदयेत्
അതിനുശേഷം ആവരണപൂജയുടെ അവസാനം പരമേശ്വരനെ സമ്യകായി പൂജിച്ച്, നെയ്യോടുകൂടിയ ഹൃദയഹാരിയായ ഹവിസ്സിനെ ഭക്തിയോടെ നിവേദിക്കണം.
Verse 54
मुखवासादिकं दत्त्वा ताम्बूलं सोपदंशकम् । अलंकृत्य च भूयो ऽपि नानापुष्पविभूषणैः
മുഖവാസാദികൾ അർപ്പിച്ച്, ഉപദംശങ്ങളോടുകൂടിയ താംബൂലം നിവേദിച്ചു; പിന്നെയും നാനാവിധ പുഷ്പാഭരണങ്ങളാൽ (പൂജ്യനെ) അലങ്കരിച്ചു.
Verse 55
नीराजनांते विस्तीर्य पूजाशेषं समापयेत् । चषकं सोपकारं च शयनं च समर्पयेत्
നീരാജന (ആരതി) അവസാനത്തിൽ പൂജാസാമഗ്രികൾ യഥാവിധി വിരിച്ച് പൂജയുടെ ശേഷഭാഗം സമാപിപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ഉപചാരങ്ങളോടുകൂടിയ ചഷകം (പാത്രം)യും ശയനസേവയും പ്രഭു ശിവനു സമർപ്പിക്കണം.
Verse 56
चन्द्रसंकाशहारं च शयनीयं समर्पयेत् । आद्यं नृपोचितं हृद्यं तत्सर्वमनुरूपतः
ചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ ഹാരവും യോജ്യമായ ശയനവും സമർപ്പിക്കണം. ഇവ അഗ്രദാനങ്ങൾ—രാജോചിതവും ഹൃദയപ്രിയവും—എല്ലാം ഗ്രഹീതാവിനനുസരിച്ച് യഥോചിതമായി അർപ്പിക്കണം.
Verse 57
कृत्वा च कारयित्वा च हित्वा च प्रतिपूजनम् । स्तोत्रं व्यपोहनं जप्त्वा विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
വിധികൾ സ്വയം നിർവഹിച്ചോ നിർവഹിപ്പിച്ചോ, വിഘ്നനിവാരണാർത്ഥമുള്ള പ്രതിപൂജനം വേർതിരിച്ച്, ആദ്യം ശുദ്ധിക്കായി ‘വ്യപോഹന’ സ്തോത്രം ജപിക്കണം; തുടർന്ന് ശിവനിഷ്ഠ പഞ്ചാക്ഷരി വിദ്യ (മന്ത്രം) ജപിക്കണം.
Verse 58
प्रदक्षिणां प्रणामं च कृत्वात्मानं समर्पयेत् । ततः पुरस्ताद्देवस्य गुरुविप्रौ च पूजयेत्
പ്രദക്ഷിണയും പ്രണാമവും ചെയ്ത് സ്വയം സമർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ ഗുരുവിനെയും ബ്രാഹ്മണരെയും കൂടി പൂജിക്കണം.
Verse 59
दत्त्वार्घ्यमष्टौ पुष्पाणि देवमुद्वास्य लिंगतः । अग्नेश्चाग्निं सुसंयम्य ह्युद्वास्य च तमप्युत
അർഘ്യവും എട്ട് പുഷ്പങ്ങളും അർപ്പിച്ച് ലിംഗത്തിൽ നിന്നുള്ള ദേവപൂജ സാദരമായി സമാപിപ്പിക്കണം. അഗ്നിയിലെ അഗ്നിയെ നന്നായി നിയന്ത്രിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തി ആ കർമവും വിധിപ്രകാരം സമാപിപ്പിക്കണം.
Verse 60
प्रत्यहं च जनस्त्वेवं कुर्यात्सेवां पुरोदिताम् । ततस्तत्साम्बुजं लिंगं सर्वोपकरणान्वितम्
പ്രതിദിനവും ഭക്തൻ ഇങ്ങനെ മുൻപറഞ്ഞ സേവാ-പൂജ നടത്തണം. തുടർന്ന് എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളോടും കൂടി, ജലാർപ്പണവും പദ്മാർച്ചനയും സഹിതമുള്ള ആ ലിംഗത്തെ വിധിപ്രകാരം സേവിച്ച് ശിവസാന്നിധ്യം പ്രാപിക്കണം.
