Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
അധ്യായം 16-ൽ മഹാദേവൻ ഹരൻ സ്നേഹപൂർവ്വമായ ആദരസംബോധനകളോടെ വിശ്വകർമ്മനോട് സംസാരിച്ച്, പ്രജാവൃദ്ധിക്കും ലോകക്ഷേമത്തിനുമായി ചെയ്ത അവന്റെ തപസ്സിന്റെയും അപേക്ഷയുടെയും ഗൗരവം അംഗീകരിച്ച് സന്തുഷ്ടനായി ഇഷ്ടവരം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് വരദാനവാക്യത്തിൽ നിന്ന് തത്ത്വസംഭവത്തിലേക്ക് മാറി, ശിവൻ തന്റെ ദേഹാംശത്തിൽ നിന്ന് ദേവിയെ പ്രാദുർഭവിപ്പിക്കുന്നു; പണ്ഡിതർ അവളെ പരമാത്മാവ് (ഭവ) എന്ന പരമസ്വരൂപത്തിന്റെ പരമശക്തിയെന്ന് പറയുന്നു. ദേവി ജനന-മരണം-ജരാ രഹിത; വാക്കും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എത്താത്ത പരാത്പര, എങ്കിലും അത്ഭുതരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായി മഹിമയാൽ സർവ്വവിശ്വവും വ്യാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പുരാണകഥയും ശാക്ത-ശൈവ തത്ത്വവും ഏകീകരിച്ച് ദേവിയെ അചിന്ത്യ പരാശക്തിയുമായും ലോകാനുഭവത്തെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന അന്തർശക്തിയുമായും സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ देवो महादेवो महाजलदनादया । वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया
വായു പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവൻ മഹാദേവൻ മഹാമേഘത്തിന്റെ ഗർജ്ജനസദൃശമായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി; ആ വാക്ക് മധുരവും ഗംഭീരവും, ശിവമംഗളമയവും, പരിപാകമായ ഉച്ചാരണത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠലക്ഷണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായിരുന്നു।
Verse 2
अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया । अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया
അവളുടെ വാക്കുകൾ അർത്ഥസമ്പന്നമായ പദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും രാജോചിതലക്ഷണങ്ങളാൽ യുക്തവുമായിരുന്നു; എല്ലാ കാര്യങ്ങളുടെയും ആരംഭത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അവൾ നിർമലയും ദക്ഷയുമായിരുന്നു।
Verse 3
मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया । संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः
കൂടുതൽ മനോഹരവും ഉദാരവും മധുരസ്മിതവും ധരിച്ച്, അത്യന്തം പ്രസന്നനായ ഈശ്വരൻ വിശ്വകർമ്മാവിനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 4
ईश्वर उवाच । वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“വത്സാ, വത്സാ! മഹാഭാഗ്യവാനേ, എന്റെ പുത്രനും പിതാമഹനും ആയവനേ! നിന്റെ വാക്കുകളുടെ ഗൗരവവും ഭാരവും എനിക്ക് എല്ലാം അറിയാം।”
Verse 5
प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्
“ജീവികളുടെ വർദ്ധിയും ക്ഷേമവും ലക്ഷ്യമാക്കി നീ ഇപ്പോൾ തപസ്സു ചെയ്തു. ഈ തപസ്സാൽ ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; അതുകൊണ്ട് നിനക്ക് അഭിലഷിതമായ വരം നൽകുന്നു।”
Verse 6
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः
ഇങ്ങനെ പരമോദാരവും സ്വഭാവമധുരവും ആയ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്ത ശേഷം, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഹരൻ തന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ദേവിയെ സൃഷ്ടിച്ചു പ്രകടമാക്കി।
Verse 7
यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् । परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः
ബ്രഹ്മവിദ്വാന്മാർ അവളെ ദിവ്യഗുണസമ്പന്നയായ ദേവിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—അവൾ പരാത്പരനായ പരമാത്മാവായ ഭവൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ പരമശക്തിയാണ്।
Verse 8
यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः । या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल
അവളിൽ ജനനം, മരണം, ജര മുതലായ അവസ്ഥകൾ ഒന്നുമില്ല. ആ ഭവാനി, ഭവനായ ശിവന്റെ അങ്കത്തിൽ നിന്നു തന്നെ പ്രത്യക്ഷയായതായി പറയുന്നു.