Verse 61
समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये । संपूज्य च गुरून्विप्रान्व्रतिनश्च विशेषतः
അത് സ്വന്തം ഗുരുവിന് സമർപ്പിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ശിവാലയത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം. ഗുരുക്കന്മാരെയും വിപ്രന്മാരെയും പ്രത്യേകിച്ച് വ്രതാനുഷ്ഠാനികളെയും വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ച് തുടർന്ന് കർമം നടത്തണം.
Verse 62
भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् । स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशने ऽथ वा
ശക്തിയുണ്ടെങ്കിൽ ഭക്തരെയും ദ്വിജരെയും ദീന-അനാഥരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം. കഴിവുണ്ടെങ്കിൽ സ്വയം ഉപവാസം പാലിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ഫലവും മൂലവും ആഹാരമാക്കണം.
Verse 63
पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा । नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः
അവൻ പയോവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുകയോ ഭിക്ഷയാൽ ജീവിക്കുകയോ ചെയ്യട്ടെ; ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ രാത്രിയിൽ നിശ്ചിത അളവിൽ മാത്രം ആഹരിക്കട്ടെ. നിത്യവും ഭൂമിയിൽ ശയനത്തിൽ നിരതനായി, ശുചിയായി ദേഹാചാരസംയമത്തോടെ ഇരിക്കട്ടെ.
Verse 64
भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतो ऽथवा । ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्
ഈ വ്രതം നിത്യമായി ആചരിക്കണം—പവിത്ര ഭസ്മത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ പുല്ലിൽ ശയിക്കണം, വൽക്കലവസ്ത്രമോ മൃഗചർമമോ ധരിക്കണം, എന്നും ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി ഇരിക്കണം.
Verse 65
अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि
ഞായറാഴ്ച, ആർദ്രാ നക്ഷത്രദിനത്തിൽ, ഇരുപക്ഷങ്ങളിലെയും പഞ്ചദശിയിൽ, കൂടാതെ അഷ്ടമിയിലും ചതുര്ദശിയിലും—ശക്തനായവൻ ഈ അവസരങ്ങളിൽ ഉപവാസവും അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 66
पाखण्डिपतितोदक्यास्सूतकान्त्यजपूर्वकान् । वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा
മനസ്സാൽ, കര്മ്മത്താൽ, വാക്കാൽ—പാഖണ്ഡികൾ, പതിതർ, ജലാശൗച്യമുള്ളവർ, സൂതകത്തിൽ ഉള്ളവർ, ചാണ്ഡാലാദി ബഹിഷ്കൃതർ എന്നിവരുടെ സംഗം—സകല ശ്രമത്തോടെയും ഒഴിവാക്കണം; അത്തരം സംഗം ശിവമാർഗത്തിലെ ശുചിത്വവും സ്ഥിരതയും തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 67
क्षमदानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् । संतुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा
അവൻ എപ്പോഴും ക്ഷമ, ദാനം, ദയ, സത്യം, അഹിംസ എന്നീ ഗുണങ്ങളിൽ സ്ഥിരനാകണം. സന്തുഷ്ടനും പ്രശാന്തനും ആയി ജപത്തിലും ധ്യാനത്തിലും നിരതനാകണം; അങ്ങനെ ശിവമാർഗത്തിന് യോഗ്യനായി, പതി ശിവന്റെ കൃപയാൽ പശു പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 68
कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा । पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा
ത്രിഷവണസ്നാനം (മൂന്നു സന്ധ്യകളിൽ സ്നാനം) ചെയ്യണം, അല്ലെങ്കിൽ ഭസ്മസ്നാനം ചെയ്യാം. കൂടാതെ വൈശേഷിക പൂജയും—മനസ്സാൽ, വാക്കാൽ, ഉച്ചരിച്ച വചനങ്ങളാൽ—ശിവനു അർപ്പിക്കണം; അകത്തും പുറത്തും ഉള്ള സർവ്വശക്തിയും ശിവാർപ്പണമാക്കി.
Verse 69
बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती । प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे
ഇവിടെ അധികം പറയുന്നതെന്തിന്? വ്രതധാരി ഒരിക്കലും അശിവം—അഥവാ ശിവവിരുദ്ധമായ ആചരണം ചെയ്യരുത്. എന്നാൽ അശ്രദ്ധ മൂലം അങ്ങനെ സംഭവിച്ചാൽ, ഗുരു-ലഘു (ഗുരുതര-ലഘുതര ദോഷങ്ങൾ) വിവേചിച്ച് യഥോചിത പ്രായശ്ചിത്തം ആചരിക്കണം.
Verse 70
उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः । आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः
പൂജ, ഹോമം, ജപം മുതലായവയിലൂടെ യഥോചിതമായ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ വ്രതം സമാപിക്കുന്നതുവരെ അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ആചരിക്കണം.
Verse 71
गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च संपदा । भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः
ശിവപ്രസാദത്തിനായി മാത്രം, എല്ലാ സ്വാർത്ഥകാമനകളും വിട്ട ഭക്തൻ ഗോദാനം, വൃഷോത്സർഗം എന്നിവയും സമ്പത്ത് അർപ്പിച്ചുള്ള പൂജയും ചെയ്യണം.
Verse 72
सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः । प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्
ഈ വ്രതത്തിന്റെ പൊതുവായ വിധി സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. ഇനി പരമ്പരയിൽ കേട്ടതുപോലെ ഓരോ മാസത്തെയും പ്രത്യേക അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 73
वैशाखे वज्रलिंगं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् । आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्
വൈശാഖത്തിൽ വജ്രലിംഗം, ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ ശുഭമായ മരകതലിംഗം, ആഷാഢത്തിൽ മൗക്തികലിംഗം, ശ്രാവണത്തിൽ നീലമണി-നിർമ്മിത ലിംഗം പൂജിക്കണം.
Verse 74
मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् । आश्विने मासि विद्याद्वै लिंगं गोमेदकं वरम्
ഭാദ്രപദ മാസത്തിൽ പദ്മരാഗം (റൂബി) നിർമ്മിതമായ പരമ ശിവലിംഗത്തെ ആരാധിക്കണം. ആശ്വിന മാസത്തിൽ ഗോമേദകം (ഹെസ്സോണൈറ്റ്) നിർമ്മിതമായ ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗമാണെന്ന് നിശ്ചയമായി അറിയണം.
Verse 75
कार्तिक्यां वैद्रुमं लिंगं वैदूर्यं मार्गशीर्षके । पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजन्तथा
കാർത്തിക മാസത്തിൽ വൈദ്രുമം (പവിഴം) നിർമ്മിത ലിംഗം, മാർഗശീർഷത്തിൽ വൈദൂര്യം (കാറ്റ്സ്-ഐ) നിർമ്മിത ലിംഗം, പൗഷത്തിൽ പുഷ്പരാഗം (പുഖ്രാജ്/ടോപാസ്) നിർമ്മിത ലിംഗം, മാഘത്തിൽ അതുപോലെ ദ്യുമണി (ദീപ്തിമാൻ രത്നം) നിർമ്മിത ലിംഗം ആരാധിക്കണം.
Verse 76
फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययो ऽथवा । सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा
ഫാൽഗുണ മാസത്തിൽ ചന്ദ്രകാന്തം (ചന്ദ്രമണി) നിന്നു ഉത്ഭവിച്ച/നിർമിച്ച ലിംഗം ഉപയോഗിക്കണം; ചൈത്രത്തിൽ അതിന്റെ വിപരീതവും ചെയ്യാം. എല്ലാ മാസങ്ങളിലും രത്നങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ സ്വർണം മാത്രം കൊണ്ടുള്ള ലിംഗം മതിയാകും.
Verse 77
हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजन्तथा । मृन्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा
സ്വർണം ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ വെള്ളി, അല്ലെങ്കിൽ ചെമ്പ്, അല്ലെങ്കിൽ ശൈലജം (കല്ല്) കൊണ്ടും (ലിംഗം) ആക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ലഭ്യമാകുന്നതുപോലെ മണ്ണിൽ നിന്നുള്ളത്, അല്ലെങ്കിൽ ലാക്ഷാ/രജൻ (റെസിൻ) കൊണ്ടുള്ളത്—അഥവാ മറ്റേതെങ്കിലും യോജ്യ വസ്തുവും.
Verse 78
सर्वगंधमयं वाथ लिंगं कुर्याद्यथारुचि । व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः
പിന്നീട് തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം എല്ലാ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും സുഗന്ധിതമായ ലിംഗവും നിർമ്മിക്കണം. വ്രതാവസാന സമയത്ത് നിത്യകർമ്മങ്ങൾ വിധിപൂർവം അനുഷ്ഠിച്ച് ശേഷം കർമ്മം തുടരുക.