Verse 9
यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह । सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत
വാക്കും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമൊക്കെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാവാതെ മടങ്ങിവരുന്നവളായ ആ ദേവി, ഭർത്താവായ പ്രഭുവിന്റെ ദേഹഭാഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതുപോലെ ദർശനമായി।
Verse 10
या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत
സ്വമഹിമാശക്തിയാൽ ഈ സർവ്വജഗത്തെയും വ്യാപിച്ചു ധരിച്ചു നിലകൊള്ളുന്ന ആ ദേവി, അപ്പോൾ അത്ഭുതമായി, ദേഹധാരിണിയെന്നപോലെ ദർശനമായി।
Verse 11
सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया । ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः
ഈ മായ തന്നെ തന്റെ മായാശക്തിയാൽ ഈ സർവ്വജഗത്തെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നു. അവൾ ഈശ്വരനിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, പരമാർത്ഥത്തിൽ അവൾ അജാത—അജന്മയാണ്।
Verse 12
न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः । विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः
യാരുടെ പരമഭാവം ദേവന്മാർക്കും അഗോചരമോ, അവൾ വിശ്വത്തിന്റെയും അമരന്മാരുടെയും അധീശ്വരിയാണ്; എങ്കിലും ഭർത്താവായ പ്രഭുവിന്റെ അങ്കത്തിൽ നിന്നു വിഭക്തരൂപത്തിൽ പ്രകടിതയായി।
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्
അവളെ ദർശിച്ച്—പരമേശാനി, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ മഹേശ്വരി—സർവ്വജ്ഞ, സർവ്വവ്യാപിനി, സൂക്ഷ്മസ്വരൂപിണി, സത്-അസത് ഭേദാതീത, വ്യക്തപരിമിതികളില്ലാത്ത ദേവിയെ (അവൻ കണ്ടു)।
Verse 14
परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् । प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्
തന്റെ പ്രഭയാൽ ഈ സർവ്വജഗത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന പരമദേവിയെ ദർശിച്ച്, വിരാട് മഹാദേവിയെ പ്രണാമിച്ച് വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിച്ചു।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि । प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, ഹേ സർവ്വജഗന്മയി! ആദിയിൽ ഞാൻ ദേവൻ (ശിവൻ) സൃഷ്ടിച്ചതാണ്. പ്രജാസർഗ്ഗകാര്യത്തിൽ നിയുക്തനായി ഞാൻ ഈ സമസ്ത ജഗത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു।
Verse 16
मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः
ഹേ ദേവി, ദേവന്മാർ മുതലായ എല്ലാവരെയും ഞാൻ മനസ്സുകൊണ്ട് മാത്രമേ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളൂ; എങ്കിലും വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അവർ യഥാർത്ഥ വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നില്ല।
Verse 17
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിയെ മിഥുനപ്രഭവമായി (പുരുഷ-സ്ത്രീ യുഗ്മജന്യമായി) സ്ഥാപിച്ച്, ഇനി എന്റെ സർവ്വ പ്രജകളെയും പോഷിപ്പിച്ച് വർദ്ധിപ്പിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 18
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते
മുമ്പ് നിന്നിൽ നിന്ന് സ്ത്രീകളുടെ അവ്യയ കുലം പുറപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ സ്ത്രീകുലം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കില്ല.
Verse 19
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्
സകല ശക്തികളുടെയും ഉദ്ഭവം നിശ്ചയമായും നിങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ. അതിനാൽ എല്ലായിടത്തും, എല്ലാവർക്കും, നിങ്ങളാണ് സർവശക്തി പ്രസാദിനി.
Verse 20
त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् । चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे
ഹേ സർവവ്യാപിനീ ദേവീ! വരദായിനിയായ മായേ, ഹേ സുരേശ്വരീ—ഞാൻ നിങ്ങളെയേ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; ചരാചര സകലത്തിന്റെയും വർദ്ധി-വികാസത്തിനായി നിങ്ങളുടെ ഒരു അംശമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക.
Verse 21
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि । एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना
“ഹേ ഭവാർദിനീ! എന്റെ പുത്രനായ ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായി വരിക.” ഇങ്ങനെ പരമമൂലത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് ദേവിയെ അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 22
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् । तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः
ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ തന്നെ പ്രഭയ്ക്ക് സമമായ ദീപ്തിയോടെ ഒരു ശക്തിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. ദേവദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഹരൻ അവളെ നോക്കി പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു.
Verse 23
ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् । तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा
‘തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസന്നനാക്കി, അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക.’ പരമേശ്വരന്റെ ആ ആജ്ഞ അവൾ ശിരസ്സു നമിച്ച് സ്വീകരിച്ചു।
Verse 24
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् । दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्
ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനപ്രകാരം ദേവി ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായി അവതരിച്ചു. ബ്രഹ്മസ്വരൂപിണിയായ ആ ദേവി ബ്രഹ്മാവിന് അതുലശക്തി പ്രസാദിച്ചു.
Verse 25
विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत । तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः
അവൻ ആ ദേവന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ദേവൻ സ്വയം അന്തർധാനം ചെയ്തു. അന്നുമുതൽ ഈ ലോകത്തിൽ സ്ത്രീയോടുള്ള ഭോഗം സ്ഥാപിതമായി.
Verse 26
प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते । ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, പ്രജാസൃഷ്ടിയും സന്തതിപ്രവാഹവും മൈഥുനത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. ഹേ മുനിപുങ്ഗവന്മാരേ, ബ്രഹ്മാവും ആനന്ദസഹിതമായ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു.
Verse 27
एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः
ദേവിയുടെ ശക്തിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഈ എല്ലാം നിങ്ങളോട് വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഇത് ശ്രവണമർഹം, പുണ്യവർദ്ധകം, ഭൂതസൃഷ്ടിവിവരണത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു.
Verse 28
य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्
ദേവിയുടെ ശക്തിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഈ ചരിതം നിത്യമായി കീർത്തിക്കുന്നവൻ സർവ്വ പുണ്യവും പ്രാപിക്കുകയും, ശുഭമായ പുത്രന്മാരെയും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും.
Frequently Asked Questions
Śiva, pleased by Viśvakarman’s tapas performed for the growth of beings, grants a boon and then manifests Devī from a portion of His own body, identifying her as the supreme Śakti.
It signals an apophatic register: Devī (as Śakti of the supreme) is ultimately beyond conceptualization and linguistic capture, even while she can appear in a form for cosmic and devotional accessibility.
Devī is presented as Bhavānī and Parāśakti—transcendent (free from birth/death/age) and immanent (pervading the entire universe by her mahimā), emerging directly from Śiva’s own being.