Verse 79
कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा । संपूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः
വിശേഷവിധിയിൽ പൂജ നടത്തി, പുരാതനപരമ്പരപ്രകാരം ഹോമം അർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് ആചാര്യനെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു പൂജിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് വ്രതധാരികളോടു വിശേഷ ബഹുമാനം കാണിക്കണം.
Verse 80
देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च
ദേശികൻ (ഗുരു) അനുവാദം നൽകിയ ശേഷം, കിഴക്കോട്ടോ വടക്കോട്ടോ മുഖം തിരിച്ച്, ദർഭാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് കൈയിൽ ദർഭ പിടിച്ച്, പ്രാണ-അപാനങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തണം.
Verse 81
जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् । अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः
യഥാശക്തി മൂലമന്ത്രം ജപിച്ച്, ഉമാസഹിത ത്ര്യംബകനായ സാംബ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം. പിന്നെ മുൻപുപോലെ അനുവാദം അപേക്ഷിച്ച്, കരംകൂപ്പി ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിക്കണം.
Verse 82
समुत्सृजामि भगवन्व्रतमेतत्त्वदाज्ञया । इत्युक्त्वा लिंगमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्
“ഭഗവാനേ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഈ വ്രതം ഞാൻ സമാപിക്കുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞ്, ലിംഗത്തിന്റെ മൂലസ്ഥാനത്ത് വെച്ച ദർഭങ്ങളെ വടക്കോട്ടു തള്ളിവിടണം.
Verse 83
ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् । पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्
അതിനുശേഷം ദണ്ഡം, ജട, ചീരവസ്ത്രം, മേഖല എന്നിവയും മാറ്റിവെക്കണം. പിന്നെ വിധിപ്രകാരം വീണ്ടും ആചമനം ചെയ്ത് പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 84
यः कृत्वात्यंतिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः । व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः
പരമ (അന്തിമ) ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച് ദേഹാന്തം വരെ അകുലതയില്ലാതെ സ്ഥിരനായി നിലകൊണ്ട് ഈ വ്രതം നിഷ്ഠയോടെ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ—അവനെയാണ് ‘നൈഷ്ഠികൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്।
Verse 85
सो ऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा । स एव तपतां श्रेष्ठ स एव च महाव्रती
അവനെ എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച ‘അത്യാശ്രമീ’ എന്നും ‘മഹാപാശുപതൻ’ എന്നും അറിയണം. അവൻ തന്നെയാണ് തപസ്സികളുടെ ശ്രേഷ്ഠൻ; അവൻ തന്നെയാണ് മഹാവ്രതധാരി।
Verse 86
न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु । यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्
മുമുക്ഷുക്കളിൽ അവനോടു തുല്യൻ ആരുമില്ല—അവൻ കൃതകൃത്യൻ. യതി നൈഷ്ഠികനായി അചഞ്ചല വ്രതനിഷ്ഠയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് ‘നൈഷ്ഠികോത്തമൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
Verse 87
यो ऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सो ऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्
ഈ വ്രതം ദിവസേനയോ, അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ടു ദിവസമെങ്കിലും ആചരിക്കുന്നവൻ, തീവ്രതപസ്സോടുകൂടിയ വ്രതസമന്വയത്താൽ നൈഷ്ഠികനോടു തുല്യനാകുന്നു.
Verse 88
घृताक्तो यश्चरेदेतद्व्रतं व्रतपरायणः । द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः
ഘൃതം പുരട്ടി, വ്രതങ്ങളിൽ പരായണനായി, ഈ വ്രതം ആചരിക്കുന്നവൻ—രണ്ട്, മൂന്ന് അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ദിവസം പോലും—അവനും തീർച്ചയായും നൈഷ്ഠികനാകുന്നു.
Verse 89
कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद्व्रतमुत्तमम् । शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्
ഫലപ്രതീക്ഷയില്ലാതെ “ഇത് എന്റെ കര്ത്തവ്യമത്രേ” എന്ന ഭാവത്തോടെ ഉത്തമവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച്, നിരന്തരം തന്റെ ആത്മാവിനെ ശിവനിൽ അർപ്പിക്കുന്നവനു തുല്യൻ എവിടെയും ഇല്ല।
Verse 90
भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसंभवैः । पापैस्सुदारुणैस्सद्यो मुच्यते नात्र संशयः
പവിത്രഭസ്മം മൂടിയ പണ്ഡിതനായ ദ്വിജൻ മഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന അതിഭീകര പാപങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും ക്ഷണത്തിൽ മോചിതനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 91
रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यन्तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः
രുദ്രാഗ്നിയുടെ പരമവീര്യമാണ് ‘ഭസ്മം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. അതുകൊണ്ട് ഭസ്മധാരിയായവൻ എല്ലാകാലവും ശക്തിമാനും സ്ഥിരചിത്തനുമാകുന്നു।
Verse 92
भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसंगमात् । भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः
ഭസ്മനിഷ്ഠന്റെ ദോഷങ്ങൾ ഭസ്മവും പവിത്രാഗ്നിയും സംഗമിക്കുന്നതാൽ നശിക്കുന്നു. ഭസ്മസ്നാനത്താൽ അന്തഃകരണം ശുദ്ധമായവനെ പരമ്പരയിൽ ‘ഭസ്മനിഷ്ഠൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു।
Verse 93
भस्मना दिग्धसर्वांगो भस्मदीप्तत्रिपुंड्रकः । भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः
ആരുടെ സർവ്വാംഗവും ഭസ്മം പുരട്ടപ്പെട്ടതോ, ഭസ്മംകൊണ്ട് ത്രിപുണ്ഡ്രം ദീപ്തമായതോ, ഭസ്മസ്നാനം ചെയ്യുന്നവനോ—അത്തരം പുരുഷനെ ‘ഭസ്മനിഷ്ഠൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു।
Verse 94
भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः । भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवंति न संशयः
ഭൂതം, പ്രേതം, പിശാച് എന്നിവയും അത്യന്തം ദുസ്സഹമായ രോഗങ്ങളും—ഭസ്മനിഷ്ഠനായ ഭക്തന്റെ സാന്നിധ്യമാത്രത്തിൽ തന്നെ ഓടിപ്പോകുന്നു; സംശയമില്ല.
Verse 95
भासनाद्भासितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् । भूतिभूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्
ശുദ്ധിയുടെ പാതയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഇതിനെ ‘ഭാസിതം’ എന്നു പറയുന്നു; കല്മഷങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ‘ഭസ്മം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇത് യഥാർത്ഥ ഭൂതിയും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നു; പരമരക്ഷയായി എപ്പോഴും സംരക്ഷണം പകരുന്നു.
Verse 96
किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् । व्रती च भस्मना स्नातस्स्वयं देवो महेश्वरः
ഇവിടെ ഇനി എന്തു പറയണം—ഭസ്മത്തിന്റെ മഹിമയ്ക്കുള്ള കാരണം ഇതുതന്നെ. സ്വയം ദേവ മഹേശ്വരൻ വ്രതധാരിയാണ്; ഭസ്മത്തിൽ സ്നാതൻ (ലിപ്തൻ) ആയിരിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 97
परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् । धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः
പരമേശ്വരനോടു ബന്ധപ്പെട്ട ഈ ഭസ്മം ശൈവരുടെ പരമാസ്ത്രമാണ്. ധൗമ്യന്റെ അഗ്രജന്റെ തപസ്സിൽ ഉണ്ടായ തടസ്സങ്ങൾ ഇതാൽ നീക്കപ്പെട്ടു.
Verse 98
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् । धनवद्भस्म संगृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्
അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ശ്രമത്തോടെയും പാശുപതവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം; ഭസ്മത്തെ ധനംപോലെ ശേഖരിച്ചു ഭസ്മസ്നാനത്തിൽ നിരതനാകണം.
Frequently Asked Questions
The chapter teaches the vidhi (procedure) of the supreme Pāśupata vrata—how to choose time and place, obtain ācārya authorization, perform preparatory worship, adopt purity markers, and begin the vow through saṅkalpa and fire-rite framing.
‘Rahasya’ signals restricted, authoritative instruction, while the Atharvaśiras association anchors the vow in a Vedic/Upaniṣadic prestige-register, presenting the practice as both salvific (pāpa-kṣaya) and scripturally legitimized.
The votary meditates on both Deva (Śiva/Paśupati) and Devī, indicating a paired theistic focus in which contemplative alignment accompanies external observance, preparing the practitioner for vow-identity (pāśupata) and Śiva’s grace.